Nyuton qonunlari fizikaning eng fundamental qonunlaridan biridir. Birinchi qonunga ko‘ra, jismga tashqi natijaviy kuch ta’sir qilmaguncha, u tinch holatda yoki tekis harakat holatida qoladi. Xo‘sh, kuchning o‘zi nima? Kuchni jism holatini, ya’ni tinch holatdan harakatga yoki aksincha, harakatdan tinch holatga o‘zgartiradigan o‘zaro ta’sir sifatida ta’riflash mumkin. Ammo bu yerda diqqat bilan qarash kerak bo‘lgan jihat shuki, qonunda jismga natijaviy kuch ta’sir qilishi kerakligi aytiladi. Endi bu nimani anglatishini ko‘rib chiqamiz. Quyidagi holatni tasavvur qiling:

Qutiga kuch qo‘llanishi

Bir kuch o‘ng tomonga, unga teng bo‘lgan boshqa kuch esa chap tomonga ta’sir qilmoqda. Shuning uchun jismga ta’sir qilayotgan natijaviy kuch nolga teng bo‘ladi va jism tinch holatda qoladi. Demak, jismga kuch ta’sir qilayotgani uning holati albatta o‘zgaradi degani emas; holat o‘zgarishi ham, o‘zgarmasligi ham mumkin. Kundalik hayotimizda uchraydigan ayrim keng tarqalgan kuchlarga gravitatsion kuch, ishqalanish kuchi, normal kuch va boshqalar kiradi.

Endi agar jismga natijaviy kuch ta’sir qilsa, uning tezligi ortadi yoki kamayadi. Tezlikning bunday o‘zgarish sur’ati tezlanish deb ataladi. Shuningdek, kuch qanchalik katta bo‘lsa, tezlanish ham shunchalik katta bo‘lishini kuzatamiz. Demak, kuch va tezlanish o‘rtasida muayyan bog‘lanish bo‘lishi kerak. Bu bog‘lanish Nyutonning ikkinchi qonuni bilan ifodalanadi. Nyutonning ikkinchi qonuniga ko‘ra:

F = ma

Yuqoridagi bog‘lanishdan shuni aytish mumkinki, tezlanish faqat qo‘llanilgan kuchga emas, balki kuch ta’sir qilayotgan jism massasiga ham bog‘liq. Agar bir xil kuch ikki xil jismga ta’sir qilsa, massasi kichikroq bo‘lgan jismning tezlanishi kattaroq bo‘ladi. Bu kuch va tezlanish mavzusiga kirish qismidir.

Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQs

Q1

Nyutonning ikkinchi harakat qonuni raketalarga qanday tatbiq qilinadi?

Nyutonning ikkinchi harakat qonuniga ko‘ra, kuch massa va tezlanish ko‘paytmasiga teng. Raketaga kuch ta’sir qilganda, bu kuch reaktiv tortish kuchi deb ataladi. Tortish kuchi qanchalik katta bo‘lsa, tezlanish ham shunchalik katta bo‘ladi. Tezlanish raketaning massasiga ham bog‘liq: raketa qanchalik yengil bo‘lsa, uning tezlanishi shunchalik tezroq bo‘ladi.

Q2

Tabiatdagi eng zaif kuch qaysi?

Gravitatsiya eng zaif kuch hisoblanadi, chunki uning bog‘lanish doimiysi qiymati kichik.

Q3

Kuchlarning qanday turlari bor?

Asosan kuchlarning ikki turi bor:

• Kontaktsiz kuchlar
• Kontakt kuchlar

Q4

Gravitatsion tezlanish nima?

Gravitatsion tezlanish gravitatsion maydon intensivligini ko‘rsatish uchun ishlatiladi. U m/s² da ifodalanadi va Yer yuzasidagi qiymati 9,8 m/s² ga teng.

Q5

Tangensial tezlanish nima?

Tangensial tezlanish aylana orbita bo‘ylab harakatlanayotgan zarra tangensial tezligining o‘zgarish sur’ati sifatida ta’riflanadi. Tangensial tezlanish uchun uchta ehtimoliy holat mavjud. Birinchisi, agar tezlik vektorining moduli vaqt o‘tishi bilan ortsa, tangensial tezlanish noldan katta bo‘ladi. Ikkinchisi, agar tezlik vektorining moduli vaqt o‘tishi bilan kamaysa, tangensial tezlanish noldan kichik bo‘ladi. Uchinchi holatda esa tezlik vektorining moduli o‘zgarmas qolsa, tangensial tezlanish nolga teng bo‘ladi.