Tutun — gazlar ichida osilgan holatda bo‘lgan juda mayda qattiq zarralardan tashkil topgan barqaror dispers tizim , odatda biror narsa yonishi natijasida hosil bo‘ladi. Tutun tipik aerozol (aerozol) bo‘lib, undagi qattiq zarrachalar o‘lchami taxminan 10⁻⁷–10⁻⁵ m diapazonda. Changga nisbatan qo‘pol-dispers tizim bo‘lsa-da, tutun zarralari og‘irlik kuchi ta’sirida deyarli cho‘kmaydi. Tutun zarralari atmosfera namligi uchun kondensatsiya yadrolari bo‘lib xizmat qilishi mumkin, natijada tuman hosil bo‘ladi.
Sanoatlashuvning XIX—XX asrlar chegarasidagi ramzlaridan biri — trubalardan ko‘tarilgan sanoat tutun bulutlari.
Parovozlardan chiqayotgan tutun uyumlari.
Tutun yuqoriga ko‘tarilganda kubb — ya’ni dumaloq shaklga intiladi; katta balandlikda esa kubbli bulutlar ko‘rinishini oladi. O‘rmon yong‘inlari ustidagi konvektiv ustunning quyi qismi pulsatsiyalanuvchi tutun kublaridan, yuqori qismi esa tutun shleyfi ko‘rinishidagi vertikal tarqaluvchi oqimdan iborat.
Shahar sharoitida tutun zarrachalari shahar tumani va shahar pardi tarkibiga kiradi; yirik sanoat markazlarida tutunli tuman — tuman va tutun aralashmasi, smog (smog)ning turlaridan biri — kuzatiladi. O‘rmon yoki torf yong‘inlari hamda yirik sanoat korxonalarining chiqindilari tutun pardasini yuzaga keltirishi mumkin.
Attikada (Gretsiya) 2009 yildagi o‘rmon yong‘inlari — tutun pardasi.
O‘simliklarni yoqishdan ko‘tarilgan tutun kublari.
Ko‘rish masofasi 10 km dan katta bo‘lgan holda ham havoda tutun zarrachalari mavjud bo‘lsa, bu holat quruq loyqalash (сухое помутнение) deyiladi.
Ob’ektlar
- Sanoat tutuni: trubalar va texnologik qurilmalardan chiqadi (Sanoatlashuv).
- Transport tutuni: parovozlar va boshqa yonuv dvigatellaridan chiqadigan tutun (Parovoz).
- Yonish jarayonlari: turli pechlar, TETslar va sanoat qurilmalarida yonish natijasida hosil bo‘ladigan tutun (Yonish, Gaz, Dispers tizim, Aerozol).
Tutun va ekologik vaziyat
Tutun asosan yonuvchi moddalarning yonishida yuzaga keladi: masalan, TETs pechlarida va sanoat qurilmalarida, shuningdek, ayniqsa o‘rmon yong‘inlarida. Bunday tutun tarkibida yonmagan yoqilg‘i va kul , metall oksidlari, saja , smola kabi yirik zarralar bo‘lishi mumkin. Agar tutun gazlari yaxshi tozalanmasa, atrof muhit ifloslanadi, mikroiqlim yomonlashadi, tuman hosil bo‘ladi va tabiiy yoritilganlik pasayadi.
Yirik o‘rmon/torf yong‘inlari yoki katta sanoat korxonalarining chiqindilari tutun pardasi (tutunli parda) hosil qilib, ko‘rish sharoitini keskin yomonlashtirishi mumkin.
Tutun va inson salomatligi
Tutun inson salomatligiga zarar yetkazadi va yuqori nafas yo‘llari katari, bronxit, o‘pkaning fibroz o‘zgarishlari kabi kasalliklarga sharoit yaratadi. Tutun kondensatidagi og‘ir metallar (masalan, qo‘rg‘oshin, simob) qonda o‘zgarishlar keltirib chiqarishi, bolalarda jismoniy rivojlanishning ortda qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tutunning ayrim komponentlari kanserogen (o‘smalar rivojlanishiga ko‘maklashuvchi) xususiyatga ega; yirik zarralar ko‘zga tushganda uning shox pardasi va shilliq qavatini shikastlaydi.
Tutunga qarshi kurash
Tutun bilan kurashish uchun korxonalar va aholi punktlarida markazlashgan issiqlik va gaz ta’minoti tizimlari joriy etiladi. Rossiyada atmosfera havosi uchun zararli moddalarning me’yoriy ruxsat etilgan konsentratsiyalari (PDK) o‘rnatilgan; sanitariya-himoya zonalari ajratiladi va gaz tozalash qurilmalari o‘rnatiladi.
Tutun zichligi va tarkibini o‘lchash uchun tutun o‘lchagichlar (dymomer) qo‘llaniladi.
Tutundan foydalanish
Yonish paytida kerakli maxsus effektni ta’minlaydigan aerozol hosil bo‘lsa, tutundan amaliy maqsadlarda foydalaniladi:
- Maskirovka (yashirish) uchun aerozol qoplovchanlik xususiyatiga ega bo‘lishi va joy relyefi hamda himoyalanayotgan obyekt bilan minimal kontrast hosil qilishi kerak.
- Signalizatsiya uchun yorqin rangli tutun kublari talab etiladi.
- Zararkunandalarga qarshi kurashda aerozol zararli organizmlar uchun halokatli ta’sir ko‘rsatishi lozim.
- Effektni beruvchi modda tayyor tutun tarkibida bo‘lishi yoki yonish chog‘ida hosil bo‘lishi mumkin.
Maxsus tutungeneratorlarda hosil qilingan tutun ovqat mahsulotlarini dudlashda qo‘llaniladi. Tutun yorug‘likni sochishi (tarqatishi) tufayli harbiy ishda tutun pardalari (tutunli to‘siqlar) yaratishda ishlatiladi. Ba’zi jangovar zaharli moddalar ham “tutun” ko‘rinishida qo‘llanadi (ulardan himoyalanish uchun gaz niqobilarda maxsus tutunga qarshi filtrlar o‘rnatiladi). Shuningdek, aerozol yong‘in o‘chirish tizimlarida keng qo‘llanadi.
