
Yadro portlashi — juda katta miqdordagi issiqlik va nurlanish energiyasining boshqarib bo‘lmaydigan yadroviy zanjir reaksiyasi bo‘linishi (yoki termoyadroviy sintez , ya’ni termoyadro portlashiholatida) nihoyatda qisqa vaqt. Yadro portlashlari tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin. Ayrim turdagi yulduzlardavaqti-vaqti bilan sodir bo‘ladigan tabiiy yadro portlashlari tabiiy jarayonlar natijasidir.[manba 747 kundan beri ko‘rsatilmagan] Sun’iy yadro portlashlari Yerda va Yerga yaqin kosmik makonda inson faoliyati natijasida sodir bo‘lgan. Inson tomonidan yaratilgan bunday portlashlar— kuchli qurolhisoblanadi. Ular yirik yerusti va himoyalangan yerosti harbiy obyektlari, dushman qo‘shinlari va texnikasi to‘plangan joylarni (asosan, taktik yadro quroli), shuningdek, qarshi tomon infratuzilmasini butunlay izdan chiqarish va yo‘q qilish: tinch aholi yashaydigan katta-kichik aholi punktlari, strategik sanoat korxonalari, yirik transport uzellari va biznes markazlarini vayron qilish uchun mo‘ljallangan (strategik yadro quroli).
Fizik asoslari
Bo‘linishning zanjir reaksiyasi
Atom yadrolari ning ayrim izotoplari kimyoviy elementlarning katta atom massasiga ega bo‘lganlari (masalan, uran yoki plutoniy) muayyan energiyali neytronlar bilan nurlantirilganda barqarorligini yo‘qotadi va parchalanadi , natijada energiya ajraladi va yadro massasi taxminan teng bo‘lgan ikkita kichikroq bo‘lakka bo‘linadi — atom yadrosining bo‘linish reaksiyasi sodir bo‘ladi . Bunda katta kinetik energiyaga ega bo‘lgan bo‘laklar bilan birga qo‘shni xuddi shunday atomlarda ham shunga o‘xshash jarayonni boshlay oladigan bir nechta neytron ajraladi. Ular o‘z navbatida yangi atom yadrolarining bo‘linishiga sabab bo‘lishi mumkin va reaksiya zanjirli, ya’ni kaskadli tus oladi. Tashqi sharoit, bo‘linuvchi moddaning miqdori va tozaligiga qarab jarayon turlicha kechadi. Neytronlarning bo‘linish zonasidan chiqib ketishi yoki keyingi bo‘linishga olib kelmasdan yutilishi zanjir reaksiyasining navbatdagi bosqichlaridagi bo‘linishlar sonini kamaytiradi va reaksiya so‘nadi. Agar ketma-ket bosqichlarda bo‘lingan yadrolar soni teng bo‘lsa, reaksiya o‘zini o‘zi davom ettiradi. Har bir keyingi bosqichda bo‘lingan yadrolar soni ko‘payib borsa, reaksiyaga bo‘linuvchi moddaning tobora yangi atomlari jalb etiladi. Bu ko‘payish bir necha baravar bo‘lsa, juda qisqa vaqt ichida kichik hajmda juda ko‘p bo‘linish mahsulotlari — atom yadrolari, elektronlar, neytronlar va elektromagnit nurlanish kvantlari hosil bo‘ladi; ularning energiyasi juda yuqori bo‘ladi. Ular faqat yuqori haroratli plazmaholatida mavjud bo‘la oladi. Butun bo‘linuvchi modda va uning atrofidagi boshqa moddalar ham shu plazma to‘plamiga aylanadi. Bunday to‘plam dastlabki hajmda saqlanib turolmaydi va atrof-muhitga kengayish hamda u bilan issiqlik almashish orqali muvozanatga intiladi. Uni tashkil etuvchi zarralarning tartibli harakat tezligi to‘plam ichida ham, atrofdagi muhitda ham (vakuum bo‘lmasa) tovush tezligidan ancha katta bo‘lgani sababli kengayish silliq kechmaydi va zarba to‘lqini paydo bo‘lishi bilan kechadi — ya’ni portlash.
Energiya ajralishi bilan boradigan termoyadroviy sintez reaksiyalari energiya ajralishi faqat atom massasi kichik, temiratom massasidan oshmaydigan elementlar orasida mumkin. Ular zanjirli emas va faqat katta bosim hamda haroratda, to‘qnashayotgan atom yadrolarining kinetik energiyasi ular orasidagi itarilishning Kulon to‘sig‘ini yengishga yoki tunnel effekti kvant mexanikasiningtufayli qo‘shilish ehtimoli sezilarli bo‘lishiga yetgandagina sodir bo‘ladi. Buning uchun dastlabki atom yadrolarini yuqori tezliklargacha tezlatish uchun ish bajarish kerak. Ammo ular yangi yadroga birlashsa, ajralgan energiya sarflanganidan ko‘proq bo‘ladi. Termoyadroviy sintez natijasida yangi yadro hosil bo‘lishi odatda turli elementar zarralar hamda yuqori energiyali elektromagnit nurlanish kvantlari paydo bo‘lishi bilan birga kechadi. Yangi hosil bo‘lgan yadro bilan birga ularning barchasi katta kinetik energiyaga ega bo‘ladi. Demak, termoyadroviy sintezda yadro ichidagi kuchli o‘zaro ta’sir energiyasi issiqlik energiyasigaaylanadi. Natijada, zanjirli bo‘linish reaksiyasidagi kabi, kichik hajmda yuqori haroratli plazma to‘plami hosil bo‘ladi va uning zich atrof-muhitga kengayishi portlash xususiyatiga ega bo‘ladi.
Yadro portlashlarining tasnifi
Yadro portlashlari odatda ikkita belgi bo‘yicha tasniflanadi: portlashni keltirib chiqaradigan zaryad quvvativa joylashuvi , ya’ni portlatish paytida zaryad turgan nuqta (yadro portlashining markazi). Bu nuqtaning yer sirtidagi proyeksiyasi yadro portlashining epitsentrideb ataladi. Yadro portlashining quvvati trotil ekvivalenti deb ataladigan ko‘rsatkichda — trinitrotoluolning shunday massasida ifodalanadiki, uning portlashi paytida baholanayotgan yadro portlashidagicha miqdorda energiya ajraladi. Yadro portlashi quvvatini o‘lchashda eng ko‘p ishlatiladigan birliklar: 1 kilotonna (kt) yoki 1 megatonna (Mt) trotil ekvivalenti.
Quvvatiga ko‘ra tasniflash
(35, 48-betlar)
(629-bet)
| Quvvati: (35, 48-betlar) | O‘ta kichik 1 kt dan kam |
Kichik 1—10 kt |
O‘rtacha 10—100 kt |
Katta 100—1000 kt |
O‘ta katta 1 Mt dan ortiq |
|---|---|---|---|---|---|
| Olov sharining diametri | 50—200 m | 200—500 m | 500—1000 m | 1000—2000 m | 2000 m dan ortiq |
| Yorug‘lanish davomiyligi | 0,2 soniya | 1—2 soniya | 2—5 soniya | 5—10 soniya | 20—40 soniya |
| Yorug‘lanishning eng yuqori nuqtasi | 0,03 soniyagacha | 0,03—0,1 soniya | 0,1—0,3 soniya | 0,3—1 soniya | 1—3 soniya va undan ko‘p |
| «Qo‘ziqorin» bulutining balandligi | 3,5 km dan kam | 3,5—7 km | 7—12,2 km | 12,2—19 km | 19 km dan ortiq |
| Bulut balandligi | 1,3 km dan kam | 1,3—2 km | 2—4,5 km | 4,5—8,5 km | 8,5 km dan ortiq |
| Bulut diametri | 2 km dan kam | 2—4 km | 4—10 km | 10—22 km | 22 km dan ortiq |
| Olovli bulut | 0,083 kt |
4 kt |
360 kt |
||
| Yadro «qo‘ziqorini» | 0,02 kt |
2,2 kt |
19 kt |
||
| Quvvati: | O‘ta kichik 1 kt dan kam |
Kichik 1—10 kt |
O‘rtacha 10—100 kt |
Katta 100—1000 kt |
O‘ta katta 1 Mt dan ortiq |
| |||||
20 kt quvvatli portlash to‘liq vayronagarchilik zonasini taxminan 1 km radiusda hosil qiladi; 20 Mt portlashda esa bu radius 10 km ga yetadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, quvvati 100 Mt bo‘lgan portlashda to‘liq vayronagarchilik zonasi radiusi taxminan 35 km, kuchli vayronagarchilik zonasi esa 50 km bo‘ladi. Taxminan 80 km masofada himoyalanmagan odamlar uchinchi darajali kuyish oladi. Bunday bitta portlash Yer yuzidagi eng yirik shaharlardan istalgan birini amalda butunlay yo‘q qilishi mumkin.
Inson tomonidan amalga oshirilgan eng kuchli yadro portlashi taxminan 4 km balandlikda sinovdan o‘tkazilgan sovet larning 58 megatonnali AN602 termoyadro bombasi portlashi bo‘lib, unga «Tsar-bomba»laqabi berilgan. Sinov Novaya Zemlyapoligonida o‘tkazilgan. Bomba to‘liq quvvatda emas, «toza» deb ataluvchi variantda sinovdan o‘tkazilgan. Uranli neytron qaytargich qobiq qo‘llangan to‘liq loyiha quvvati trotil ekvivalentida qariyb 100 megatonna bo‘lishi mumkin edi.
Portlash markazining joylashuviga ko‘ra tasnif
Zaryadning keltirilgan balandligi (chuqurligi): metrda o‘lchanadigan qiymatning trotil ekvivalenti tonnasining kub ildiziga nisbati (qavsda 1 megatonnali portlash misoli) (146-bet va boshqalar), (26-bet):
- kosmik: 100 km dan yuqorida
- magnitosfera ichidagi — magnitosferadoirasidagi portlash: 400—500 km dan magnitopauzagacha
- ekzoatmosfera portlashi — ekzosferadasodir bo‘ladigan portlash: 400—800 km dan (ekzobaza) 100 ming km gacha
- atmosferadagi portlashlar:
- balandlikdagi: 10—15 km dan yuqorida, lekin odatda 40—100 km balandlikdagi portlash hisoblanadi; bunda zarba to‘lqini deyarli hosil bo‘lmaydi
- yuqori havo portlashi: 10 m/t dan yuqori1/3; bunda chaqnash shakli sharga yaqin bo‘ladi (1 km dan yuqorida)
- past havo portlashi: 3,5 dan 10 m/t gacha1/3 — o‘sib borayotgan olov shari yer sirtiga tegishi mumkin bo‘lgan, ammo undan qaytgan zarba to‘lqini ta’sirida yuqoriga surilib, kesilgan shaklga kiradigan portlash (350 dan 1000 m gacha)
- yerusti — chuqurligi 0,3 m/t1/3 dan 3,5 m/t balandlikkacha1/3 — chaqnash yer sirtiga tegadi va yarim shar shakliga kiradi (30 m chuqurlikdan 350 m balandlikkacha):
- yer sirtining sezilarli miqdorda otilib chiqishisiz botiq krater hosil qiluvchi yerusti portlashi: 0,5 m/t dan pastda1/3 (50 m dan pastda)
- yer sirtiga tegib sodir bo‘ladigan portlash: 0,3 m/t chuqurlikdan 0,3 m/t balandlikkacha1/3 — kraterdagi tuproq otilib chiqib, nur taratuvchi hududga tushadi (30 m balandlikdan 30 m chuqurlikkacha)
- yerosti — yarim sharsimon nur taratuvchi hudud hosil bo‘lmaydi; chuqurlik oshgani sari havodagi zarba to‘lqini kuchsizlanadi:
- tuproqni tashqariga otib chiqaruvchi (otilgan tuproq miqdori va krater yerusti portlashidagidan ko‘p marta katta bo‘ladi)
- sayoz joylashgan — 0,3 dan 3,5 m/t gacha chuqurlikda1/3 (30—350 m chuqurlikda)
- jinslarni yumshatuvchi portlash — yer ostida bo‘shliq yoki qulash ustuni, yer yuzasida esa halqasimon tuproq uyumi (ko‘tarilgan tepalik) hosil bo‘ladi, uning markazida o‘pirilish krateri joylashadi
- kamuflet portlashi: 7—10 m/t dan chuqurroq1/3 — yer ostida yopiq (qozonsimon) bo‘shliq yoki qulash ustuni saqlanadi; qulash ustuni yer sirtigacha yetsa, ko‘tarilgan tepaliksiz o‘pirilish krateri hosil bo‘ladi (700—1000 m dan chuqurroq)
- tuproqni tashqariga otib chiqaruvchi (otilgan tuproq miqdori va krater yerusti portlashidagidan ko‘p marta katta bo‘ladi)
- suv ustidagi — suv yuzasidan 3,5 m/t gacha balandlikda1/3 (350 m gacha)
- suv yuzasiga tegib sodir bo‘ladigan — suv bug‘lanadi va suvosti zarba to‘lqini hosil bo‘ladi
- suvosti:
- sayoz chuqurlikda: 0,3 m/t dan kam1/3 — suv yuzagacha bug‘lanadi, suv ustuni (portlash sultoni) hosil bo‘lmaydi; radioaktiv ifloslanishning 90 % i bulut bilan ketadi, 10 % i suvda qoladi (30 m dan sayozroq)
- portlash sultoni va uning buluti hosil bo‘ladigan: 0,25—2,2 m/t1/3 (25—220 m)
- chuqur suvosti: 2,5 m/t dan chuqurroq1/3 — hosil bo‘lgan pufak suv yuzasiga chiqib, bulutsiz sulton hosil qiladi; radioaktiv mahsulotlarning 90 % i portlash hududida suvda qoladi, 10 % dan ko‘p bo‘lmagan qismi esa bazis to‘lqini tomchilari bilan ko‘tariladi (250 m dan chuqurroq).
Suv tubida krater hosil bo‘lib, suv va tuproq otilib chiqadigan oraliq holatlar ham kuzatilishi mumkin:
- suv tubiga yaqin suvosti portlashida (308-bet); agar portlash sayoz suv havzasida, tubidan 0,1—0,2 m/t1/3 (10—20 m gacha) masofada sodir bo‘lsa, suvosti kraterining tuprog‘i portlash bulutiga qo‘shiladi va radioaktiv ifloslanish manbayiga aylanadi
- sayoz suv havzasida suv ustidagi portlashda
- kichik oroldagi yerusti portlashida — orol butunlay vayron bo‘lib, o‘rnida suv sathi va suvosti krateri qolganda, ya’ni yerusti portlashi amalda suv ustidagi portlashga aylanganda («Kastl Bravo» va «Aivi Mayk»).
- Kosmik portlashning plazma shari — «Dominik Chekmeyt», 7 kt, 147 km balandlikda
- Kosmik portlash ta’sirlari — «Dominik Starfish», 1,45 Mt, 400 km balandlikda
- Balandlikdagi portlash — «Hardtack Teak», 3,8 Mt, 76,8 km balandlikda
- Yuqori havo portlashining olov shari («Ranger» operatsiyasi)
- Past havo portlashining kesilgan olov shari — «Upshot-Knothole Grable», 15 kt, 160 m balandlikda
- Yerusti portlashining yarim sharsimon olov shari — «Aivi Mayk» va chaqmoqlar, 10,4 Mt
- Suvosti portlashining olovli pufagi — «Dominik Swordfish», 20 kt, 200 m chuqurlikda, havodan ko‘rinishi
- Minora ustidagi «Teapot Bee», 8 kt, 150 m balandlikda
- Yer sirtiga tegib sodir bo‘lgan RDS-6s, 400 kt, 30 m balandlikdagi minorada
- Portlashdan 10—15 soniya keyin bug‘ pufagining yuzaga chiqishi — « Vigvam», 30 kt, 610 m chuqurlikda
- Diametri 390 m va chuqurligi 100 m bo‘lgan krater « Sedan» portlashidan keyin, 104 kt, 194 m chuqurlikda
- Yerosti «Whetstone Sulky»[ingl.], 0,087 kt, 27 m chuqurlikda
- Kamuflet portlashlarining o‘pirilish kraterlari ( Yukka-Flet[ingl.])
- Yerosti «Gnom», 3,1 kt, 361 m chuqurlikda. Strelka bilan odam ko‘rsatilgan
- «Gnom» portlashidan keyingi qozonsimon bo‘shliq sxemasi
Yadro portlashida kuzatiladigan hodisalar
Faqat yadro portlashiga xos hodisalar


Yadro portlashiga hamroh hodisalar uning markazi qayerda joylashganiga bog‘liq. Quyida yerda, suv ostida, atmosferada va kosmosda yadro sinovlari taqiqlanishidanoldin eng ko‘p uchragan holat — yerga yaqin atmosfera qatlamidagi portlash ko‘rib chiqiladi. Bo‘linish yoki sintez reaksiyasi boshlangandan keyin mikrosoniyaning ulushlariga teng juda qisqa vaqtda cheklangan hajmda ulkan miqdorda nurlanish va issiqlik energiyasi ajraladi. Reaksiya odatda portlovchi qurilma tuzilmasi nihoyatda yuqori harorat (107 K gacha) va bosim (109 atm. gacha) tufayli bug‘lanib, har tomonga sochilgach tugaydi. Uzoqdan qaralganda bu bosqich nihoyatda yorqin nurli nuqta sifatida ko‘rinadi.
Yorug‘lik bosimi yadro reaksiyasidagi elektromagnit nurlanish ta’sirida portlash nuqtasi atrofidagi havoni qizdirib, chetga suradi — olov shari hosil bo‘ladi. Nurlanish bilan siqilgan havo va hali o‘zgarmagan havo o‘rtasida bosimning keskin o‘zgarish chegarasi shakllana boshlaydi, chunki qizish fronti dastlab muhitdagi tovush tezligidan bir necha baravar tez harakatlanadi. Yadroviy reaksiya so‘ngach, energiya ajralishi to‘xtaydi va keyingi kengayish olov shari ichidagi hamda atrofdagi havoning harorat va bosim farqi hisobiga davom etadi.
Zaryad ichida sodir bo‘ladigan yadroviy reaksiyalar turli xil nurlanishlarni yuzaga keltiradi: elektromagnit nurlanish ning radio to‘lqinlar dan tortib yuqori energiyali gamma kvantlargachabo‘lgan keng spektrini, tez elektronlar, neytronlar, atom yadrolarini. Singib kiruvchi radiatsiyadeb ataluvchi bu nurlanish faqat yadro portlashiga xos bir qator oqibatlarni keltirib chiqaradi. Neytronlar va yuqori energiyali gamma kvantlar atrofdagi moddaning atomlari bilan o‘zaro ta’sirlashib, ularning barqaror shakllarini beqaror radioaktiv izotoplar ga aylantiradi; bu izotoplarning parchalanish yo‘llari va yarim yemirilish davrlari turlicha bo‘ladi. Natijada induksiyalangan radiatsiyahosil bo‘ladi. Portlovchi qurilmadan qolgan bo‘linuvchi modda yadrolarining bo‘laklari yoki termoyadroviy sintez mahsulotlari bilan birga yangi hosil bo‘lgan radioaktiv moddalar atmosfera ga baland ko‘tarilib, katta hududlarga tarqalishi va yadro portlashidan keyin joylarning radioaktiv ifloslanishi ga olib kelishi mumkin. Spektr tarkibidagi yadro portlashida hosil bo‘luvchi beqaror izotoplar shundayki, hududning radioaktiv ifloslanishi ming yillab davom etishi mumkin, garchi nurlanish jadalligi vaqt o‘tishi bilan pasaysa ham.
Yadro portlashidan chiqqan yuqori energiyali gamma kvantlar atrof-muhitdan o‘tayotganda uning atomlarini ionlashtiradi ; bunda Kompton va fotoelektr effektlaritufayli atomlardan elektronlar urib chiqariladi va ularga boshqa atomlarning kaskadli ionlanishi ni keltirib chiqarishga yetadigan energiya beriladi; bitta gamma kvantga 3·104 tagacha ionlanish to‘g‘ri kelishi mumkin. Natijada portlash epitsentri ostida musbat zaryadlangan ionlar«dog‘i» qoladi va uni juda katta miqdordagi elektron gazio‘rab turadi. elektr zaryadlari ni tashuvchi zarralarning vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan bunday joylashuvi nihoyatda kuchli elektromagnit maydon hosil qiladi. U portlashdan so‘ng ionlashgan atomlarning rekombinatsiyasi bilan birga yo‘qoladi. Rekombinatsiya paytida kuchli elektr toklaripaydo bo‘ladi va ular qo‘shimcha elektromagnit nurlanish manbayiga aylanadi. Bu hodisalar majmui elektromagnit impulsdeb ataladi. U portlash energiyasi ning o‘n milliarddan bir ulushining uchdan bir qismidan ham kamini tashkil etsa-da, juda qisqa vaqtda sodir bo‘lgani uchun ajraladigan quvvat 100 GVt.
ga yetishi mumkin. Yerusti yadro portlashi oddiy portlashdan yana boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi. Kimyoviy portlashda zaryadga tegib turgan va harakatga kelgan tuproq harorati nisbatan past bo‘ladi. Yadro portlashida esa tuproq harorati o‘n millionlab darajaga ko‘tariladi va qizish energiyasining katta qismi dastlabki lahzalardayoq havoga nurlanib, qo‘shimcha issiqlik nurlanishi va zarba to‘lqinini hosil qiladi. Oddiy portlashda bu kuzatilmaydi. Shu bois yer sirtiga va tuproq qatlamlariga ta’siri keskin farqlanadi: kimyoviy portlovchi moddaning yerusti portlashida energiyaning yarmigachasi tuproqqa uzatilsa, yadro portlashida atigi bir necha foizi uzatiladi. Demak, quvvati teng portlovchi modda portlashiga nisbatan yadro portlashidagi krater o‘lchami va seysmik tebranish energiyasi ko‘p marta kichik bo‘ladi. Ammo zaryad chuqurroq joylashtirilsa, bu farq kamayadi, chunki o‘ta qizigan plazma energiyasining kamroq qismi havoga ketadi va ko‘proq qismi tuproqqa ta’sir ko‘rsatadi.
Umuman kuchli portlashlarga xos hodisalar
- Oddiy portlash («Sailor Hat», 500 tonna trinitrotoluol
- Zarba to‘lqini (qirg‘oqdagi iz)
- Inversiya buluti
- Portlash «qo‘ziqorini»
- Oddiy portlash krateri
- Yadro portlashi
- Zarba to‘lqini olov sharidan ajralgan
- Zarba to‘lqini fronti ortidagi halqasimon bulut
- Yadro «qo‘ziqorini»
- Yadro portlashi krateri
Ma’lum bir vaqtdan boshlab bosimning keskin o‘zgarish chegarasi (zarba to‘lqini fronti) olov sharining kengayishidan tezroq harakatlana boshlaydi. Zarba to‘lqini to‘liq shakllanib, olov sharidan ajraladi va yadro portlashi energiyasining katta qismini olib ketadi. Yorug‘lik bosimi hosil qilgan bo‘shliq ichkariga qulaydi, olov shari bulutga aylanib, yuqoriga ko‘tariladi va yer sirtidagi chang, tuproq hamda buyumlarni o‘zi bilan tortadi. Portlash joyidagi harorat va bosimning atrof-muhit bilan konveksiya orqali tenglashishi boshlanadi. Yerdan ko‘tarilgan chang va tuproq zarralari girdobi olov shari tomon intilib, «yadro qo‘ziqorini»ning oyog‘ini hosil qiladi. Qo‘ziqorinsimon bulut balandlikka va eniga o‘sishda davom etadi. Harorat va bosim tenglashgach, yerdan chang va zarralarning ko‘tarilishi to‘xtaydi, «qo‘ziqorin» oyog‘i barqarorlashib, yerga cho‘kadi. Uning «qalpog‘i» esa qorong‘i bulutga aylanib, yog‘in bo‘lib tushadi va shamollar ta’sirida tarqaladi.
Balandlikda yadro portlaganda «qo‘ziqorin» hosil bo‘lmaydi. Ekzoatmosferadagi portlashda bulut ham hosil bo‘lmaydi, chunki atmosfera bo‘lmagani sababli bulutni hosil qiladigan modda yo‘q. Yerusti yadro portlashining ta’sirlari yerga yaqin atmosferadagi portlashga o‘xshaydi, ammo yorug‘lik chiqaruvchi hudud shar emas, yarim shar shaklida bo‘ladi. Portlovchi qurilma yerga ozgina ko‘milgan taqdirda ham katta krater paydo bo‘lishi mumkin. Yerosti yadro portlashining oqibatlari zaryad quvvati, uning joylashish chuqurligi va portlash nuqtasidagi tog‘ jinslarining xususiyatiga bog‘liq. Portlashdan keyin yer usti manzarasi ko‘zga ko‘rinarli o‘zgarmagan bo‘shliq ham, tepalik, krater yoki kalderaham hosil bo‘lishi mumkin. Yerusti va yerosti yadro portlashlari sezilarli zilzilaga ham sabab bo‘ladi. Suvosti yadro portlashi suv yuzasida tsunamiga.
Yuqorida ta’riflangan ta’sirlar har qanday katta quvvatli portlashga xos. Masalan, jami 3—4 kilotonnagacha trotil va pikratlar bilan yuklangan Kanadaning Galifaks shahridagi «Monblan» harbiy transport kemasi 1917-yilda portlaganida ham yorqin chaqnash va baland qo‘ziqorinsimon bulut hosil bo‘lgan.
- Galifaksdagi «Monblan» harbiy-transport kemasida sodir bo‘lgan 3 kt li oddiy portlashdan keyingi tutun buluti
- Dengiz shamoli ta’sirida tarqalib ketgan suv ustidagi «Uragan» yadro portlashi ning qo‘ziqorinsimon buluti, «Plim» fregati bortida 27 kt
Yadro portlashlaridan foydalanish
Harbiy maqsadlarda
Asosiy maqola: Yadro quroli
Yadro o‘q-dorilarining kichik o‘lchami va massasiga qaramay, ular keltirib chiqaradigan vayronagarchilik va yong‘inlar ko‘lami harbiylarning e’tiborini darhol tortdi. Bitta portlovchi qurilma ham aholisi bilan birga ulkan shaharni, dushmanning yirik qo‘shin guruhlarini va front ortidagi muhim obyektlarini (elektr stansiyalari, zavodlar, aloqa tugunlari, harbiy bazalar) yo‘q qila olishi ma’lum bo‘ldi. Bir necha yadro zarbasi dushman iqtisodiyotini tiklab bo‘lmas darajada izdan chiqarishi, qarshilik ko‘rsatish irodasini sindirishi va har qanday taslim bo‘lish shartlarini qabul qilishga majbur qilishi mumkin. Biroq yadro portlashida radioaktiv ifloslanishning oldindan aytib bo‘lmaydigan tarqalishi hujum qilayotgan tomonga ham tuzatib bo‘lmas zarar yetkazishi mumkin. Bu yadro qurolini jangda qo‘llashga to‘sqinlik qiladi. Bundan ham kuchliroq omil — raqib ham tajovuzkorga yadro zarbasi bera oladigan yadroviy tiyib turish siyosatidir. Bu XX asrning ikkinchi yarmida insoniyat omon qolishining muhim kafolatiga aylandi: yadro qurolini ishlatganlik uchun muqarrar va munosib javob zarbasidan qo‘rqish undan harbiy maqsadlarda foydalanmaslikning yetarli sababi bo‘lib kelgan va hozir ham shunday.
Yadro quroli jahon urushi haqidagi madaniy tasavvurlarni va xalqaro siyosiy kuchlar muvozanatini tubdan o‘zgartirdi. Yadro quroliga ega bo‘lganini sinov portlashi bilan tasdiqlagan davlat tashqi tajovuz xavfini ancha kamaytiradi. Ko‘plab mamlakatlar buni milliy xavfsizlik kafolati deb biladi. Shu bilan birga, avariya, tushunmovchilik, xato yoki qo‘poruvchilik oqibatida tasodifan mojaro boshlanish ehtimoli hanuz yetarlicha o‘rganilmagan.
Insoniyat tarixida yadro quroli harbiy jangovar maqsadlarda ikki marta — 6 va 9-avgustida 1945-yil AQSH ketma-ket ikkita Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki shaharlariga yadro zarbasiberdi. Natijada jami 200 000 dan ortiq odam halok bo‘ldi, bu shaharlarning infratuzilmasi vayron bo‘ldi. Keyinchalik AQSH va SSSRda yadro portlashlari ishtirokidagi harbiy mashg‘ulotlar bir necha bor o‘tkazildi. Natijada yadro quroli qo‘llangan sharoitda qo‘shinlarga jangovar vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishga imkon beradigan usullar ishlab chiqildi va texnika qurollanishga qabul qilindi. Shu bilan birga, mamlakatlar ichki infratuzilmasi o‘sishi, elektr ta’minoti va boshqaruv elektronikasiga tobora ko‘proq bog‘lanib qolishi tufayli yadro quroliga nisbatan zaifroq bo‘lib qoldi. Yadro zarbalari almashinuvining tinch aholi va qurolli kuchlarga psixologik ta’siri ham to‘liq o‘rganilmagan. Matbuotda yirik shaharlarni kuchli yoki takroriy yadro bombardimonlari bilan yo‘q qilish shart emas degan fikrlar uchraydi: zamonaviy megapolisda hatto kichik quvvatli yadro zaryadi qo‘llanganda yuzaga keladigan sarosima va vahima aloqa, ta’minot va boshqaruv vositalariga ularning jismonan vayron qilingandagidek zarar yetkazishi mumkin.[manba 3501 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Tinch maqsadlarda
Yadro portlashidan tinch maqsadlarda bir qancha yo‘nalishda foydalanish mumkin:
- Sun’iy suv omborlari uchun katta chuqurlarni tez qazish. Bunda yer sathiga yaqin yerosti yadroviy yoki termoyadroviy portlash orqali tuproq tashqariga otiladi. Usulning afzalligi — hosil bo‘lgan havza chuqur, suv yuzasi esa nisbatan kichik bo‘ladi. Bu suvning bug‘lanishi va yerga sizib ketishini kamaytiradi. Bunday sun’iy suv omborlaridan qurg‘oqchil hududlarda qishloq xo‘jaligi ehtiyojlari uchun suv saqlash maqsadida foydalanish rejalashtirilgan.
- Katta inshootlar (kanallar) qurilishida tuproqni qazib olish va tabiiy to‘siqlarni buzish.
- Yerosti sig‘imlarini (xususan, gaz omborlari va xavfli chiqindilarni ko‘mish rezervuarlarini) yaratish. Bitta portlash o‘n minglab kub metr hajmdagi bo‘shliq hosil qiladi.
- To‘siqlarni qulatish tog‘larda.
- ; Yer qobig‘ini seysmik zondlash yordamida foydali qazilmalarni izlash.
- Rudani maydalash.
- Neft konlarining neft beruvchanligi ni oshirish.
- Avariya holatidagi neft va gaz quduqlarini berkitish.
- Ilmiy tadqiqotlar:: seysmologiya, Yerning ichki tuzilishi, plazma fizikasi va boshqa ko‘plab yo‘nalishlar.
- Harakatlantiruvchi kuch sifatida yadroviy va termoyadroviy impulsli kosmik apparatlarda, masalan, amalga oshirilmagan «Orion» kosmik kemasi loyihasi va «Dedal»;
- So‘nggi paytlarda Yer bilan to‘qnashishi mumkin bo‘lgan orbitasini muayyan asteroidlardanbirining atrofida yadro portlashini amalga oshirish orqali o‘zgartirish yoki uni parchalash imkoniyati ko‘rib chiqilmoqda;
- Nazorat qilish: zilzilalarni nazorat qilish: yadro portlashlarini o‘tkazish taqiqlanishidan avval yerosti tebranishlari soni va kuchi keskin kamaygani kuzatilgan. Snejinsk shahridagi yadrochi olimlar buni seysmik to‘lqin uzoq masofalarga tarqalganda chuqurdagi tog‘ jinslarini biroz silkitishi va Yer qobig‘ida to‘planayotgan kuchlanishlarni bo‘shatishi bilan tushuntirishgan.
Umumiy hisobda AQSHda 27 ta, SSSRda esa 1965-yildan 1988-yilgacha 135 ta harbiy bo‘lmagan yadro portlashi o‘tkazilgan deb hisoblanadi (shundan 124 tasi bevosita tinch maqsadlarda yadro portlashlari dasturi, qolganlari esa sinovlar doirasida). Bu portlashlar mazkur usullardan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganish uchun amalga oshirilgan. Maxsus adabiyotlarda boshqa raqamlar ham uchraydi: xususan, AQSHda 33 ta, SSSRda 169 ta tinch maqsaddagi yadro portlashi (ehtimol, ayrim nashrlarda «portlashlar soni» va «tajribalar soni» tushunchalari chalkashgan, chunki ayrim tajribalar yadro portlashisiz o‘tgan).
Dastlabki bosqichda (1950—1960-yillarda) yadro portlashlaridan sanoatda foydalanishga katta umid bog‘langan. Yuzlab shunday portlashlarni qo‘llash ko‘zlangan loyihalar bo‘lgan: O‘lik dengizni Qizil yoki O‘rta yer dengizi bilan bog‘lash; Panama bo‘yni orqali kanal, Janubi-Sharqiy Osiyodagi Malakka yarimoroli orqali kanal qurish; Misrdagi Qattara botiqligini suvga to‘ldirish; Lena daryosini Oxota dengizi bilan bog‘lash va SSSRda shimoliy daryolar oqimini burish . Bunday loyihalar radioaktivlikni eng kam ajratadigan «toza» yadro zaryadlarini yaratishni talab qilgan. Bu yo‘nalishda muayyan yutuqlarga erishilgan, biroq to‘liq «tozalik»ka erishib bo‘lmagan. Amalda xalq xo‘jaligida yadro portlashlaridan faqat SSSRda foydalanilgan.
Sovet tajribalar turkumining natijalari hanuz to‘liq baholanmagan. Sinovlar natijalari haqidagi rasmiy ma’lumotlarning to‘liq to‘plami e’lon qilinmagan; hududning radioaktiv ifloslanishiga oid ma’lumotlar to‘liq emas va ko‘pincha bir-biriga zid. Portlashdan keyin hosil bo‘lgan barcha radioaktiv moddalar yer ostida qoladigan chuqur portlashlarda radionuklidlar keyinchalik yerosti suvlari va qazib olinayotgan foydali qazilmalar orqali yuzaga chiqishi mumkinligi haqida xavotirlar bor. Bundan tashqari, ayrim portlash joylarida tabiiy fondan o‘nlab baravar yuqori bo‘lgan va ba’zan uzoq saqlanadigan radioaktivlik ta’siri radiologiyada juda kam o‘rganilgan. Shunday qilib, sanoat yadro portlashlarining ekologik xavfi va ulardan foydalanish qay darajada oqlanishi masalasi ochiq qolmoqda. Iqtisodiy samaradorligi ham shubha ostida: dastlab ular yirik ishlar xarajatini kamaytirish vositasi deb qaralgan bo‘lsa-da, tejalgan mablag‘ barcha bilvosita xarajatlarni, jumladan radiologik vaziyatni doimiy kuzatish hamda radionuklidlar tarqalishining ehtimoliy oqibatlarini bartaraf etish xarajatlarini qoplaydimi-yo‘qmi, noma’lum.
So‘nggi paytlarda matbuotda asteroidning Yer bilan to‘qnashuvi oqibatlaridan (bu o‘zi radioaktiv ifloslanishsiz o‘ta kuchli yadro portlashiga teng) xavotir kuchaytirilishi xavfli asteroidlarni yo‘q qilish yoki yo‘nalishini o‘zgartirish uchun yadro portlashidan foydalanish loyihalarini yuzaga keltirdi.
Yadro portlashidan tinch maqsadlarda — uzoq kosmosga parvozlar, xavfli asteroidlarga qarshi kurash va boshqa sayyoralar iqlimini o‘zgartirishuchun foydalanish mumkin. Kichik quvvatli yadro portlashlari ilmiy tadqiqotlarda (geofizika, seysmik qidiruv) qo‘llangan. 1950—60-yillardagi «yadro eyforiyasi» davrida yadro portlashlaridan keng miqyosda foydalanish orqali kanallar va suv omborlarini tez qurish hamda foydali qazilmalarni qazib olish istiqbolli deb hisoblangan. Ammo yer, suv va havoning radioaktiv ifloslanishi tufayli bunday rejalar istiqbolsiz bo‘lib chiqdi.
Markazi joylashuviga qarab portlash ko‘rinishlarining xususiyatlari
Kosmik portlash
Kosmosdagi yadro portlashida reaksiya mahsulotlari (nurlanish va bomba bug‘lari) atrof-muhit sharoitlari ta’siriga uchrashidan avval katta masofalarni bosib o‘tadi. Yer atmosferasi va magnitosferasidan ancha uzoqda sof kosmik portlashlar o‘tkazilmagan, shuning uchun ularning qanday ko‘rinishini faqat taxmin qilish mumkin. Nazariy jihatdan bu bir necha ming km/s tezlikda to‘siqsiz kengayib, tez yo‘qoladigan bug‘ bulutini qoldiruvchi qisqa, yorqin chaqnash bo‘lishi kerak. Bunday portlashning deyarli butun energiyasi ko‘zga ko‘rinmaydigan rentgen nurlariko‘rinishida tarqaladi. Asl yadro portlashi aynan shunday bo‘lishi kerak, biz ko‘radigan qizigan havo molekulalari yoki bug‘langan suv va tuproqning yorug‘lanishi esa uning atrof-muhitga ta’siridir.
Kosmik portlash Yerga qanchalik yaqin sodir bo‘lsa, oqibatlari shunchalik ko‘zga tashlanadi. Chunki tobora ko‘proq siyrak havo harakatga kelib, yorug‘lik chiqaradi, sayyoraning magnit maydoni esa portlash mahsuloti bo‘lgan zaryadlangan zarralarni tutib qolib, ularni muayyan yo‘nalishda harakatlantiradi.
Atmosferadagi portlash
Balandlikdagi portlash o‘zining namoyon bo‘lish xususiyatlariga ko‘ra havo va kosmik portlashlar oralig‘ida turadi. Unda havo portlashidagidek zarba to‘lqini hosil bo‘ladi, biroq shunchalik kuchsizki, shikastlovchi omil bo‘la olmaydi; 60—80 km balandlikda unga energiyaning atigi 5 % gacha qismi sarflanadi. Kosmik portlashdagidek yorug‘lik chaqnashi qisqa, ammo ancha yorqin va xavfliroq bo‘lib, portlash energiyasining 60—70 % gacha qismi yorug‘lik nurlanishiga aylanadi. Balandlikdagi portlashda radiotexnika uchun xavfli elektromagnit impuls yuzlab kilometrga tarqalishi mumkin.(157-bet),(23, 54-betlar).
Aynan havo portlashida portlayotgan zaryad zich havo bilan o‘ralgan bo‘ladi; uning zarralari portlash energiyasini yutib, boshqa ko‘rinishga aylantiradi. Aslida biz zaryadning portlashini emas, balki sharsimon havo hajmining tez kengayishi va yorug‘lanishini ko‘ramiz. Zaryaddan chiqqan rentgen nurlarining havoda tarqalish radiusi 0,2 m/t1/3 (20 m, 1 Mt uchun), bundan so‘ng havoning o‘zi issiqlik energiyasini radiatsion diffuziyaorqali uzatadi. Issiqlik to‘lqinining eng katta radiusi 0,6 m/t1/3 yoki 60 m, 1 Mt uchun (196-bet). Keyin shar chegarasini zarba to‘lqini belgilaydi.
Yuqori havo yadro portlashi radioaktiv ifloslanishni deyarli keltirib chiqarmaydi. Ifloslanish manbalari — atomlarga ajralgan portlash mahsulotlari (bomba bug‘lari) va havo tarkibiy qismlarining izotoplari; ularning barchasi portlash joyidan uzoqlashayotgan bulutda qoladi.
Yerusti portlashi
Yerusti portlashida chaqnash sirtga tegadi va havo portlashi sharikabi ikki impulsda yorug‘lik taratuvchi yarim shar shaklini oladi.
Yer yuzasiga tegmaydigan yerusti portlashi past havo portlashidan sezilarli farq qiladi. 3,5 m/t1/3 gacha balandlikda sodir bo‘ladigan yerusti portlashida zarba to‘lqini yerga olov shari bilan bir vaqtda yetadi; qaytgan to‘lqin shar ichidagi siyrak plazma bo‘shlig‘iga kirib ketadi va yorug‘lanayotgan hudud so‘rg‘ich kabi bir necha soniyaga sirtga yopishib, tuproqni eritadi. 3,5 dan 10 m/t1/3 gacha balandlikdagi past havo portlashida olov shari yerga yetishi mumkin edi, ammo zarba to‘lqini undan oldin ajralib, ilgarilab ketadi. To‘lqin yerga yetgach, qaytadi va o‘sayotgan sharni yuqoriga uloqtiradi; qizigan havo yerga tegmaydi.
Past havo portlashi — «Upshot-Knothole Grable» 15 kt, 159 m balandlikda (6,4 m/t1/3)
- Portlashlarning boshlanishi bir xil
- Zarba to‘lqini shardan uzoqlashadi
- To‘lqin yer sirtiga yetdi
- Shar yerdan qaytmoqda…
- va gumbazga aylanmoqda
Havodagi yerusti portlashi — «Upshot-Knothole Harry» 32 kt, balandligi 91 m bo‘lgan minorada (2,9 m/t1/3)
- Shar yerga tegmoqda
- Zarba to‘lqinining ajralishi
- Shar sirtga yopishmoqda…
- va yarim sharga aylanmoqda
Yerga tegib sodir bo‘ladigan portlash 0,3 m1/3 (30 m dan past, 1 Mt uchun) kontaktsiz portlashdan farq qiladi: portlashning issiqlik to‘lqini yorug‘lik tezligiga yaqin tezlikda yer sirtiga yetib, tuproqni bug‘lantiradi. Tuproq bug‘lari portlash kabi kengayib, havo zarba to‘lqini paydo bo‘lishidan oldin yer ostida tuproq zarba to‘lqinini hosil qiladi.
Katta va o‘ta katta quvvatli (100 kt dan yuqori) portlash 15—30 m gacha chuqurlikda (0,3 m/t1/3gacha) sodir bo‘lsa ham yerosti emas, balki yerga tegib sodir bo‘ladigan portlash hisoblanadi. Chunki plazma tezda yuzaga chiqadi, yarim sharsimon olov sohasi hosil bo‘ladi va portlash odatdagi yerusti portlashidek kechadi.(275-bet). Kuchsizroq havo zarba to‘lqini tuproq bug‘larining bosimi va tarqalishi hisobiga hosil bo‘ladi.
Quyidagi bayon bevosita yer sirtida sodir bo‘ladigan kontakt portlash bilan yuqori havo portlashining taqqoslanishiga tegishli. Issiqlik to‘lqinining chiqishi, havo zarba to‘lqini hosil bo‘lishi va birinchi yorug‘lik impulsi ikkala portlash turida deyarli bir xil kechadi. Biroq harorat eng past darajaga tushgach, yerusti portlashining yarim shari boshqacha rivojlanadi. Sababi ikkala turda qizigan havo hajmi taxminan bir xil bo‘lsa-da, yerusti portlashida yer pastga qarab kengayishga to‘sqinlik qiladi. Shuning uchun yarim sharning eng katta diametri havo portlashidagi shar diametridan 1,26 baravar katta bo‘ladi. (26-bet). Kontakt portlashda zarba to‘lqini ajralish paytidagi yarim shar radiusi:
- Rajr. = 44,3·q0,4, m (q kt da) (81-bet)
Shikastlovchi yorug‘lik nurlanishi va singib kiruvchi radiatsiya havo portlashidagiga qaraganda qisqaroq masofaga tarqaladi (yorug‘lik chiqaruvchi hudud diametri kattaroq bo‘lishiga qaramay), vayron qiluvchi zarba to‘lqini esa deyarli ikki baravar kichik maydonni qamrab oladi. (615—616, 620-betlar). Yer sirtiga tegayotgan portlash mahsulotlari va yuqori zichlik hamda intensivlikdagi nurlanishlar tuproq moddalari bilan yadroviy reaksiyaga kirishadi (tuproqning neytronlar bilan faollashuvi) va juda ko‘p radioaktiv izotoplarhosil qiladi. Yer sirtiga tegib o‘tgan olov buluti tuproq zarralarini tortib oladi. Sovigach, ularga bug‘langan radioaktiv moddalar cho‘kib, yopishadi; keyin bu zarralar tezda yerga tushib, portlash atrofini uzoq muddat ifloslantiradi.
Kontakt portlashda havodagi issiqlik to‘lqinidan tashqari yer ichida ham issiqlik to‘lqini paydo bo‘lib, tuproq zarba to‘lqinini hosil qiladi. Ammo qizigan hudud bir necha baravar kichik bo‘ladi va portlash energiyasining atigi bir necha foizi unga sarflanadi; oddiy portlashda esa energiyaning qariyb yarmi yerga ketadi. Yerosti to‘lqini tuproqni qazib, katta chuqur — krater (meteorit krateriga o‘xshash) hosil qiladi, radioaktiv tuproqni atrofga sochadi va yer qatlamlarida kuchli seysmik-portlash to‘lqinlarini yuzaga keltiradi. Epitsentr yaqinida ular oddiy zilzilalar.
dagidan bir necha daraja kuchli bo‘lishi mumkin. Seysmik tebranishlar kuchli himoyalangan boshpanalarning ham samaradorligini kamaytiradi: boshpana boshqa zararli omillardan himoyalash xususiyatini saqlagan holda ham undagi odamlar halok bo‘lishi yoki jarohatlanishi mumkin. (230-bet). Juda kuchli portlash krateri yaqinida eng mustahkam inshootlar, hatto materikdagi qattiq tog‘ jinslarida yuzlab metrdan bir kilometrgacha chuqurlikda qurilganlari ham omon qololmaydi (Yamantau, NORAD). Masalan, yadroviy bomba B53 (xuddi shu zaryad — W-53 jangovar kallagi o‘rnatilgan Titan-2 raketasi, qurollanishdan chiqarilgan) 9 megatonna quvvatli bo‘lib, amerikalik mutaxassislarning aytishicha, yer sirtida portlatilganda sovetlarning eng mustahkam yerosti bunkerlarini vayron qila olgan. Himoyalangan nishonlarni vayron qilishda faqat chuqurroq kirib portlaydigan jangovar kallaklar samaraliroq, chunki ularning energiyasining ancha katta qismi seysmik to‘lqinlar hosil qilishga sarflanadi: 300 kilotonnali aviabomba B61 aviabombasi bir necha metr chuqurlikka kirgach portlasa, nazariy jihatdan seysmik ta’siri yer sirtida portlagan 9 megatonnali bomba bilan teng bo‘lishi mumkin.
Yerusti portlashi mustahkam va himoyalangan harbiy obyektlar — tanklar, shaxtali uchirish qurilmalari, aerodromlar, kemalar, mustahkamlangan bazalar, omborlar, qo‘mondonlik punktlari, muhim boshpanalarni vayron qilish, shuningdek dushman hududini chuqur front ortigacha radioaktiv ifloslantirish uchun mo‘ljallangan. (7-bet). Aholi punktlari himoyalangan harbiy bazalar yaqinida joylashgan bo‘lsa, tinch aholi yadro portlashining barcha shikastlovchi omillari tufayli bevosita bo‘lmasa ham zarar ko‘rishi mumkin. Radioaktiv ifloslanish esa bir necha ming kilometrgacha masofada ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Yerusti portlashining shaxtali uchirish qurilmasiga ta’sirlari ketma-ketligini ko‘rib chiqamiz: bu qurilma ~6—7 MPa bosimli zarba to‘lqiniga mo‘ljallangan, biroq eng og‘ir sharoitga tushgan. Portlash sodir bo‘ldi, deyarli darhol radiatsiya (asosan neytron nurlanishi, jami taxminan 105—106 Gr yoki 107—108 rentgen) va elektromagnit impuls yetib keladi; u qisqa elektr razryadlarini yuzaga keltirib, shaxta ichidagi ekranlanmagan elektr jihozlarini ishdan chiqarishi mumkin. Taxminan 0,05—0,1 soniyadan so‘ng havo zarba to‘lqini himoya qopqog‘iga uriladi va darhol olovli yarim shar bosib keladi. Zarba to‘lqini yerda seysmik zarba hosil qiladi; u havo to‘lqini bilan deyarli bir vaqtda butun shaxtani qamrab oladi, shaxtani atrofdagi jinslar bilan pastga siljitadi va chuqurlashgan sari susayadi. Oradan soniyaning bir qismi o‘tgach, krater hosil bo‘lishida portlashning o‘zi yuzaga keltirgan seysmik tebranishlar, shuningdek qattiq materik jinslari va turli zichlikdagi qatlamlardan qaytgan to‘lqinlar keladi. Shaxta taxminan 3 soniya tebranadi; u bir necha bor pastga, yuqoriga va yon tomonga silkinadi. Tebranish amplitudasi yarim metr va undan ham ko‘proq, tezlanish esa bir necha yuz gga yetishi mumkin. Raketani yemirilishdan amortizatsiya tizimi saqlaydi. Shu paytning o‘zida 3—10 soniya davomida (portlash quvvatiga bog‘liq) shaxta qopqog‘iga yuqoridan 5—6 ming darajali, dastlabki yarim soniyada esa 30 ming darajagacha issiqlik ta’sir qiladi. Keyin olovli bulut ko‘tarilishi va sovuq tashqi havo epitsentrga oqishi bilan harorat tez pasayadi. Issiqlik ta’siridan shaxta og‘zi va himoya qopqog‘i g‘ijirlaydi, yoriladi, sirti erib, qisman plazma oqimi bilan olib ketiladi. Portlashdan 2—3 soniya o‘tib olov buluti ko‘tarila boshlaydi, shaxta atrofidagi plazma bosimi atmosfera bosimining 80 % igacha pasayadi va bir necha soniya davomida qopqoqni har m² ga 2 tonnagacha ko‘tarish kuchi bilan uzib olishga urinadi. Oxirida kraterdan otilgan tuproq va toshlar yuqoridan qulaydi; ular taxminan bir daqiqa davomida tushadi. Radioaktiv va yopishqoq holatgacha qizigan tuproq yupqa, ammo yaxlit qatlam hosil qiladi (ayrim joylarda erigan shlak ko‘lchalari paydo bo‘ladi). Katta toshlar qopqoqni shikastlashi mumkin. Juda yirik bo‘laklar meteorit kabi tushib, kichik kraterlar hosil qiladi.(27-bet). Ammo ular nisbatan kam va shaxtaga tushish ehtimoli past.
Birorta ham yerusti inshooti bunday ta’sirlarga bardosh bera olmaydi. Hatto mustahkam temir-beton kazemat (masalan, Birinchi va Ikkinchi jahon urushi davridagi DOT va fort ) ham qisman yoki butunlay vayron bo‘lib, havo oqimining kuchli bosimidan joyidan ko‘chishi mumkin. Yerusti bunkeri yetarlicha mustahkam bo‘lib, buzilmay qolsa ham, ichidagi odamlar silkinish va tebranishdan jarohatlanadi, eshitish qobiliyatiga zarar yetadi, kontuziya va halokatli nurlanish ta’siriga uchraydi; issiq plazma esa ambrazuralar va yopilmagan yo‘laklardan ichkariga kiradi. Ambrazura yoki havo o‘tkazgichga kirishdagi to‘lqin bosimi 0,1—0,2 soniya davomida taxminan 15 atmosferaga yetishi mumkin.(34, 35-betlar).
Suvosti portlashi
Suvosti portlashida issiqlik to‘lqini zaryaddan bir necha metrdan (0,032 m/t1/3 yoki 3,2 m, 1 Mt uchun) (747-bet). Shu masofada suvosti zarba to‘lqini hosil bo‘ladi. Dastlab zarba to‘lqinining fronti pufak chegarasi bilan bir xil bo‘ladi, ammo bir necha metr kengaygach, suvni bug‘lantirishni to‘xtatadi va pufakdan ajraladi.
Suvosti portlashida yorug‘lik nurlanishining ahamiyati yo‘q, hatto sezilmasligi ham mumkin: suv yorug‘lik va issiqlikni yaxshi yutadi.
Suvosti zarba to‘lqini harbiy suv transport vositalari (kemalar, ayniqsa suvosti kemalari) uchun nihoyatda kuchli shikastlovchi omildir.
Suv ostida qolgan bug‘-gaz pufagi kengayishda davom etadi; uning taqdiri chuqurlikka bog‘liq. Portlash juda chuqurda (yuzlab metrlarda), quvvat esa nisbatan kichik (o‘nlab kilotonna) bo‘lsa, pufak suv yuzasigacha kengaya olmaydi va ichkariga qisqarishni boshlaydi. Bu jarayon susayib borib bir necha marta takrorlanadi; asosiy shikastlovchi omil birinchi zarba to‘lqinidir. (155-bet).
Pufak yuzaga chiqqanda yuz beradigan hodisalar uning qaysi bosqichda chiqishiga bog‘liq. Kichik quvvatli portlash juda chuqurda sodir bo‘lsa, halqasimon girdob oxir-oqibat parchalanadi, mayda pufakchalar to‘plami uzoq vaqt suzib chiqib, yo‘lda energiyasini yo‘qotadi va yuzada faqat katta ko‘pik uyumi paydo bo‘ladi. Ammo portlash yetarlicha kuchli (bir necha kilotonna yoki ko‘proq), chuqurlik esa unchalik katta bo‘lmasa (yuzlab metrgacha), gumbaz ustidan havoga juda ta’sirli hodisa — portlash sultoni, ya’ni favvora yoki suv ustuni ko‘tariladi (oxirgi atama har doim ham mos kelmaydi).
Sulton pufak yuzaga chiqayotganda chiqarib yuboradigan ketma-ket suv oqimlaridan iborat. Dastlabki, markaziy oqimlar eng tez, keyingi chetdagilari esa pufak bosimi pasaygani sari sekinroq bo‘ladi. Epitsentrda sulton ham shikastlovchi omil bo‘lib, kemaga suvosti zarba to‘lqiniga teng keladigan zarar yetkazishi mumkin. (210-bet). Sayoz yadro portlashida suv oqimlari kemani sindirib, mayda qismlarga parchalab yuboradi.
Suv ustunining qayta tushishi yaxlit sharsharadan ko‘ra kuchli dush yoki mayda yomg‘irga o‘xshaydi. Sulton tagida pastga tushayotgan tomchilardan halqasimon tomchilar va tuman uyumi yig‘ilib, bazis to‘lqini.
deb ataladi. Suvosti portlashidagi pufak kengayishi suvda gravitatsion to‘lqinlarni yuzaga keltiradi. Ular tsunamiga o‘xshaydi. Kemalar uchun bu to‘lqinlar faqat epitsentrga juda yaqin joyda xavfli, u yerda kema cho‘kishi va ekipaj halok bo‘lishiga sabab bo‘ladigan boshqa omillar ham yetarli. Ammo qirg‘oqdagi odamlarga bunday to‘lqinlar zarba to‘lqini oynalarni faqat zirillatadigan masofalarda ham xavf tug‘dirishi mumkin (qarang: asosiy maqola).
Yerosti portlashi
Yerosti portlashining ta’siri ayrim jihatdan havo portlashiga o‘xshaydi, faqat ta’sir radiuslari 1—2 tartib kichik. Quyida ayrim ko‘rsatkichlar keltirilgan:
Granitdagi issiqlik to‘lqini radiusi 0,015 m/t1/3, oddiy tuproqda 0,02 m/t1/3 yoki 1,5—2 m, 1 Mt uchun
Zarba to‘lqini ta’sirida tuproqning bug‘lanish radiusi taxminan 0,2 m/t1/3 yoki 20 m, 1 Mt uchun
Zarba to‘lqini ta’sirida tuproqning erish radiusi ko‘pi bilan 0,3—0,5 m/t1/3 yoki 30—50 m, 1 Mt uchun (196-bet). Bu radius tuproq zarba to‘lqini ta’sirining ham chegarasidir.
Portlashdan keyingi bo‘sh qozonsimon kavak radiusi:
- Rkav. ≈ 14,3·q0,3, m (q kt da) (291-bet)
Yerosti «olov shari» radiusi:
- Rolov ≈ 17·q1/3, m (q kt da) (101-bet)
Yerosti portlashida issiqlik to‘lqini va tuproq zarba to‘lqinining deyarli barchasi havoga chiqmaydi, balki tuproq ichida qoladi. Bu to‘lqinlar zaryad atrofidagi tuproqni qizdirib, bug‘lantiradi; hosil bo‘lgan modda oddiy kimyoviy portlash mahsulotlari kabi bosimi bilan atrofdagi jinslarni urib, chetga suradi. Shunday qilib, yer ostida bir necha kilogramm plutoniy emas, go‘yo bir necha yuz tonna oddiy portlovchi modda portlayotgandek bo‘ladi, faqat bu modda bug‘langan tuproq massasidir. Yerusti portlashi ham jinslarni bug‘lantiradi, lekin bug‘lanish energiyasi juda samarasiz ishlatiladi: uning ko‘p qismi atmosferaga nurlanib, tarqaladi.
Yerosti portlashi havo va suvosti portlashlaridan zarba to‘lqinining juda kichik ta’sir hududi bilan farqlanadi: kamuflet portlashida u butunlay yerosti kavagi, sayoz otilishli portlashda esa krater chegarasida qoladi. Undan keyin zarba to‘lqini siqilish yoki seysmik-portlash to‘lqiniga aylanadi. Aynan shu yerosti portlashining asosiy shikastlovchi omilidir. Seysmik-portlash to‘lqini zarba to‘lqinidan farqli ravishda bosimi asta oshadigan qiya frontga ega; uning grafigi silliq tepalikka o‘xshaydi. Bir necha kilometrdan so‘ng u zilzila.
ga o‘xshash seysmik tebranishlarga aylanadi. Ko‘milgan zaryad portlashining harbiy maqsadi — o‘ta mustahkam yerosti inshootlarini vayron qilishdir. (8-bet), ularga havo zarba to‘lqini ta’sir qilmaydi. Yerosti portlashining bunday obyektlarga ta’sir samaradorligi, ya’ni tuproqqa uzatiladigan energiya, zaryad joylashish chuqurligi ortishi bilan avval tez o‘sadi: issiqlik to‘lqini tuproqdagi radiusi qadar chuqurlashganda 13 marta (1,5—2 m, 1 Mt uchun). Keyin sekinroq o‘sadi va kamuflet portlashi chuqurligida deyarli 100 % ga yetadi (7—10 m/t1/3 yoki 700 m, 1 Mt uchun) (205, 239-betlar). Kichik quvvatli yerosti portlashi katta quvvatli yerusti portlashidek samarador bo‘lishi mumkin.

Boshqa tomondan, allyuvial tuproqlarda seysmik-portlash to‘lqinlarining bosimi qattiq tog‘ jinslaridagiga qaraganda tezroq (taxminan 1,5 baravar) so‘nadi.(9-bet). Havo zarba to‘lqini esa tuproqdagi siqilish to‘lqinidan ancha uzoqqa borib, cho‘kindi tuproqni granitga qaraganda kuchliroq silkitadi. Shu sababli toshsiz jinslarda sayoz joylashgan yerosti inshootlarining keng tarmog‘i uchun yerusti portlashi xuddi shu quvvatdagi yerosti portlashidan ham vayronkorroq bo‘lishi mumkin.
Tuproqqa kirib boruvchi turdagi qurol 30 m dan chuqurroq kira olmaydi: chuqurroq kirish uchun eng mustahkam zaryadni ham yemiradigan darajada katta (1 km/s dan yuqori) urilish tezligi kerak bo‘ladi. Qattiq jins yoki temir-betonda kirish chuqurligi 10—20 m bilan cheklanadi (uzunligi uch metr bo‘lgan o‘q-dori uchun betonda 12 m). Bunday chuqurlikda 1 kt li portlashning harbiy samaradorligi kamuflet portlashiga yaqinlashadi. (23-bet). Ammo kamufletdan farqli ravishda radioaktivlikning 80—90 % i yer yuzasiga chiqadi.(291-bet).
Tuproqni tashqariga otib chiqaradigan yerosti portlashi ko‘p jihatdan sayoz suvosti portlashiga o‘xshaydi: gumbaz ko‘tariladi, gazlar yorib chiqqanda havo zarba to‘lqini va portlash buluti hosil bo‘ladi, tuproq sultoni otiladi. Tuproq, ayniqsa quruq bo‘lsa, qayta tushganda havoda muallaq turuvchi radioaktiv chang zarralaridan bazis to‘lqini hosil bo‘ladi. (100-bet).
Yerosti portlashi — «Sedan» 104 kt, 194 m chuqurlikda (4,1 m/t1/3). Har keyingi kadrda portlash bir necha baravar uzoqroqdan tasvirlangan.
- Yer tepalik bo‘lib ko‘tariladi, olov yorib chiqib, darhol so‘nadi
- Tuproq sultoni
- Tuproqning qayta tushishi
- Bazis to‘lqini tarqaladi
Turli masofalarda yadro portlashi ta’siriga misollar
Misollar ko‘plab manbalarga asoslangan, ayrimlari bir-biriga mos kelmasligi yoki o‘zaro zid bo‘lishi mumkin.
Portlash vaqti
Portlash vaqti — yadroviy reaksiyalar boshlanishidan zaryad moddasining kengayishi boshlanguncha o‘tadigan davr. (21-bet). Kengayish boshlanishi bilan zanjirli reaksiyalar tez so‘nadi va asosiy energiya ajralishi tugaydi; qoldiq reaksiyalar hissasi kichik bo‘ladi.
Eng qisqa portlash vaqti bo‘linishi boshqarib kuchaytiriladigan bir bosqichli yadro zaryadida (0,03—0,1 mikrosoniya), eng uzoq vaqt esa o‘nlab yoki yuzlab baravar ko‘proq — katta quvvatli ko‘p bosqichli termoyadro zaryadlarida (bir necha mikrosoniya) kuzatiladi. (17, 18-betlar).
Masalan, polistirol ko‘pik bilan to‘ldirilgan Teller—Ulam sxemasidagi zaryad portlashini ko‘rib chiqaylik:

Birinchi bosqich (praymer, trigger):
Siqish uchun portlovchi modda
Uran-238 dan tayyorlangan «itaruvchi» va neytron qaytargich
Ichiga zaryad osilgan vakuumli bo‘shliq
Bo‘linishni kuchaytiruvchi neytron manbayining ishchi moddasi — gazsimon tritiy
Plutoniy-239 yoki uran-235 dan yasalgan ichi bo‘sh shar
Ikkinchi bosqich:
Polistirol ko‘pik bilan to‘ldirilgan zaryad kamerasi
Ikkinchi bosqich «itaruvchisi»: uran-238 korpusi
Litiy deyteridi — termoyadro yoqilg‘isi, jarayon davomida deyteriy va tritiy
ga aylanadi. Plutoniy yoki uran-235 dan tayyorlangan «o‘t oldirish shamchasi»
Ichki qismida nurlanishni qaytaruvchi ablyatsion qoplama bo‘lgan korpus uran-238 dan iborat bo‘lishi mumkin.
Uchinchi bosqich — «itaruvchi» va zaryadning tashqi qobig‘i materiali bo‘lgan uran-238 dan iborat. Tozaroq variantda uchinchi bosqich bo‘lmasligi mumkin; bunda uran-238 qo‘rg‘oshin bilan almashtiriladi.
| Trotil ekvivalenti bo‘yicha 0,5—1 Mt quvvatli termoyadro portlashi | ||||||
| Bomba ichidagi sharoit: harorat, bosim | Vaqt | Jarayon | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sapyor yoqadi piltani 288 K |
−⋅10−4 s Rangi korpusi bombaning |
|||||
| 288— 5000 K 0,1— 20000 MPa |
−⋅10−4— −⋅10−6 s | |||||
| ~20000— 500 000 MPa |
−n⋅10-6 s | Itaruvchi bo‘linuvchi moddaning ichi bo‘sh shariga (masalan, plutoniy Pu-239) urilib, uni muddatidan oldin parchalanib ketishidan saqlab, reaksiya hududida ushlab turadi. Bir necha mikrosoniya ichida plutoniy shari ichkariga qulaydi, undagi bosim 5 mln atmosferaga yetadi, siqilishda yadrolar bir-biriga yaqinlashib, o‘ta kritik holatga o‘tadi. (30-bet) (508-bet). | ||||
| ~500 000 MPa | ~−1⋅10-6 s | Ishga tushiriladi: qo‘shimcha neytron manbayi (neytronli alangalatgich, tashqi initsiator, rasmlarda ko‘rsatilmagan) — ion trubkasi yoki kichik tezlatkichishga tushadi. Plutoniy eng kuchli siqilgan paytda uning bortdagi manbasidan bir necha yuz kilovolt kuchlanishli elektr impulsi keladi. Tezlashtirilgan oz miqdordagi deyteriy va tritiyning to‘qnashishi natijasida neytronlar hosil bo‘lib, reaksiya hududiga yo‘naltiriladi. (42-bet). | ||||
| ~500 000 MPa | 0 s | Qo‘shimcha manbadan kelgan neytronlar plutoniy yadrolarini bombardimon qila boshlaydi; yadrolar qo‘zg‘algan holatga o‘tib, so‘ng bo‘linadi. | ||||
| ~500 000 MPa | ~⋅10−14 s | Triggerdagi birinchi yadroviy bo‘linish lahzasi. (7-bet)Bo‘linayotgan plutoniy yadrolari o‘zlari neytronlar chiqaradi; ular boshqa yadrolarga borib uriladi va jarayon davom etadi. yadroviy zanjir reaksiyasi rivojlanib, energiya ajraladi. | ||||
| 500 000— ⋅108 MPa |
~⋅10−8 s | Neytronlarning ikkinchi avlodi mustaqil hosil bo‘ladi. Ular plutoniy massasi bo‘ylab tarqalib, yangi yadrolarga uriladi; ayrimlari tashqariga chiqadi, ammo itaruvchining berilliyli yuzasi ularni qaytaradi. (20, 23-betlar)Yadro detonatsiyasi yorug‘lik tezligining 1—10 % iga teng tezlikda kechadi; uni neytronlarning harakat tezligi belgilaydi. (615-bet)Plutoniy massasida harorat va bosim tez oshib, uni kengaytirishga, parchalab yuborishga intiladi (bu reaksiya to‘liq kechmasligiga sabab bo‘lardi), ammo detonatsiya to‘lqinining siqish bosimi bir muddat ustun keladi va plutoniy bir necha o‘n marta reaksiyaga kirishga ulguradi. %. | ||||
| 100 mln K dan yuqori ~⋅108 MPa |
~10−7 s | Triggerdagi yadroviy reaksiyalarning tugashi; asboblar qayd etadigan nurlanish impulsi (0,3—1)⋅10-7 s (449-bet)davom etadi. Reaksiyalar davomida neytronlarning bir necha avlodi (hosil bo‘lgan neytronlar soni geometrik o‘sadigan ketma-ket bo‘linishlar) paydo bo‘ladi. Uran yadroviy zaryadining quvvatidan qat’i nazar, asosiy energiyaning 99,9 % i so‘nggi 0,07 mikrosoniyada, neytronlarning oxirgi yetti avlodida ajraladi (plutoniy uchun 0,04 mks). Plutoniy shu vaqt ichida ~40 turdagi reaksiyaga kirishadi (jami 1,45⋅1024 parchalanish reaksiyasi yoki 560 g modda — umumiy quvvati 10 kilotonna bo‘lgan massadan) va taxminan 280 radioaktiv izotopga 36 kimyoviy elementlarning. (19—21, 25-betlar), (3-bet) (449-bet) | ||||
| 100 mln K dan yuqori ~⋅108 MPa |
⋅10−7— 1,5⋅10-6 s |
|||||
| Birinchi va ikkinchi bosqich portlashlari orasidagi radiatsion siqilish davom etadigan tanaffus bir necha mikrosoniyagacha bo‘lishi mumkin. Masalan, 0,5 Mt quvvatli portlashda trigger va ikkinchi bosqich gamma-nurlanish cho‘qqilari orasidagi o‘lchangan vaqt 1,5 mks, 2-impuls amplitudasi esa 15 marta katta (1-impulsga nisbatan).(17, 18, 112-betlar)Radiatsion imploziya oddiy portlovchi siqishdan ancha samarali. Asosiy zaryadni siquvchi bosim bir necha tartib yuqori, modda yadrolari bir-biriga kuchliroq yaqinlashadi. Shu sababli ikkinchi va uchinchi bosqichlarning keyingi murakkab reaksiyalari triggerning nisbatan oddiy portlashidan ham tezroq kechadi. Ikkinchi va uchinchi bosqichlar RDS-6sturidagi soddalashtirilgan «qatlamli» qurilmani eslatadi. Unda yadro alangalatgichi («shamcha») atrofida o‘nlab sharsimon qatlamlar o‘rniga atigi ikkita: litiy deyteridi va uran-238 tashqi silindri bor. | ||||||
| 1 mlrd K gacha | ~1,5—1,6 mks | Boshlanish va kechish jarayoni: termoyadroviy reaksiyalar (ikkinchi bosqich, № 5): plutoniy «shamchasi» portlaydi va yanada kuchli siqilgan litiy deyteridi silindrini (bombaning asosiy to‘ldirgichi) bombardimon qiladigan ko‘plab tezkor neytronlarni chiqaradi. «Shamcha»dan chiqqan neytronlar litiyni tritiy va geliyga aylantiradi (Li + N = T + He + 4,8 MeV). Hosil bo‘lgan tritiy va erkin deyteriy yuqori bosimda o‘zaro reaksiyaga kirishib, geliy va neytronlarni hosil qiladi (D + T = He + n + 17,6 MeV — asosiy reaksiya)(16, 17-betlar)Termoyadroviy «yonish» hududi zaryad moddasida taxminan 5000 km/s (106—107 m/s) tezlikda zarba to‘lqini kabi tarqaladi. (320, 606-betlar). Shu bilan birga uchinchi bosqich — ilgari itaruvchi, issiqlik izolyatori va yadroviy parchalanishdan chiqqan kam energiyali neytronlar qaytargichi bo‘lgan uran-238 qobig‘i ham reaksiyaga kirishadi. Uran-238 termoyadroviy reaksiyalarning yuqori energiyali neytronlari bombardimoni ta’sirida bo‘linadi va umumiy «energiya qozoni»ga 50 % dan 200 % gacha hissa qo‘shadi. Reaksiyalar davomida taxminan 6⋅1025 gamma-zarra va 2⋅1026 neytron (har bir (1—3)⋅1023 yadroviy va (1,5—2)⋅1023 termoyadroviy kelib chiqishli neytron 1 kilotonnaga)(18, 49-betlar)Ularning qariyb 90 % ini bomba moddasi yutadi, qolgan 10 % i esa energiyasi 14,2 MeV gacha bo‘lgan neytron nurlanishiko‘rinishida tashqariga chiqadi. Reaksiya tugashiga qadar bombaning butun tuzilmasi qiziydi va to‘liq ionlashadi. | ||||
| Bomba ichidagi sharoit: harorat, bosim | Vaqt | Jarayon | ||||
| ||||||
Kosmik portlash
| Trotil ekvivalenti bo‘yicha 1 Mt quvvatli kosmik yadro portlashining ta’siri | ||||||
| Masofa | Ta’siri | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|
Zaryad atrofida havo zarralari kam bo‘lgani sababli portlash neytronlari, rentgen va gamma nurlari to‘xtatilmay va yutilmay kosmosga tarqaladi; zarba to‘lqini hosil bo‘lmaydi. | ||||||
| 2 km gacha | Rentgen nurlari nishonga olingan jangovar kallak korpusini bug‘lantirib, uni vayron qiladi. (177-bet). | |||||
| 2 km gacha | Neytron oqimi nishonga olingan jangovar kallakdagi plutoniyni yadro reaksiyasiga kiritib, eritadi. (178-bet). | |||||
| 6,4 km | Gamma nurlari sun’iy yo‘ldoshning yarimo‘tkazgich tizimlarini ishdan chiqaradi. (178-bet). | |||||
| 29 km | Neytron nurlanishi sun’iy yo‘ldoshning yarimo‘tkazgich tizimlarini ishdan chiqaradi. (178-bet). | |||||
| 160 km gacha | Sun’iy yo‘ldosh elektron tizimlari ishining vaqtinchalik buzilishi. (179-bet) | |||||
| bir necha yuz km | Singib kiruvchi radiatsiya tufayli kosmonavtlarning halok bo‘lishi. (188-bet). | |||||
| 1000 km | 1 Mt portlash plazma mahsulotlarining eng katta kengayish radiusi; qisqa to‘lqinlarda radioaloqa 5 soat yoki undan ko‘proq uziladigan radius. (175, 187-betlar) | |||||
| 1600 km | Elektromagnit impuls qayd etiladigan masofa. (673-bet) | |||||
| Yer yaqinidagi barcha orbitalar | Yaqin kosmosdagi portlash Yer atrofida tez radiatsion kamar — elektronlar ni tutuvchi sun’iy mintaqa hosil qiladi; u kosmik kemalarda taxminan 1 Gr/soat radiatsiya fonini yaratadi. (188-bet) Bu barcha kosmonavtlarni orbitani zudlik bilan va uzoq muddatga tark etishga majbur qiladi. | |||||
| 320 000 km | 1 Mt li kosmik portlash kunduzi ko‘rinadigan eng uzoq masofa. (668, 673-betlar) | |||||
| 3,2 mln km | To‘siqsiz 1 Mt li kosmik portlash tunda ko‘rinadigan eng uzoq masofa. (668, 673-betlar) | |||||
| 9,6 mln km | To‘siqsiz 1 Mt portlashni fluoressensiya, Cherenkov nurlanishi va to‘lqinlarning faza anomaliyasi bo‘yicha aniqlash masofasi. (673-bet) | |||||
| 1,6 mlrd km | To‘siqsiz 1 Mt portlashni issiqlik rentgen nurlari orqali asboblarda aniqlash masofasi. Yerning sun’iy yo‘ldoshi (674-bet) | |||||
| Masofa | Ta’siri | |||||
| ||||||
Havo portlashi
Yerga tegib sodir bo‘ladigan portlash
Yuqoridagi havo portlashidan farqli ravishda, yerusti portlashini uzoqdan kuzatayotgan kishi zarba to‘lqini kelgunicha har doim ham sukunatni sezmaydi. Zaryad kichik balandlikda (yer sirtidan bir necha o‘n metr yuqorida, bir necha yuz kilotonnadan bir megatonnagacha quvvatli portlash sezilarli krater qazib, seysmik to‘lqin hosil qila oladigan joyda) portlatilsa, zarba to‘lqini kelishidan oldin o‘nlab kilometr masofada yerning uzoq davom etuvchi tebranishi va yerosti gumburlashi sezilishi mumkin. (44, 45-betlar). Bu hodisa yerga tegib sodir bo‘ladigan va yerosti portlashlarida yanada yaqqol ko‘rinadi.
Ushbu jadvalda havo zarba to‘lqinining rivojlanishi batafsil yoritilmagan; asosiy e’tibor yerda yuz beradigan hodisalarga qaratilgan. Tinch obyektlarga portlash ta’siri misollari ham keltirilmagan, chunki bu uning uchun ko‘proq xavf tug‘diradigan havo portlashihaqidagi misollarda berilgan. Aksincha, harbiy obyektlar, himoya inshootlari va o‘ta mustahkam fuqarolik inshootlari, masalan to‘g‘onlar GESlarning.
ga ta’sir misollari bor. Bu yerda nazariya, ta’sirlar va ehtimoliy vayronagarchiliklardan tashqari yadro portlashidan himoyalanish masalalari ham ko‘rib chiqiladi. Manbaga ko‘ra,(34, 35-betlar) chuqur yerosti inshootiga quduqsimon kirishdagi ichkariga oqib kiruvchi to‘lqin bosimi ko‘rsatkichlari qo‘shilgan. Bunda qiziq hodisa bor: yer sirtidagi zarba to‘lqini bosimi qanchalik baland bo‘lsa, uning ichkariga oqish bosimidan farqi shunchalik katta bo‘ladi. Sababi kuchliroq zarba to‘lqini tezroq harakatlanadi va kirish joyidan yuqoridan tez o‘tib ketgani uchun ichkariga to‘liq kirishga ulgurmaydi. Ayrim hollarda kirish joyiga himoya qurilmasi o‘rnatmaslik ham mumkin — bosim o‘zi pasayadi. Ichkarida himoya eshiklari kerak bo‘ladi, ammo ular unchalik mustahkam bo‘lishi shart emas.
| Trotil ekvivalenti bo‘yicha 1 Mt quvvatli yerusti yadro portlashining ta’siri | ||||
| Vaqt Maso- fa |
Bosim Ichkariga oqish bosimi |
Siljish Radioaktiv ifloslanish |
Himoya |
Izohlar |
|---|---|---|---|---|
| −10−4 s 0 m |
Bomba (jangovar kallak) yer yuzasiga tegadi, kontaktli portlatish moslamasi («tumshuq urilishi») ishga tushadi. (147-bet). Tegish lahzasidan termoyadro portlashigacha bomba tuproqqa bir necha detsimetr kirishga ulguradi. | |||
| 0 s 0 m |
Termoyadroviy reaksiyalar boshlanadi. | |||
| < 10−7 s 0 m |
~108 MPa | 200—300 m | Reaksiya tugaydi, bomba moddasi tarqala boshlaydi. Shu joyda krater chuqurligi ~40—50 m bo‘ladi, tuproq jins xususiyatlariga qarab ~100—200 m chuqurlikkacha qaytmas deformatsiyalanadi (krater chuqurligining 3—4 baravari). (28, 227-betlar). Shaxtali uchirish qurilmasi 0,2—1 Mt portlash epitsentri ostida tuproqning 300 dan 900 m gacha chuqurligida joylashishi mumkin.(70-bet). Bir jinsli granitda 100—200 m chuqurlikda amortizatsiyali yerosti himoya inshooti qurish mumkin.(29-bet), va oddiy kon lahimida 300—400 m chuqurlikda, tog‘ kon lahimida mustahkamlangan, lekin amortizatsiyasiz; ~200 m yumshoq tuproq qatlamining ostidagi qoya jinslarda esa 300 m dan chuqurroq. Radioaktiv ifloslanish kraterda va atrofida 1 m balandlikda portlashdan keyingi dastlabki 1—2 soatda taxminan 0,01—0,25 Gr/s (1—25 rentgen/s) bo‘lib, so‘ng radioaktiv yemirilish qonuniga muvofiq kamayadi. Masalan, 400 kt portlash epitsentrida 2 soatdan keyin 0,1 Gr/s, bir sutkadan keyin 0,01, 2 sutkadan keyin ~0,002, 5 sutkadan keyin 0,0002 Gr/s. (516, 517-betlar),(340-bet),(59—60-betlar). | |
| 10−7s 12 m |
200—300 m | Portlash energiyasining pastki qismi 1,5—2 m radiusli bug‘langan tuproqning izotermik yarim shariga aylanadi. Dastlab yerga jami energiyaning ~7 % i uzatiladi, ammo keyinchalik ko‘p energiya havoga qayta nurlanishi va epitsentr hududidan qizigan tuproq otilishi sababli ulush 2,5 % gacha kamayadi.(23, 198-betlar). 10 mln darajagacha qizigan tuproq portlab bug‘lana va tarqala boshlaydi. | ||
| 1,7⋅10-7 s 25 m |
200—300 m | Tuproqqa ta’sirning ikkinchi bosqichi: bomba bug‘lari uning sirtiga taxminan 100—1000 km/s tezlikda uriladi; tegish nuqtasidagi harorat 10 mln °C dan yuqori bo‘ladi.(23-bet). Yer sirtida yorug‘lik chiqaruvchi havoning izotermik yarim shari o‘sadi. | ||
| 10−6s 34 m |
13 000 MPa | |||
| 10−6—10−3 s | Tuproqdagi zarba hodisalari gidrodinamika qonunlariga bo‘ysunadi: bosimi 50 000—107 MPa bo‘lgan tuproq zarba to‘lqinini bug‘langan va kengayayotgan, bomba bug‘lari ta’sirida yana tezlashgan hamda tuproqdagi tovush tezligidan yuqori tezlikda harakatlanayotgan yer massalari hosil qiladi. Tovush tezligidan yuqori urilishda tog‘ jinsi ideal suyuqlik kabi tutadi va uning mustahkamligi to‘lqinga ta’sir ko‘rsatmaydi. | |||
| 2⋅10-5 s | Tuproq zarba to‘lqini 20—30 m radiusda yerni bug‘lantiradi va eritadi. (224-bet),Bug‘larning otilishi olovli yarim shar markazidagi haroratni chekkalariga nisbatan 10 baravar va undan ko‘proq pasaytiradi. (200-bet),Jami ~20 ming tonna tuproq (balandligi 20—25 m bo‘lgan kubga teng) bug‘lanadi. | |||
| 0,0001 s ~50 m |
3000 MPa | 200—300 m | Zarba to‘lqini chuqurlashib, kraterni shakllantiradi va bug‘langan, erigan hamda maydalangan tuproqni ( soplo raketa dvigateliningkabi) konussimon, yuqori tezlikli oqimda havoga chiqaradi. Bo‘lajak kraterdan uzoqlashuvchi tuproqdagi seysmik-portlash to‘lqinlari paydo bo‘ladi. Havo zarba to‘lqini shakllanadi. (198-bet)Sirtga yaqin hududdagi energiya ulushi taxminan 1 %, pastki yarim makonda jami ~2,5 %; qolgan 97,5 % energiya olovli yarim sharda bo‘ladi. (200-bet)Shu radiusdan quruq tuproq 430 m/s tezlikda uchib ketadi. (238-bet). | |
| 0,0005 s 75 m |
2500 MPa 250 MPa |
(34-bet) Olovli yarim shar: harorati ~500 000 K; pastki yarim shar: radiusi ~10 m, bosimi 40 000 MPa gacha, harorati 3000 K gacha (500 kt ma’lumotlariga ko‘ra). (203-bet). | ||
| 0,001—0,002 s | 1000 MPa 120 MPa |
Siqilmaydigan oqimning kechki bosqichida tuproq xossalari krater rivojlanishiga ta’sir qila boshlaydi; uning o‘sish tezligi sezilarli pasayadi, zarba to‘lqini esa siqilish yoki seysmik-portlash to‘lqiniga aylanadi. Bu vaqtda o‘sayotgan krater deyarli yarim doira shaklida bo‘lib, radiusi yakuniy radiusning 40—50 % iga teng. Tuproqning bir qismi ichkariga siqiladi, keyin qisman qaytib tiklanadi. Kraterning eng katta chuqurligi shakllanadi; undan keyin faqat radius o‘sadi, chunki chekkadagi sirt tuprog‘i ichkaridagi qatlamlarga nisbatan siqib chiqarilish va otilishga kamroq qarshilik qiladi. Otilgan tuproq 40—60° burchak ostida ~10²—10³ m/s tezlikda (asosiy massa 100 m/s gacha) tarqaluvchi konus (tuproq «mo‘ylovi» yoki otilish sultoni) hosil qiladi. (136, 222, 232-betlar),. | ||
| 0,0015 s ~100 m |
~750 MPa 100 MPa |
granit 6 m |
200 m | Bu yerda qoyadagi krater chegarasi joylashadi, uning epitsentrdagi chuqurligi 40 m gacha bo‘ladi.(227-bet),Bu radiusda 40 m chuqurlikdagi bosim ~200 MPa; jins minglab g tezlanish bilan ~5 m yon tomonga siljiydi. Granit qoyalardagi o‘ta mustahkam (odam yashamaydigan) yerosti inshootlari 200 MPa gacha bosimda zo‘rg‘a saqlanib qoladi. (26, 29-betlar), (82, 83-betlar),Portlash quruq allyuvial tuproqda sodir bo‘lsa, bu radiusdan tuproq 54 m/s tezlikda otiladi. (238-bet). |
| 0,002 s 128 m |
400 MPa 50 MPa |
allyuviy 8 m | 200 m | Bu joyda quruq sharoitda chuqurligi 47 m bo‘lgan krater chegarasi yumshoq tuproqda joylashadi (227-bet), tuproqning bu joydan uchib ketish tezligi 26 m/s (234, 238-betlar). Quyida ayni turdagi tuproqdagi portlash hodisalari qo‘shimcha izohsiz beriladi. |
| 147 m | Quruq tuproq otilish hududi radiusi kraterning 1,15R iga teng. (238-bet)Bu sayoz himoya inshootini qurishning nazariy eng yaqin chegarasidir: bu yerdan tuproq 17 m/s tezlikda uchib, kraterdan otilgan tuproq bilan almashinadi. | |||
| 0,004 s 150 m |
220 MPa | 5 m | 200 m | Bu yerda krater atrofida balandligi 11,5 m gacha bo‘lgan qirra hosil bo‘ladi. (227-bet), Yoki bu krater chuqurligining 0,25 qismiga teng. (285-bet)U krater radiusiga yaqin kenglikdagi, siqib chiqarilgan tuproqning qotgan halqasimon «to‘lqini» hamda qalinligi 5-6 m gacha bo‘lgan uyumdan iborat. (20-bet). |
160 m |
200 MPa 30 MPa |
4,3 m | 0,1 soniyadan so‘ng harorat bu sohada bo‘lishi mumkin bo‘lgan qiymatdan 10 baravargacha past (~50 000 K); 1,5 soniyadan so‘ng esa tuproq oqimi sovitgani sababli harorat 2000 K bo‘lib, sovish bo‘lmaganda 7000 K bo‘lar edi. (138-bet). Kraterning 1,25R igacha bo‘lgan joydagi og‘ir boshpananing to‘liq vayron bo‘lishi yoki kuchli siljishi.(297-bet),(253-bet). | |
| 0,006 s 180 m |
130 MPa | 3/5 m | Uyulgan tuproq zichligi buzilmagan tuproq zichligining ~0,7—0,8 qismiga teng. (227-bet). | |
| 0,007 s 190 m |
110 MPa 15 MPa |
2,5/4 m | Tuproq yorilish zonasi radiusi kraterning 1,5R iga teng; o‘rtacha chuqurlikdagi uzun, egiluvchan tuzilmalar (quvurlar) deformatsiyasi va yorilishi ham kraterning 1,5R igacha yetadi.(297-bet),(253-bet). | |
| 0,008 s 200 m |
90 MPa 14 MPa |
1,7/3 m | Kraterdan otilib yig‘ilgan tuproq qatlamining qalinligi 4,8 m. (227-bet)Qoya jinslaridagi siljishdan buzilish zonasi taxminiy chegarasi (jinsdagi siqilish to‘lqini 10 GPa dan 10—100 MPa gacha), bu yerda yerosti inshooti qurilish tuzilmalarining to‘liq yoki kuchli buzilishi kuzatiladi. (55-bet). | |
| 0,01 s 220 m |
60 MPa | Suvga to‘yingan tuproqdagi krater chegarasi quruq tuproqdagi kraterning ~1,7R iga teng. Himoyalanish chegarasi: Shaxtali uchirish qurilmasi ning qoya jinsidagi himoyalanish chegarasi 50 MPa. | ||
| ~0,01—8,4 s | 50—0,035 MPa | |||
| 0,015 s 250 m |
40 MPa 7 MPa |
0,5/1 m | 150 m | Kraterning 2R igacha: og‘ir boshpana ichki jihozlarining shikastlanishi. (253-bet)Quvurlarning ozgina deformatsiyalanishi, ba’zan yorilishi.(297-bet),(253-bet). |
| 0,025 s 300 m |
23 MPa 4,5 MPa |
0,2/0,5 m | 70 m | Qalinligi 0,7 m tuproq uyumi. (227-bet)Uzoq muddatli temir-beton fortifikatsiya inshootlarining kuchli yoki to‘liq vayron bo‘lishi (DOT) (RDS-6s 400 kt quvvatda 200—500 m masofalarda (1,5—30 MPa). (76-bet)). |
| 320 m | 20 MPa 4 MPa |
50-70 m | O‘rtacha tuproqdagi plastik deformatsiyalar zonasi chegarasi kraterning 2,5R igacha yetadi. (277, 296-betlar)Bu hududda tuproq qatlamiga uzatilgan energiyaning 70—80 % igacha yoki yerusti portlashining umumiy energiyasining 2 % igacha qismi tarqalib ketadi. (27-bet)Kraterning 2,5R igacha og‘ir boshpanalarda ulanishlar buziladi, kichik yoriqlar paydo bo‘ladi, mo‘rt tashqi bog‘lamlar uziladi. Bu zonadan tashqarida krater hosil bo‘lishida paydo bo‘lgan tuproq siqilish to‘lqini sezilarli zarar yetkazmaydi.(297-bet),(253-bet)Asosiy ta’sir havodagi zarba to‘lqini va undan kelib chiqadigan seysmik siljishga o‘tadi. | |
| 0,03 s 330 m |
17 MPa | |||
350 m |
14 MPa | 50 m | Himoya chegarasi: shaxtali uchirish qurilmasi o‘rtacha tuproqda 12—14 MPa bosimga chidashi mumkin. (9-bet)Portlash tomonga qaragan inson tanasi kuyib ko‘mirlanishga, qisman bug‘lanishga ulguradi va zarba to‘lqini fronti hamda plazma oqimi kelganda butunlay tarqaladi. | |
385 m |
10 MPa 2,5 MPa |
42 m | Quvurlar birikmalarining germetikligi kraterning 3R igacha buziladi.(297, 615-betlar),(253-bet)Cho‘kindi jinslaridagi siljishdan vayron bo‘lish zonasining taxminiy chegarasi (tuproqda 10 GPa dan 0,1—10 MPa gacha siqilish to‘lqini). (55-bet)Plastik deformatsiya zonasi chegarasi (havo zarba to‘lqini bosimi 10 MPa). (20-bet)Bu yerda yerosti inshooti qurilish tuzilmalari to‘liq yoki kuchli buziladi. | |
| 0,05 s 400 m |
7,5 MPa 2 MPa |
0,5/0,3 m | 40 m | |
| 0,06-0,08 s 435 m |
6 MPa 1,7 MPa |
|||
| 0,09 s 470 m |
5 MPa 1,5 MPa |
0,5/0,3 m | 30 m | Uzluksiz tuproq uyumi zonasining chegarasi: zarba to‘lqini bosimi ~5 MPa. (20-bet)Kraterning (3—4)R qismi. (227-bet). Mustahkamlik chegarasi: metro turidagi boshpana ning 18 m chuqurlikdagi mustahkamlik chegarasi (RDS-2 38 kt quvvatli portlashda 150 m dan yaqin bo‘lmagan radiusda), ammo uning kirishlari vayron bo‘lib, eskalator qoldiqlari bilan to‘silib qoladi. Kotlovan tipidagi (cho‘kindi jinslarda sayoz joylashgan) himoya inshooti 5 MPa bosimli zarba to‘lqinida, 0,2 Mt quvvatli portlashda vayron bo‘lish chegarasiga yetadi. Uning ichidagi odamlar siljishlar va tebranishlar sabab jarohatlanadi: o‘ta og‘ir — 5 %, og‘ir — 30 %, o‘rtacha — 20 %, yengil — 25 %, jarohatsiz — 20 %. (233-bet). |
| ~500 m | Kraterning taxminan 4 R masofasida odatdagi to‘lqinli tebranishlarga yuqoriga va epitsentrdan tashqariga yo‘nalgan, ~3 soniya davom etadigan past chastotali harakat qo‘shiladi (o‘rganilmagan). (25-bet)Bu yerda radioaktiv fon 2 soatdan keyin 0,01 Gr/s (1 R/s), bir sutkadan keyin ~0,001 Gr/s, 2 sutkadan keyin 0,0005 Gr/s, 5 sutkadan keyin 0,00003 Gr/s bo‘ladi. (516-bet). | |||
| 600 m | 4,2 MPa | (13-bet) ~5000 °C gacha qizish ~5 soniya. 825GTS obyektining (Balaklava) himoya darvozalari hisoblangan 100 kt zaryad ikkita kirish orasidagi o‘rtaga bevosita tushsa, shunday sharoitga uchrashi mumkin edi (kirishlar orasidagi masofa ~0,5—0,6 km). O‘rtaga emas, boshqa joyga tushsa, kirishlardan biriga ta’siri kuchliroq bo‘lardi. Shunday inshootga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish orqali zarba berilishi haqidagi holatga keyingi bo‘limda qarang. Vayron bo‘lishi: beton gravitatsion to‘g‘oni GES ning quyi oqim tomonidan 630 m masofada portlashda vayron bo‘lishi. (68—69-betlar)Asfalt va beton qoplamali avtomobil yo‘llarining butunlay vayron bo‘lishi (2—4 MPa; 4 MPa). (27-bet)). | ||
| 3 MPa | ||||
| 0,15 s | ||||
| 0,2 s 670 m |
2 MPa 0,7 MPa |
0,3/0,15 m | 25-30 m | Tuproq tarqalish zonasi chegarasi. (20-bet)2 MPa — tuproqni otib chiqarish uchun zarba to‘lqinining eng kichik bosimi.(88-bet)Tankning butunlay vayron bo‘lishi 1—2 MPa da. (31, 32-betlar)14 m dan sayoz joylashgan yog‘och mustahkamlagichli yerosti lahimining to‘liq vayron bo‘lishi (RDS-2 38 kt, 222 m). (315-bet). |
| 700 m | ||||
| 760 m | Radiatsiya ~50 000 Gr. ~3500 °C gacha ~5 soniya davomida qizish. Chuqur joylashgan gumbazsimon beton himoya inshootlarining kuchli yoki to‘liq vayron bo‘lishi (1,52—1,93 MPa). (165-bet)Bir xil qalinlik va oraliq uzunligida dumaloq gumbazlar hamda sharsimon qoplamalar tekis qoplamalarga nisbatan zarbaga yaxshiroq chidaydi. (50-bet). | |||
| 800 m | 1,5 MPa | 25 m | (11-bet) Radiatsiya ~20 000 Gr. Seysmik-portlash to‘lqini havodagi zarba to‘lqiniga yetib oladi; tuproqdagi seysmik to‘lqinlar zichlashib, to‘lqin fronti kuchayadi. Diametri 1,5 m va devor qalinligi 20 sm bo‘lgan yerosti temir-beton quvuri vayron bo‘ladi (1,2—1,5 MPa). (11-bet)Inson tanasi ko‘mirlangan bo‘laklarga aylanadi: 1,5 MPa dan boshlangan zarba to‘lqini a’zolarni travmatik uzilishga olib keladi. (357-bet) U tanani yuzlab metrga uloqtiradi, yetib kelgan olovli yarim shar esa qoldiqlarni kuydirib, ko‘mirlaydi. | |
| 900 m | 1,2 MPa 0,5 MPa |
(7-bet) Shu kabi zarba to‘lqini «Kastl Bravo» nomli 15 Mt yerusti portlashida 7500 fut masofada 20 tonnalik himoya eshigini sug‘urib tashlagan va yaqin orolda katta tuproq uyumi bilan yopilgan, ilmiy asboblar uchun mo‘ljallangan yerusti bunkerining ichini vayron qilgan. Loyihaviy quvvat 4—6 Mt edi (bosim ~0,7 MPa). Chuqur joylashgan gumbazsimon beton himoya inshootlarining kuchli deformatsiyasi va shikastlanishi (1,1—1,52 MPa). (165-bet). | ||
| 1000 m | 0,96—1 MPa 0,4 MPa |
(34-bet),(13-bet),(11-bet) Radiatsiya ~10 000 Gr. Bu yerda radioaktiv fon 2 soatdan keyin 0,0001 Gr/s, 1 sutkadan keyin 0,00002 Gr/s, 2 sutkadan keyin ~5⋅10−6(516-bet). DOTning kuchli shikastlanishi (RDS-6s 400 kt, 750 m masofada).(76-bet)Artilleriyaning butunlay vayron bo‘lishi (0,2—1 MPa).(32-bet)Tanklarning ishdan chiqishi (RDS-1 22 kt, 250—300 m masofada).(654-bet)Chuqur joylashgan gumbazsimon beton inshootlarda yoriqlar hosil bo‘lishi, kirish eshiklari shikastlanishi mumkin (0,83—1,1 MPa). (165-bet). Himoya inshooti: 0,61 m temir-beton qoplama va 0,6 m tuproq. | ||
| 1260 m | Vayron bo‘lish radiusi: gumbazsimon beton to‘g‘onlar GES ning kanyon tomonidan portlashida. (68—69-betlar)Tuproq va beton to‘g‘onlar 1 MPa dan yuqori bosimda vayron bo‘ladi. (30-bet). | |||
| 1260—1400 m | 0,7 MPa 0,3 MPa |
0,2/0,2 m | Yerusti portlashida olovli yarim shar o‘sish chegarasi ~1,3—1,4 km, radiusi havo portlashidagi shar radiusidan taxminan 1,26 baravar katta. (81-bet), (26-bet), (20-bet)800 °C gacha qizish; radiatsiya 1000 Gr gacha. (22-bet). Himoya inshooti: 0,53 m temir-beton va 1,55 m tuproq. (549-bet) | |
| 1400 m | 0,5 MPa 0,25 MPa |
0,2/0,2 m | 12-25 m | Zarba to‘lqinidan itlarning halok bo‘lishi (0,5 MPa). (77-bet)Insonning faqat zarba to‘lqini ta’sirida halok bo‘lish ehtimoli 99 % (0,38—0,48 MPa). (541-bet) (0,5 MPa), ichki a’zolar kontuziyasi va markaziy nerv tizimining (207-bet)shikastlanishi. Tanklar ag‘darilib, uloqtiriladi (0,5 MPa). (47, 77-betlar). |
| 1460 m | 0,4 MPa 0,2 MPa |
0,15/0,15 m | 7 m | (11-bet) Tuproqdagi seysmik-portlash to‘lqini havodagi zarba to‘lqinidan o‘zib ketadi. Uning himoyalangan inshootlarga vayronkor ta’siri allaqachon yo‘qolgan bo‘lib, endi u havo zarba to‘lqini kelishidan oldingi tovush va seysmik ogohlantiruvchi belgi vazifasini bajaradi. Tuproqning erib qotgan qobiq bilan qoplangan hududi va metallarning erish zonasi chegarasi. Yig‘ma turdagi temir-beton DOTlar butunlay vayron bo‘ladi (0,45 MPa).RDS-2 38 kt, 500 m masofada.(315, 339-betlar)(58-bet)). Og‘ir turdagi qatlamli yog‘och-tuproq himoya inshootining karkasiga 0,42 MPa zarba to‘lqini ta’sirida tushadigan yuk 1,5 marta katta bo‘lib, 100 kg li fugas bombasining bevosita tegishidan ortiqdir. (43, 45-betlar). |
| 1550 m | 0,35 MPa | Yumshoq tuproqda toshlar qulash zonasi chegarasi kraterning ~12R iga (1536 m), qattiq jinsda esa 15R iga (1500 m) teng. (227-bet)Zarba to‘lqini tankni 10 m ga uloqtirib, shikastlaydi. | ||
| 1650 m | 0,3 MPa | (11-bet) Radiatsiya 500 Gr. Yerusti gumbazsimon po‘lat himoya inshootlarining kuchli va to‘liq vayron bo‘lishi (0,31—0,43 MPa). (165-bet). 80 kg vaznli odam 0,5 Mt portlash paytida to‘siqlar bo‘lmasa, tik holatda 0,3 MPa zarba to‘lqini bilan 300 m dan uzoqqa, boshlang‘ich tezligi 575 km/soatdan yuqori holda uloqtiriladi; uning yo‘lining 0,3—0,5 qismi (100—150 m) erkin uchish, qolgan qismi tuproqqa ko‘p marta urilib sapchishdir. Yotgan holatda 190 m dan uzoqqa, 216 km/soat tezlikda uloqtiriladi. Taqqoslash uchun: 20 kt portlashda 0,3 MPa sharoitda uloqtirilish kamroq: tik holatda 130 m va 180 km/soat, yotgan holatda 40 m va 61 km/soat.(227—229-betlar)Bir xil ortiqcha bosimda kuchliroq portlash zarba to‘lqinining tezlik bosimi kattaroq va uzoqroq davom etadi, shu tufayli jismlar kuchliroq tezlanadi. Himoya inshooti: 0,51 m temir-beton va 0,6 m tuproq; 0,45 m temir-beton va 1,2 m tuproq. | ||
| ~1,5 s 1780 m |
0,25 MPa 0,15 MPa |
0,12/0,12 m | 3 m | (23-bet) 200 °C gacha qizish. Radiatsiya 70 Gr — 100 Gr. (23-bet)Insonning zarba to‘lqinidan halok bo‘lish ehtimoli ~10 % (0,25 MPa). (207-bet), tana sirtining 3—4-darajali kuyishlari 60—90 % gacha yetadi, boshqa jarohatlar bilan birga og‘ir nurlanish shikastlanishi yuz beradi; darhol yoki birinchi sutkada o‘lim ehtimoli 100 % gacha bo‘ladi. Yerusti gumbazsimon po‘lat himoya inshootlari devorlari ichkariga qavarishi bilan kuchli deformatsiyalanadi (0,28—0,34 MPa). (164, 165-betlar). |
| 1,5 s va undan keyin | Tuproq sultoni ~1 km balandlikka yetib, qismlarga bo‘linib yerga qulaydi; yuqorida aytilgan tuproq uyumi qatlamlari va tosh qulash zonalari paydo bo‘ladi. Eng avval krater chetlaridan kamroq tezlanish olgan, zichroq oqimda uchayotgan va kamroq maydalangan tuproq qulaydi. Kraterning o‘rta qismidagi tuproq uzoqroqqa, toshlar esa havo qarshiligi kamligi tufayli undan ham uzoqqa uchadi. Tuproqning bir qismi qaytuvchi havo to‘lqini ta’sirida orqaga surilishi mumkin. Otilish markazidagi yuqori tezlikli bug‘ oqimi boshqa tuproq va bomba bug‘lari bilan havoda qolib, bulut va chang bilan stratosferaga ko‘tariladi. | |||
| 2 s 2000 m |
0,2 MPa | 0,09/0,09m 400—1000 Gr/soat |
1 m | Yerusti gumbazsimon po‘lat himoya inshootlarining ventilyatsiyasi va kirish eshiklari shikastlanadi (0,21—0,28 MPa). (165-bet)Tanklar o‘rtacha shikastlanib (0,2—0,4 MPa), bir necha metrga uloqtiriladi. |
| 2,5 s 2260 m |
0,15 MPa | 0,07/0,07 m | (23-bet)Radiatsiya taxminan 10 Gr. (23-bet)Pirotexnika vositalarining detonatsiyasi (RDS-1 22 kt, 750 m masofada). (641-bet)Markazdan ~1,5 km radiusda bosim 0,8 atm gacha kamayib, bir necha soniya shu darajada qoladi, keyin asta ko‘tariladi. Bu boshpananing himoya eshigini ichkaridan bosib ochishi, hatto qo‘shimcha tuproq qatlami bo‘lmagan 0,9 m qalinlikdagi mahkamlanmagan beton qoplamani ko‘tarishi ham mumkin.(52, 53-betlar),(116-bet)Tank ekipaji 2—3 hafta ichida o‘ta og‘ir nurlanish kasalligi. 80 kg vaznli odam 0,5 Mt portlashda tik turganida zarba to‘lqini uni 260 m ga, boshlang‘ich taxminan 400 km/soat tezlik bilan, yotganida esa 150 m ga 180 km/soat tezlikda uloqtiradi.(229-bet)Tananing (boshning emas) qattiq to‘siqqa 150 km/soat yoki undan katta tezlikda urilishi 100 % o‘limga olib keladi. (288-bet). Himoya inshooti: 0,25 m temir-beton va 1,2 m tuproq. | |
| 3,5 s 2800 m |
0,1 MPa 0,08 MPa |
0,05/0,05 m | (23-bet) Bu paytda epitsentr hududida nurlanish oqimi zichligi yorug‘lik chiqarayotgan hudud chetlariga qaraganda yuqori, harorat esa pastroq (~2000 K); chekka joylarda harorat 5—6 ming K bo‘ladi. (138, 139-betlar). Tank ekipaji xavfsiz. Yig‘ma turdagi temir-beton DOTlar kuchli shikastlanadi (0,95 MPa).RDS-2 38 kt, 1000 m masofada. (315-bet),(58-bet)). Himoya inshooti: 0,4 m temir-beton va 0,6 m tuproq. | |
| 3100 m | 0,08 MPa | Tog‘ jinslarining ayrim bo‘laklari krater radiusining (20—25)R masofasigacha tushadi. (227-bet). Elektromagnit impuls 6 kV/m. | ||
| 3300 m | 0,07 MPa | Portlashdan keyin ~0,07 MPa bosimga teng hududgacha changlanish va ko‘rish imkoniyati juda cheklangan zona tarqaladi.(117-bet). | ||
| 3600 m | 0,06 MPa | |||
| 6,5 s 4000 m |
0,05 MPa | 340—440 Gr/soat | (23-bet) 3 kV/m gacha bo‘lgan elektromagnit impulsning himoyasiz elektr uzatish liniyalariga va 2—4 kV/m bardoshlilik chegarasiga ega kam sezgir elektr jihozlariga ehtimoliy ta’sir radiusi. Simlarda induksiyalangan impuls portlashdan katta masofalarda ham elektr jihozlarini shikastlashi mumkin.(45-bet). | |
| 4300 m | 0,045 MPa | Oldindan keluvchi to‘lqin eng kuchli rivojlangan joyda (epitsentrdan 2—4 km) uzoq saqlanadigan changli to‘siq qoladi. U epitsentrdan asta uzoqlashadi va bulutdagi girdobga teskari yo‘nalishda aylanadi. (397, 398-betlar) | ||
| 4500 m | 0,04 MPa | |||
| 8,4 s 4700 m |
0,037 MPa | Zarba to‘lqinining qizigan havo qatlami bilan o‘zaro ta’siri tugaydi va oldindan keluvchi to‘lqin yo‘qoladi. Yorug‘lik chiqaruvchi hudud chegarasida halqasimon girdob paydo bo‘ladi. (397, 398-betlar)Keyinchalik bu girdob butun bulutni o‘z o‘qi atrofida aylantiradi. | ||
| 4800 m | 0,035 MPa | Yer sirtining ta’siri tufayli bu jarayon havo portlashidagidan sekinroq kechadi. | ||
| 5400 m | 0,03 MPa | Tanklarning yengil shikastlanishi, antennalar va faralarning uzilib ketishi (0,03—0,05 MPa). | ||
| 6000 m | 0,025 MPa | 128—280 Gr/soat | ||
| 15 s 7000 m |
0,02 MPa | |||
| 8500 m | 0,015 MPa | |||
| 9800 m | 0,012 MPa | 70—150 Gr/soat | ||
| 0,5 daqiqa 11 100 m |
0,01 MPa | |||
| 13 800 m | 0,08 MPa | |||
| 17 200 m | 0,06 MPa | |||
| 1 daqiqa 20 km |
0,005 MPa | 29—55 Gr/soat | 0,65 m | |
| 1,5 daqiqa 31 km |
0,001 MPa | 17—37 Gr/soat | 0,6 m | «Qo‘ziqorin» cho‘qqisi 10 km balandlikda. (38-bet)Portlashdan 15 soniya o‘tib bu yerga birinchi yerosti tebranishlari yetib keladi (jinsdagi tovush tezligi o‘rtacha 2000 m/s bo‘lsa). |
| 2 daqiqa | «Qo‘ziqorin» 14 km gacha o‘sadi, halqasimon girdob markazi ~10 km balandlikda. (402-bet). | |||
| 3,1 daqiqa | ||||
| 4 daqiqa 85 km |
5—7 Gr/soat | 0,5 m | Bu masofadan yorqin yarim sharsimon chaqnashning deyarli hammasi ufq ortida bo‘ladi; u faqat gumbaz va bulut bosqichida to‘liq ko‘rinadi. «Qo‘ziqorin» 16 km dan balandga chiqadi. (403-bet)Bulut tepa qismi sovuq havo «qalpog‘i» og‘irligida cho‘kadi; issiqroq halqasimon girdob 13 km balandlikka yetadi. (399, 400-betlar). | |
| 5 daqiqa | ||||
| 8 daqiqa 165 km |
0,8—2,5 Gr/soat | 0,35 m | Chaqnash ufqdan ancha pastda, faqat shu’la va bulut ko‘rinadi. «Qo‘ziqorin» eng katta o‘lchamga yetadi; bulutdan 10—20 soat davomida nisbatan yirik zarrali yog‘in tushib, yaqin radioaktiv izni hosil qiladi. Bu hodisa erta yoki mahalliy radioaktiv cho‘kish deb ataladi. Uning radioaktivlik ulushi yerusti portlashida umumiy cho‘kkan radioaktivlikning 50—70 % ini, suv ustidagi portlashda 30 % ini tashkil etadi. (427, 466-betlar). | |
| 10 daqiqa | 0,2 Mt quvvatli suv ustidagi portlashda bulutdan yog‘in tusha boshlashi. (802-bet). | |||
| 16 daqiqa | 0,2 Mt suv ustidagi portlashda yog‘inning eng kuchli payti. (802-bet). | |||
| 30 daqiqa | 0,2 Mt suv ustidagi portlash yog‘inining tugashi va bulutning tarqalishi. (802-bet). | |||
| 1—2 soat 55—61 km |
shamol 25—100 km/soat | 0,55 m | O‘ta xavfli radioaktiv ifloslanish zonasi (G zona) tarqalishining uzoq chegarasi — bulut harakati o‘qi bo‘ylab kengligi taxminan 10 km, stratosferadagi shamol tezligi ~25—100 km/soat bo‘lganda. Portlashdan 1 soat keyin tashqi chegaradagi radiatsiya darajasi 8 Gr/soat, 10 soatdan keyin 0,5 Gr/soat; to‘liq parchalanish davrida zona o‘rtasining tashqi chegarasida umumiy nurlanish dozasi 70—100 Gr, tashqi chegarada 40 Gr. (49-bet). | |
| 1,5—4 soat 89—122 km |
shamol 25—100 km/soat | 0,4 m | Xavfli radioaktiv ifloslanish zonasining (V zona) uzoq chegarasi: kengligi 13—16 km, erta cho‘kish izining jami maydonidan 8—10 %. Tashqi chegaradagi radiatsiya darajasi bir soatdan keyin 2,4 Gr/soat, 10 soatdan keyin 0,15 Gr/soat; umumiy nurlanish dozasi ichki chegarada 40 Gr, tashqi chegarada 12 Gr.(49-bet),. | |
| 2,5-5,5 soat 135—207 km |
shamol 25—100 km/soat | 0,25 m | Kuchli radioaktiv ifloslanish zonasining (B zona) uzoq chegarasi: kengligi 26—36 km, maydoni 10—12 %. Tashqi chegaradagi radiatsiya darajasi bir soatdan keyin 0,8 Gr/soat, 10 soatdan keyin 0,05 Gr/soat; umumiy nurlanish dozasi ichki chegarada 12 Gr, tashqi chegarada 4 Gr.(49-bet),. | |
| 5,5-13 soat 309—516 km |
shamol 25—100 km/soat | O‘rtacha radioaktiv ifloslanish zonasining (A zona) uzoq chegarasi: kengligi 25—100 km, erta cho‘kish izining 78—89 % maydonini egallaydi. Tashqi chegaradagi radiatsiya darajasi bir soatdan keyin 0,08 Gr/soat, 10 soatdan keyin 0,005 Gr/soat; umumiy nurlanish dozasi ichki chegarada 4 Gr, tashqi chegarada 0,4 Gr.(49-bet),. | ||
| 2 sutka | Diffuziya koeffitsiyenti 108sm²/s bo‘lganda yoyilgan bulutning gorizontal o‘lchamlari 300 km dan ortadi. (148-bet). | |||
| 7 kun | Bulut o‘lchamlari 1,5—2 ming km ga yetadi. (148-bet). | |||
| 10—15 kun | 40° kenglikda portlash sodir bo‘lganda tarqalgan bulut Yer sharini aylanib, portlash joyi ustidan ikkinchi marta o‘tishi mumkin. (148-bet). | |||
| ~5 oy | Radioaktiv moddalarning yarmi cho‘kishining samarali vaqti (dekabrdagi portlashda 3 oydan apreldagi portlashda 8 oygacha) qutb stratosferasi va 21 km gacha balandliklarda kechki yog‘inlar yoki uzoqdagi radioaktiv izni anglatadi. Mayda zarrachalar epitsentrdan yuzlab, minglab va undan ko‘p kilometr masofaga, asosan o‘rta kengliklarda cho‘kadi. Ularning ulushi yerusti portlashi cho‘kindilari umumiy radioaktivligining 30—50 % ini, suvusti portlashiniki esa 70 % ini tashkil etadi. (427, 466, 473-betlar). | |||
| ~10 oy | Tropik stratosferaning quyi qatlamlarida (21 km gacha) radioaktiv moddalar yarmi cho‘kishining samarali vaqti; cho‘kish asosan portlash sodir bo‘lgan yarimsharning o‘rta kengliklarida kuzatiladi. (473-bet). | |||
| 1 yil | Portlash atrofida yashashga yaroqsiz, yillik doza 0,02 Gr bo‘lgan hudud maydoni 15 000 km²; uzoq turish xavfli bo‘lgan, yillik doza 1 Gr hudud maydoni 130 km². (78-bet). | |||
| ~5 yil | Stratosferaning portlash mahsulotlaridan tozalanish va radioaktiv izotop uglerodning C14 CO2 ko‘rinishida troposferadan okeanga o‘tish vaqti. (140, 154-betlar)Yillik doza 0,02 Gr bo‘lgan hudud maydoni 90 km². (78-bet). | |||
| 10 yil | Yillik doza 0,02 Gr bo‘lgan hudud maydoni 15 km². (78-bet). | |||
| ~30 yil | C14 ning troposferadan biosferaga o‘tish vaqti. (154-bet) (?). | |||
| 100 yil | Yillik doza 0,02 Gr bo‘lgan qolgan hudud maydoni 2 km². (78-bet). | |||
| ~1000 yil | C14 ning okean sirtidan tubiga cho‘kish vaqti. (154-bet). | |||
| Vaqt Maso- fa |
Bosim Ichkariga oqish bosimi |
Siljish Radiatsiya foni |
Himoya |
Izohlar |
| ||||
Yadro zaryadining tunnel
ning kirishida portlashi. Eng og‘ir sharoitlar ko‘rib chiqiladi: 1 Mt yadro portlashi sirtga chiqadigan, burilish va tarmoqlarsiz, diametri 5—6 m, devorlari yuqori sifatli betondan tekis qilingan to‘g‘ri tunnelning bevosita kirishida sodir bo‘ladi. (28—40-betlar). Agar zaryad kirishdan 2 metr oldin portlasa, kanaldagi zarba to‘lqiniga 2 marta kam energiya to‘g‘ri keladi. Aksincha, tunnel ichida portlasa, bu energiya 2 marta ko‘p bo‘lishi mumkin, ammo zaryadning bunday joyga tegishi ehtimoli kichik. Beton g‘ovaklari va yoriqlarida energiya yo‘qotilishi bo‘lmasa, zarba to‘lqini bosimi ko‘rsatilganidan ikki tartib daraja yuqori bo‘lishi mumkin. Yo‘qotishlar mavjud bo‘lsa ham, tunnelning yo‘naltiruvchi ta’siri va sferik kengayish yo‘qligi sabab bosim sirt portlashida shu masofada kuzatiladigan bosimdan bir necha marta katta bo‘ladi.
Tunnel kirishi yetarlicha mustahkam eshik yoki to‘siq bilan yopilgan bo‘lsa (qalinligi 1,5 m granit yoki 2 m sochiluvchan tuproqqa teng, (196, 240-betlar)), megatonnali portlash rentgen nurlanishining barchasi uni bug‘lantirishga sarflanadi. Bug‘langan eshikning tarqalishi hosil qilgan zarba to‘lqini tunnelning ichkari qismida quyida ko‘rsatilganidan ~3—5 baravar kuchsiz bo‘ladi. Tunnelning 30 darajaga burilishi zarba bosimini 5—6 % ga, to‘g‘ri burchak ostida burilishi 10—12 % ga kamaytiradi; to‘g‘ri burchakli tarmoqda esa bosim 70 % ga kam bo‘ladi.
| 1 Mt quvvatli yerusti portlashining tunnel ichki hajmiga ta’siri | |||||
| Vaqt |
Masofa |
Harorat |
Bosim, zichlik |
Modda tezligi |
Izohlar |
|---|---|---|---|---|---|
| 0 s | 0 m | ||||
| (2-3)⋅10-8 s | 0 m | Rentgen nurlanishi tunnel devorlariga yetib boradi. | |||
| 10−7−10−6 s | 70 m | Tunnel ta’siri tufayli issiqlik to‘lqini 70 m gacha tarqaladi, holbuki havodagi portlashda 50 m ga yetadi; shu masofada havo zarba to‘lqini paydo bo‘ladi. Devorlar issiqlik to‘lqini bilan 1—10 cm chuqurlikda 5—10 mln K gacha qizib, bir necha o‘n ming MPa bosim hosil qiladi; qizigan qatlam portlab bug‘lanadi. | |||
| (3-10)⋅10-6 s | Bug‘langan modda tunnel markazida «qaychi» kabi tutashadi, so‘ng tarqalib, qaytadi va yana, bu safar kuchsizroq tutashadi… | ||||
| 0,0008 s | 100 m dan ortiq | ~1 mln K | 50 000 MPa 8 kg/m³ gacha |
90 km/s gacha | Bu hodisa bir necha marta takrorlanib, zarba to‘lqini ortidan tunnel ichkarisiga qarab harakatlanadigan plazma oqimi («porshen») hosil bo‘ladi. |
| 0,0015 s | 200 m | 500 ming K | 5-8 ming MPa 9 kg/m³ gacha |
Porshen energiyasi kamayadi, massasi esa devorlar bug‘lanib, bug‘lari harakatga qo‘shilgani sari ortadi. | |
| 0,002 s | ~250 m | 400 ming K | 3-6 ming MPa 9 kg/m³ gacha |
Devorlar bunday bosimga chiday olmay, go‘yo turli tomonga qochadi va yerda konus bo‘ylab tarqaladigan seysmik to‘lqinlar hosil qiladi. | |
| 0,003 s | ~300 m | 300 ming K | 2-4 ming MPa 9 kg/m³ gacha |
Plazma porsheni siqilib-kengayishni to‘xtatadi va tunnel bo‘ylab bir tekis turbulent oqim ko‘rinishida harakatlanadi. | |
| 0,021 s | 470 m | 150 MPa | 9000 m/s | Tunnelning qolgan qismining boshida va o‘rtalarida bosim bir necha yuz MPa ga teng bo‘ladi. Ishqalanish, ablyatsiya va devorlar bug‘lanishiga energiya sarflangani sababli zarba to‘lqini 80 % gacha zaiflashadi; tunnel devorlarining tarqalishi ham uni kuchsizlantiradi. | |
| 0,044 s | 570 m | 10 ming K | 40 MPa 10 kg/m³ |
5500 m/s | Bug‘ massasi ortgani sari zichligi 30 kg/m³ gacha yetadigan porshen zarba to‘lqinidan tobora ortda qoladi. |
| 0,08 s | 900 m | 8000 K | 20 MPa 9 kg/m³ |
3—4 ming m/s | O‘rta qismdagi modda zichligi 60 kg/m³ gacha, boshlang‘ich qismdagi harorat 100 ming K gacha yetadi. Bu yerda boshi berk to‘siq (masalan, himoya eshigi) bo‘lsa, unga avval zarba to‘lqini (chapdagi ko‘rsatkichlar), 0,1 s dan so‘ng esa kondensatsiyalana boshlagan bug‘larning 50 MPa bosimli, ~20 kg/m³ zichlikli, 1 km/s gacha tezlikdagi va 7000 °C haroratdagi oqimi uriladi. |
| 1100 m | 10 MPa | Zarba to‘lqini tunnelni vayron qilishni to‘xtatadi. | |||
| 1500 m | 4 MPa | ||||
| 2000 m | 1,5-2 MPa | Bu masofaga qadar tunnel devorlaridan ableyatsion jarayonlar natijasida 150 t dan ortiq beton olib ketiladi. (37, 38-betlar) | |||
| Vaqt |
Masofa |
Harorat |
Bosim, zichlik |
Tezlik |
Izohlar |
| |||||
Suvosti portlashi
Sayoz suvosti portlashi yadro portlashlarining eng ta’sirchan turlaridan biri. Tasodifiy kuzatuvchi portlash effektlarini bir necha kilometrdan, ko‘rish qobiliyatini yo‘qotmasdan va zarba to‘lqinidan kuchli zarar ko‘rmasdan ko‘rishi mumkin. Ammo bir necha daqiqadan keyingina radioaktiv tuman, yomg‘ir va tsunamiga o‘xshash to‘lqinlar ko‘rinishidagi halokatli xavflar yetib keladi.
Yerosti portlashi
Keling, yer ostidagi kamuflet portlashini ko‘rib chiqamiz. Garchi talab etiladigan chuqurlik sababli u harbiy qo‘llanishga ega bo‘lmasa ham, hozirgi inson yashaydigan hududlarda xo‘jalik va ilmiy ehtiyojlar uchun katta zararsiz qo‘llash mumkin deb qaralgan yadro portlashining yagona turidir.
Misol tariqasida seysmik-portlash to‘lqinlarini yaxshi o‘tkazadigan granitni va kamuflet portlash chuqurligida joylashgan 1 kt zaryadni olamiz (70 m dan chuqurroq).
| Granit ichiga ko‘milgan 1 kt zaryad portlashining ta’siri | ||||
| Vaqt, masofa | Bosim |
Harorat | Tezlik | Izohlar |
|---|---|---|---|---|
| ~108 MPa | ||||
| 0,15 m | 10 dan ortiq7MPa | Granitdagi issiqlik to‘lqinining eng katta radiusi (0,015 m/t1/3) (30, 196-betlar) | ||
| ~10−7 s 0,22 m |
4,5⋅107MPa | Tuproq zarba to‘lqini paydo bo‘ladi. (240-bet) | ||
| 4,5⋅10-7 s 0,25 m |
3⋅107MPa | Granit to‘lqinda siqiladigan suyuqlik kabi tutadi. (240-bet) | ||
| 10−6 s 0,295 m |
2⋅107MPa | (240-bet) Zarba to‘lqini tog‘ jinsini 4—5 baravar siqadi. (190-bet) | ||
| 1,5⋅10-6 s 0,34 m |
1,5⋅107MPa | (240-bet) | ||
| 1,5 m | 10 dan ortiq6 MPa | To‘liq bug‘lanish radiusi (0,15 m/t1/3) (30, 230-betlar) | ||
| 1,83 m | 180000 MPa | 7000 m/s | O‘rtacha bug‘lanish radiusi. | |
| 2,3 m | 137000 MPa | 5000 m/s | Qisman bug‘lanish radiusi (0,23 m/t1/3), jami 71 t bug‘langan. (230, 231-betlar) | |
| ~0,01 s 2,6 m |
55000 MPa | Granitdagi zarba to‘lqinining radiusi, shuningdek zarba ta’sirida erish chegarasi (0,26 m/t1/3), jami 115 t erigan. Tog‘ jinsi siqiluvchi suyuqlik kabi tutishni to‘xtatadi, zarba to‘lqini asta ko‘tariluvchi bosimga ega siqilish (seysmik-portlash) to‘lqiniga aylanadi. (196, 230, 231, 240, 241-betlar) | ||
| >10000 MPa | Tog‘ jinsidagi polimorf faza o‘tishlari radiusi. (30-bet) | |||
| 6,3 m | Yoriqlardagi suvning bug‘lanish radiusi (0,63 m/t1/3) (231-bet) | |||
| 10 m | 80 m chuqurlikdagi granitda qozonsimon bo‘shliq chegarasi (1 km chuqurlikda u 4,5 m gacha, 6 km da 2,5 m gacha kichrayadi). (185-bet) | |||
| 15 m | 2000 MPa | (15-bet) | ||
| 30 m | 500 MPa | Qoya tuprog‘ining maydalanish chegarasi. (10-bet) (5-bet). | ||
| 40 m | 300 MPa | Granitdagi eng mustahkam bunkerlarning vayron bo‘lishi (200 MPa dan ortiq). (15, 23-betlar). | ||
| 60 m | 100 MPa dan ortiq | Yumshoq tuproqlarda bosim 100 MPa ga 40 m masofada yetadi. (15, 23-betlar). | ||
| 80 m | 50 MPa | Qoya jinslaridagi yorilish chegarasi. (10-bet), (5-bet)Qattiq jinslarning kuchli vayron bo‘lishi (50-200 MPa) (82-bet). | ||
| 20 MPa | Granitda qoplama va mustahkamlashsiz tunnelning vayron bo‘lishi.(23-bet). | |||
| 800 m | Qaytmas deformatsiyalar zonasi.(5-bet). | |||
| Vaqt, masofa | Bosim |
Harorat | Tezlik | Izohlar |
| ||||
Foydalanilgan adabiyotlar
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Защита от оружия массового поражения. М., Воениздат, 1989.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 Действие ядерного оружия. Пер. с англ = The Effects of Nuclear Weapons. Revised Edition. — М.: Воениздат, 1963. — 684 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 Физика ядерного взрыва. В 5 т. — 3-е, дополненное / Министерство обороны РФ. 12 Центральный НИИ. — М.: Издательство физико-математической литературы, 2009. — Т. 1. Развитие взрыва. — 832 с. — ISBN 978-5-94052-177-8 (Т. 1).
- 1 2 Механическое действие ядерного взрыва. — М.: ФИЗМАЛИТ, 2002. — 384 с. — ISBN 5-9221-0261-3.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Физика ядерного взрыва. — М.: Министерство обороны РФ, ЦФТИ, 1997. — Т. 2. — ISBN 5-02-015118-1.
- 1 2 Nelson R.W., Low-Yield Earth-Penetrating nuclear weapons // Science and Global Security, 2002, v. 10, С. 1—20 (рус. перев. Наука и всеобщая безопасность, Том 10, номер 1 (декабрь 2002 г.)).
- 1 2 Кухтевич В. И., Горячев И. В. Трыков Л. А. Защита от проникающей радиации ядерного взрыва. — М.:Госатомиздат, 1970. — 192 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Физика ядерного взрыва. — М.: Министерство обороны РФ, ЦФТИ, 1997. — Т. 1. — ISBN 5-02-015118-1.
- ↑ Действие атомного оружия. Пер. с англ. — М.: Изд-во иностр. лит., 1954. — 439 с.
- 1 2 3 4 Орленко Л. П. Физика взрыва и удара: Учебное пособие для вузов. — М.: ФИЗМАЛИТ, 2006. — 304 с. — ISBN 5-9221-0638-4.
- 1 2 3 Ядерный взрыв в космосе, на земле и под землёй. (Электромагнитный импульс ядерного взрыва). Сб. статей / Пер. с англ. Ю. Петренко под ред. С. Давыдова. — М.: Воениздат, 1974. — 235 с.
- 1 2 3 4 5 6 May M., Haldeman Z., Effectiveness of nuclear weapons against buried biological agents // Science and Global Security, 2004, v. 12, С. 91—113 (рус. перев. Наука и всеобщая безопасность, Том 12, номер 2 (сентябрь 2004 г.)).
- 1 2 3 4 Nelson R.W., Nuclear «Bunker Busters» would more likely disperse buried stockpiles of biological and chemical agents. // Science and Global Security, 2004, v. 12, pp. 69—89 (рус. перев. Наука и всеобщая безопасность, Том 12, номер 2 (май 2003 г.).
- 1 2 3 4 История советского атомного проекта: документы, воспоминания, исследования. Вып. 2 / Отв. ред. и сост. д. ф.-м. н. П. П. Визгин. — СПб.: РХГИ, 2002, — 656 с. ISBN 5-88812-144-4.
- 1 2 Атомный проект СССР: Документы и материалы: В 3 т. / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. Т. II. Атомная бомба. 1945—1954. Книга 6 / Федеральное агентство РФ по атом. энергии; Отв. сост. Г. А. Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, 2006. — 896 с. ISBN 5-85165-402-1 (Т. II; Кн.6). — М.: ФИЗМАЛИТ, 2006. — 896 с. ISBN 5-9221-0263-X (Т. II; Кн. 6).
- 1 2 Жариков А. Д. Полигон смерти / Под ред. воен. инж. 2 ранга В. В. Куканова. — М.: Гея, 1997. — ISBN 5-8-85589-031-7 (ошибоч.).
- 1 2 3 4 5 6 7 Атомный проект СССР: Документы и материалы: В 3 т. / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. Т. II. Атомная бомба. 1945—1954. Книга 7 / Федеральное агентство РФ по атом. энергии; Отв. сост. Г. А. Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ; М.: ФИЗМАЛИТ, 2007. — 696 с. ISBN 978-5-9221-0855-3 (Т. II; Кн.7).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Лавренчик, В. Н. Глобальное выпадение продуктов ядерного взрыва. М.: Атомиздат, 1965.
- ↑ Атомный проект СССР: Документы и материалы: в 3 т./ Под общ. ред. Л. Д. Рябева. Т. II. Атомная бомба. 1945—1954. Книга 3 / М-во РФ по атом. энергии; Отв. сост. Г. А. Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, 2002. — 896 с. ISBN 5-85165-402-3 (Т. II; Кн. 3). — М.: ФИЗМАЛИТ, 2002. — 896 с. ISBN 5-9221-0263-X (Т. II; Кн. 3).
- 1 2 3 Большая Советская Энциклопедия, 30 том. Изд. 3-е. М., "Советская Энциклопедия", 1978. — С. 446.
- ↑ Ямпольский П. А. Нейтроны атомного взрыва. — М.:Госатомиздат, 1961.
- ↑ Атомный проект СССР: Документы и материалы: В 3 т. / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. Т. III. Водородная бомба. 1945—1956. Книга 1 / Государственная корпорация по атом. энергии; Отв. сост. Г. А. Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ; М.: ФИЗМАЛИТ, 2008. — 736 с. ISBN 978-5-9221-1026-6 (Т. III; Кн.1).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Иванов А. И. и др. Ракетно-ядерное оружие и его поражающее действие / Я. М. Кадер. — М.: Воениздат, 1971. — 224 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 Атомный проект СССР: Документы и материалы: В 3 т. / Под общ. ред. Л. Д. Рябева. Т. III. Водородная бомба. 1945—1956. Книга 2 / Государственная корпорация по атом. энергии. «Росатом»; — Отв. сост. Г. А. Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ; М.: ФИЗМАЛИТ, 2009. — 600 с. ISBN 978-5-9221-1157-7 (Т. III; Кн.2).
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Маликов, В. Г. Шахтные пусковые установки / К. В. Морозов. — М.: Воениздат, 1975. — 120 с.
- 1 2 3 4 5 Броуд, Г. Расчёты взрывов на ЭВМ. Подземные взрывы. М., «Мир», 1975.
- ↑ Действие атомного оружия. Пер. с англ. Выпуск 4. Первоначальные ядерные излучения. Остаточные ядерные излучения. 1955.
- 1 2 3 4 Cooper, H.F., Ir. A summary of explosion cratering phenomena relevant to meteor impact events // Impact and explosion cratering. New-York, 1977. — С. 11—44.
- 1 2 Brode H.L., Bjork R.L., Cratering from a megaton surface burst, RAND Corp., RM-2600, June 1960 (рус. перев. Действие ядерного взрыва, М., 1971).
- 1 2 3 4 5 Действие ядерного взрыва. Сборник переводов. М., "Мир", 1971.
- ↑ Hobson A., The ICBM basing question // Science and Global Security, 1991, v. 2, С. 153—189.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Действие ядерного оружия Пер. с англ = The effects of nuclear weapons. Washington, 1957 / Под ред. канд. физ.-мат. наук Бурлакова В. Д. и Тулинова Н. Н. — М.: Воениздат, 1960. — 583 с. — [Архивировано 16 июля 2017 года.]
- ↑ Безопасность жизнедеятельности. Защита населения и территорий в чрезвычайных ситуациях: учебное пособие для сотруд. высш. учеб. заведений. / [Я.Р.Вешняков и др.] — М.: Изд. центр "Академия", 2007. - С. 133 - 138. - ISBN 978-5-7695-3392-1.
- 1 2 3 Атаманюк В. Г., Ширшев Л. Г. Акимов Н. И. Гражданская оборона: Учебник для втузов / Под ред. Д. И. Михайдова. — М.: Высш. шк., 1986. — 207 с.
- ↑ Колесников, С. Г. Стратегическое ракетно-ядерное оружие. — М.: Арсенал-Пресс, 1996. ISBN 5-85139-015-8.
- 1 2 3 4 Волков, И. Д., Улановский, Б. Я., Усов, Н. А., Цивилев, М. П. Инженерно-спасательные работы в очаге ядерного поражения / Е. А. Журавлёв. — М.: Стройиздат, 1965. — 152 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Миргородский В. Р. Раздел III. Защита объектов печати в чрезвычайных ситуациях: Курс лекций // Безопасность жизнедеятельности / Под ред. Н. Н. Пахомова.. — М.: Изд-во МГУП, 2001. — [Архивировано 23 мая 2010 года.]
- ↑ Убежища гражданской обороны. Конструкции и расчёт / В. А. Котляревский, В. И. Ганушкин, А. А. Костин и др.; Под ред. В. А. Котляревского. — М.: Стройиздат, 1989. — 605 с. ISBN 5-274-00515-2.
- 1 2 3 Атомный проект СССР: Документы и материалы: В 3 т. / Под общ. ред. Л.Д.Рябева. Т. II. Атомная бомба. 1945—1954. Книга 1 / Мин-во РФ по атом. энергии; Отв. сост. Г.А.Гончаров. — Саров: РФЯЦ-ВНИИЭФ, 1999. — 719 с. ISBN 5-85165-402-3 (Т. II; Кн.1).
- ↑ Гельфанд Б. Е., Сильников М. В. Взрывобезопасность: учебник / Под ред. ВС. Артамонова. — СПб.: астерион, 2006. — 392 с.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Морозов В. И., Никонов, Б. И., Орлов, Г. И., Ганушкин, В. И. Приспособление подвалов существующих зданий под убежища. — М.: Стройиздат, 1966. — 196 с.
- ↑ Гельфанд, Б. Е., Сильников, М. В. Барометрическое действие взрывов. СПб., Астерион, 2006. ISBN 5-94856-258-1.
- 1 2 3 Военно-инженерный журнал № 3, 1959 г.
- ↑ Садовский М. А. Избранные труды. Геофизика и физика взрыва. — М.:Наука, 1999. — 335 с. ISBN 5-02-003679-X.
- ↑ Лисогор А. А. Защитные конструкции оборонительных сооружений и их расчёт. (Пособие для студентов по фортификации). Под ред. ген.-майора инж. войск М. И. Марьина. М., 1958. — 67 с.
- ↑ Типовой проект. Объект 1-3-300-I. Разработан ин-том "Моспроект" Архитектурно-планировочного упр. Мосгорисполкома. — Центр. ин-т типовых проектов. — М., 1958. — Т. 1. — 83 с.
- ↑ Типовой проект. Объект 1-4-150-I. Разработан ин-том "Моспроект" Архитектурно-планировочного упр. Мосгорисполкома. — Центр. ин-т типовых проектов. — М., 1957. — Т. 1. — 76 с.
- ↑ Егоров П. Т., Шляхов И. А. Алабин Н. И. Гражданская оборона. Учебник для вузов / Научный редактор А. П. Зайцев. — 3-е, перераб. — М.: "Высш. школа", 1977. — 303 с.
- 1 2 3 Hawkins W., Wohletz K. Visual Inspection for CTBT Verification. — Los Alamos National Laboratory, 1996. — 37 с. — [Архивировано 30 октября 2008 года.]
Adabiyotlar
- Zigel F. Yu. Yulduzli osmon xazinalari: yulduz turkumlari va Oy bo‘yicha qo‘llanma. — Moskva: Nauka (GRFML), 1987. — 296 bet — 200 000 nusxa
- Shklovskiy I. S. Yulduzlar: ularning tug‘ilishi, hayoti va o‘limi. — Moskva: Nauka (GRFML), 1984. — 384 bet — 100 000 nusxa
- Skryagin L. N. Paroxod shaharni qanday halokatga uchratdi. — Moskva: Transport, 1990. — 272 bet — 125 000 nusxa — ISBN 5-277-01037-8.
- Gurevich V. I. Balandlikdagi yadro portlashining elektromagnit impulsi va undan elektr jihozlarini himoyalash. — Moskva: Infra-Injeneriya, 2018—508 bet: rasmlar, ISBN 978-5-9729-0273-6
























