Yulduzlar — o‘zining yorug‘ligini o‘zi hosil qila oladigan osmon jismlaridir. Ular nihoyatda issiq va nihoyatda ulkan bo‘ladi. Asosan vodorod gazidan iborat bo‘lib, tarkibida oz miqdorda geliy ham mavjud. Quyosh ham yulduz hisoblanadi; Quyoshning energiyasi va nuri Yer yuzidagi hayotning barcha shakllarini saqlab turishda muhim (asosiy) rollardan birini o‘ynaydi.

Yulduzlar ichida sodir bo‘ladigan yadro sintezi (nuclear fusion) reaksiyalari natijasida yorug‘lik hosil qiladi. Bu jarayonda vodorod geliyga aylantiriladi va qo‘shimcha mahsulot (by-product) sifatida energiya ajralib chiqadi. Aynan shu energiya bizga yorug‘lik ko‘rinishida yetib keladi. Quyosh bizga yaqin bo‘lgani uchun osmon yuzida katta va juda yorqin ko‘rinadi. Biroq boshqa barcha yulduzlar bizdan nihoyatda uzoqda joylashgan. Shuning uchun ular osmon yuzida kichik va xira ko‘rinadi. Aslida esa bu osmon jismlari (celestial bodies)ning ko‘pchiligi o‘lchami jihatidan Quyoshimizdan yuzlab marta kattaroq va ancha yorqin bo‘lishi mumkin, ammo Yerga juda uzoq bo‘lgani sababli bizga bunday ko‘rinmaydi.

Yulduzlar kunduz kuni ham osmonu falakda mavjud bo‘ladi. Biz ularni ko‘rmaymiz, chunki Quyoshning yorqin nuri ularni “yashirib” qo‘yadi. Koinotda ularning soni milliardlab — hatto Yer yuzidagi qum donalaridan ham ko‘p!

Yulduz turkumlari (Constellations):

Yer o‘z o‘qi atrofida g‘arbdan sharqqa qarab aylangani uchun, yulduzlar ham Quyosh kabi sharqdan g‘arbga qarab harakatlanayotgandek ko‘rinadi. Tungi osmonu falakda ular ma’lum bir shakl (pattern) hosil qiladigan, yulduz turkumlari (constellations) deb ataluvchi guruhlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladigandek tuyuladi. Aslida esa yulduz turkumlaridagi yulduzlar bir-biridan milliardlab kilometr uzoqlikda bo‘lishi mumkin. Ular faqat Yerdan qaralganda bir-biriga yaqin ko‘rinadi.

Yulduzlarning gravitatsion tortish kuchi (gravitational attraction) ham nihoyatda ulkandir. Aynan shu gravitatsion tortish kuchi sayyoralarni ularning atrofida orbitada (orbit) ushlab tura oladi.

Odatda yulduzlar ular ko‘rinadigan yulduz turkumi nomi bilan ataladi. Masalan, Yerga (Quyoshdan tashqari) eng yaqin yulduz — Proksima Kentavra (Proxima Centauri). U Kentavr (Centaurus) yulduz turkumi nomi bilan bog‘lab nomlangan. Boshqa juda yorqin yulduzlarning ayrimlari esa o‘z turkumiga mos kelmaydigan nomlarga ega bo‘ladi, masalan: Polaris (Dhruva), Aldebaran (Rohini), Betelgeyze (Aardra), Kastor va Polluks (Punarvasu), Regulus (Magha) hamda Spika (Chitra).

Tungi osmonga qaraganingizda, yulduz turkumlaridagi alohida yulduzlarni ajratib ko‘rishga harakat qiling. Yulduz turkumlari haqidagi maqolamizni o‘qib, eng yorqin yulduz — Siriusni va qutb yulduzi — Polaris (Dhruva)ni aniqlay olasizmi, sinab ko‘ring.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Q1

Yulduzlar nima?

Yulduzlar — o‘zining yorug‘ligini o‘zi hosil qila oladigan osmon jismlaridir. Ular asosan vodorod gazidan iborat bo‘lib, tarkibida oz miqdorda geliy ham mavjud.

Q2

Yulduzlar yorug‘likni qanday hosil qiladi?

Yulduzlar yadro sintezi (nuclear fusion) orqali yorug‘lik hosil qiladi.
Bu reaksiya jarayonida vodorod geliyga aylantiriladi va qo‘shimcha mahsulot sifatida energiya ajralib chiqadi.

Q3

Yulduzlar nimadan tashkil topgan?

Yulduzlar odatda juda issiq gazlardan tarkib topadi. Undagi asosiy elementlar — vodorod va geliy.

Q4

Yulduzlarning turlari qanday?

Yulduzlar harorati va massasiga ko‘ra toifalarga ajratilishi mumkin.
Harorat pasayib borishiga ko‘ra yulduzlar O, B, A, F, G, K va M turlariga bo‘linadi.
M turdagi yulduzlar keng tarqalgan bo‘lib, xira, salqinroq va sariq yoki qizil rangda bo‘ladi. Aksincha, O turdagi yulduzlar kam uchraydi, juda yorqin, juda issiq hamda ko‘k yoki oq rangda bo‘ladi.

Q5

Osmon yuzidagi mashhur yulduz turkumlari qaysilar?

Virgo, Hydra, Cetus, Ursa Major, Hercules va Ursa Major.