Yer atmosferasi qatlamlardan iborat bo‘lib, har bir qatlam o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Yer atmosferasi to‘rt qatlamga bo‘linadi: troposfera (troposphere), stratosfera (stratosphere), mezosfera (mesosphere) va termosfera (thermosphere); ular haroratga ko‘ra ajratiladi. Ob-havo jarayonlari atmosferaning quyi qatlamlarida sodir bo‘ladi, chiroyli aurora kabi qiziqarli hodisalar esa balandroq qatlamlarda kuzatiladi. Atmosferada harorat balandlik (altitude) bo‘yicha qanday o‘zgarishini tushunsak, atmosferaning qanday ishlashini ham yaxshiroq anglaymiz. Ushbu maqolada atmosfera qatlamlari bilan tanishamiz.
Atmosferaning tuzilishi
Balandlik oshgani sayin bosim va zichlik (density) kamayib boradi, ammo haroratdagi o‘zgarishlar notekis (irregular) bo‘ladi. Masofa bo‘yicha haroratning o‘zgarishi “harorat gradiyenti” (temperature gradient) deb ataladi. Yer atmosferasi qatlamlari aynan har bir qatlamdagi harorat gradiyenti asosida ajratiladi; qatlam harorati va gradiyentini esa o‘sha qatlamning issiqlik manbai belgilaydi.
Quyida atmosferaning turli qatlamlari uchun harorat gradiyenti diagrammasi keltirilgan.
Troposfera
Quyosh nuri Yer yuzasiga yuqoridan pastga tomon yetib kelsa-da, troposfera asosan pastdan — Yer sathidan qiziydi. Yer yuzasi havoga qaraganda Quyosh nurlanishining (solar radiation) keng diapazonini ancha yaxshi yutadi (absorb). Iliq havo massasi yuqoriga ko‘tarilganda u kengayadi; havo kengayganda esa soviydi. Shu sababli troposferaning pastki qismi yuqoriroq qismiga nisbatan iliqroq bo‘ladi: Yer yuzasiga yaqin havo Quyosh energiyasini yutib qiziydi, yuqoriga ko‘tariladi va ko‘tarilish jarayonida soviydi.
Nega troposfera pastki qismida iliqroq bo‘ladi?
Quyosh nuri Yer yuzasiga yuqoridan pastga tomon yetib kelsa-da, troposfera asosan pastdan — Yer sathidan qiziydi. Yer yuzasi havoga qaraganda Quyosh nurlanishining keng diapazonini ancha yaxshi yutadi. Iliq havo massasi yuqoriga ko‘tarilganda u kengayadi; havo kengayganda esa soviydi. Shu sababli troposferaning pastki qismi yuqoriroq qismiga nisbatan iliqroq bo‘ladi: Yer yuzasiga yaqin havo Quyosh energiyasini yutib qiziydi, yuqoriga ko‘tariladi va ko‘tarilish jarayonida soviydi.
Stratosfera
Stratosfera troposferaning ustida joylashgan bo‘lib, 50 km balandlikkacha cho‘ziladi. Bu qatlamda bulutlar bo‘lmaydi va ob-havoga oid hodisalar (weather-related phenomenon) deyarli kuzatilmaydi. Shu sababli samolyotlar silliq parvoz (smooth ride) uchun stratosferada uchadi. Stratosferada, shuningdek, bizni Quyosh nurlarining zararli ta’siridan himoya qiladigan ozon qatlami ham joylashgan.
Nega stratosfera troposferadan issiqroq?
Stratosferadagi ozon molekulalari (ozone molecules) Quyoshdan keladigan yuqori energiyali ultrabinafsha nurni (ultraviolet light) yutadi va uni issiqlikka aylantiradi. Shu sababli, troposferadan farqli ravishda, stratosferada balandlik oshgani sari havo isiydi!
Mezosfera
Mezosferada balandlik oshgani sari harorat pasayib, havo sovuqlashadi. Buning sababi — mezosferada Quyosh nurlanishini yuta oladigan gaz molekulalari juda kam. Bu qatlam uchun yagona issiqlik manbai pastdagi stratosferadir. Mezosfera nihoyatda sovuq bo‘lib, ayniqsa yuqori qismida harorat -90°C gacha tushishi mumkin.
Nega mezosferada himoyasiz astronavtning qoni qaynashi mumkin?
Mezosferadan o‘tayotgan astronavt Quyoshning ultrabinafsha nurlaridan kuchli kuyish (severe burns) olishi mumkin, chunki UVdan himoya qiladigan ozon qatlami pastdagi stratosferada joylashgan. Meteoritlar (meteorites) kosmosdan atmosferaga kirib kelganda aynan shu qatlamda yonib ketadi.
Termosfera va undan keyingi hudud
Termosferada molekulalar zichligi juda past bo‘ladi. Bitta gaz molekulasi boshqa bir molekula bilan to‘qnashmasdan taxminan 1 km masofani bosib o‘tishi mumkin. Energiya juda kam uzatilgani uchun havo muzdek (freezing) seziladi. Sun’iy yo‘ldoshlar (satellites) termosferaning yuqori qismida orbitada aylanadi.
Ionosfera
Ionosfera termosfera ichida joylashadi. Ionosfera nomi gaz molekulalarini ionlashtiradigan (ionizes) Quyosh nurlanishidan kelib chiqqan: natijada musbat zaryadlangan ion va bitta yoki bir nechta manfiy zaryadlangan elektronlar hosil bo‘ladi. Ajralib chiqqan elektronlar ionosfera bo‘ylab elektr toki (electric currents) ko‘rinishida harakatlanadi. Erkin ionlar sababli ionosfera ko‘plab qiziqarli xususiyatlarga ega. Aurora — Shimoliy yog‘dular (Northern Lights) va Janubiy yog‘dular (Southern Lights) — Yerning ionosferasida sodir bo‘ladi.
Ekzosfera
Ekzosfera Yerning gazli qobig‘ining eng oxirgi chegarasi (final frontier) hisoblanadi. Yer atmosferasi qatlamlari bilan ochiq kosmos o‘rtasida aniq “keskin” chegara yo‘q. Ekzosferadagi havo Yer atmosferasidan ochiq kosmosga doimiy ravishda, ammo asta-sekin sizib chiqib boradi.
Atmosfera qatlamlarini ko‘rgazmali tasavvur qilish
Atmosfera qatlamlarini qanday eslab qolish mumkin?
| Atmosfera qatlamlari uchun mnemonika (Mnemonic) |
| Atmosfera qatlamlarini eslab qolish uchun mnemonik ibora: That Snake Must Think: I’m Evil Bu iboradagi har bir so‘zning birinchi harfi Yer sathidan boshlab atmosferaning qatlamlariga mos keladi. Bular: troposfera, stratosfera, mezosfera, termosfera. Termosfera esa ionosfera (shimoliy yog‘dular) va ekzosfera (sun’iy yo‘ldoshlar) qismlariga bo‘linadi. |
Ko‘p beriladigan savollar — FAQ
Q1
Atmosferaning eng issiq qatlami qaysi?
Termosfera atmosferaning eng issiq qatlamidir.
Q2
Atmosferaning eng sovuq qatlami qaysi?
Mezosfera atmosferaning eng sovuq qatlamidir.
Q3
Yer atmosferasining eng tashqi (eng chekka) qismi qaysi?
Ekzosfera Yer atmosferasining eng tashqi qismidir.
Q4
Atmosferada yangi qatlamni qaysi omil belgilaydi?
Haroratdagi siljish (temperature shift) atmosferada yangi qatlamni belgilaydi.
Q5
Atmosferaning qaysi qatlamida ozon mavjud?
Ozon qatlami stratosferada joylashgan.
Q6
Samolyotlar atmosferaning qaysi qatlamida uchadi?
Kamroq turbulensiya (turbulence) bo‘lgani uchun samolyotlar silliq parvoz maqsadida stratosferada uchadi.
