Energiya nima?
Energiya manbalari haqida o‘rganishdan oldin, avvalo energiya nima ekanini tushunib olaylik. Energiyaning klassik ta’rifi — tizimning ish bajarish qobiliyatidir, ammo energiya juda ko‘p shakllarda mavjud bo‘lgani uchun unga bitta mukammal va to‘liq ta’rif berish qiyin. Qisqacha aytganda, energiya — tizimning hodisalarni yuzaga keltirish qobiliyatidir. U jismning bir xossasi bo‘lib, bir jismdan boshqasiga uzatilishi yoki turli shakllarga aylanishi mumkin, ammo yaratilmaydi ham, yo‘qolmaydi ham. Energiya manbalari juda ko‘p. U kimyoviy energiya, elektr energiyasi, issiqlik/termik energiya, mexanik energiya, yadro energiyasi hamda elektromagnit nurlanish, ya’ni yorug‘lik ko‘rinishidagi energiya bo‘lishi mumkin.
Energiya manbalari o‘z ichida energiyani darhol to‘g‘ridan to‘g‘ri ishlatib bo‘lmaydigan shakllarda saqlaydi, biroq tirik organizmlar yashab qolishi uchun energiyaga muhtoj. Shuning uchun ish bajarish uchun bu energiyani “ochish” kerak bo‘ladi. Insonlar energiyani oziq-ovqatdan oladi, chunki unda energiya kimyoviy energiya shaklida saqlangan bo‘ladi. Tanangiz bu energiyani oziq-ovqatdan o‘zlashtiradi va tanangizni harakatga keltirish, yugurish va faol bo‘lish uchun uni “yoqadi”. Shamda ham juda ko‘p kimyoviy energiya bor, ammo u foydali bo‘lishi uchun yonishi kerak. Kimyoviy energiyaning issiqlik va yorug‘lik energiyasini hosil qilib aylanishi yonish deyiladi. Yonish — bu kimyoviy energiyani issiqlik energiyasiga, ba’zan esa yorug‘lik energiyasiga aylantirish jarayonidir.
Biroq bir narsani kuzatishimiz kerak: energiyaning go‘yo “saqlanish muddati” bordek tuyuladi. Agar issiq jismni ochiq havoda qoldirsangiz, u bir muddatdan keyin soviydi. Siz bu energiyani atmosferadan yana qayta yig‘ib ola olasizmi? Energiya oqimi haqida siz Termodinamika qonunlarini o‘rganayotganda ko‘proq bilib olasiz. Biz ayrim manbalarni tilga oldik, endi ularni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Qayta tiklanuvchi va qayta tiklanmaydigan energiya manbalari o‘rtasidagi farq
| Qayta tiklanuvchi | Qayta tiklanmaydigan |
| Qayta tiklanishi yoki o‘rnini to‘ldirish mumkin bo‘lgan resurslar qayta tiklanuvchi energiya manbalari deyiladi. | Iste’mol qilingandan keyin qayta tiklab bo‘lmaydigan resurslar qayta tiklanmaydigan energiya manbalari deyiladi. |
| Bu resurslar atrof-muhitni ifloslantirmaydi. | Bu resurslar atrof-muhitni ifloslantiradi. |
| Qayta tiklanuvchi resurslar tugamaydigan resurslardir. | Qayta tiklanmaydigan resurslar tugaydigan resurslardir. |
| Qayta tiklanuvchi resurslar inson faoliyatidan ta’sirlanmaydi. | Qayta tiklanmaydigan resurslar inson faoliyatidan ta’sirlanadi. |
| Qayta tiklanuvchi resurslarga misollar — havo, suv va quyosh energiyasi | Qayta tiklanmaydigan resurslarga misollar — mineral resurslar, neft va ko‘mir |
Tabiiy resurslar – Energiya manbalari
Atrofimizdagi tabiiy resurslar bizga turli xil energiya manbalarini beradi. Tosh davrida bu yog‘och edi. Temir davrida bizda ko‘mir bor edi. Zamonaviy davrda esa neft va tabiiy gaz mavjud. Xo‘sh, energiya manbalarini qanday tanlaymiz?
Yaxshi energiya manbalari quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi kerak:
- Ishlatilgan hajm/massa birligiga nisbatan eng maqbul issiqlik ajratishi
- Tashish oson bo‘lishi
- Eng kam ifloslantiruvchi bo‘lishi
- Iqtisodiy jihatdan arzon bo‘lishi.
Ilgari ko‘mir deyarli hamma joyda ishlatilgan — maishiy ehtiyojlardan tortib bug‘ dvigatellarigacha, hatto “Titanik”da ham. Ko‘mirning muammolaridan biri uning katta miqdorini butun dunyo bo‘ylab tashish qiyin bo‘lganidir. Shu sababli hozir butun dunyoda energiyadan foydalanish dizel yoki elektr energiyasi tomon siljimoqda. Bu misol neftning yuqoridagi barcha ko‘rsatkichlar bo‘yicha ko‘mirdan yaxshiroq ekanini ko‘rsatadi.
Energiya manbalari ommalashuvi va qo‘llanilishiga ko‘ra ikki turga bo‘linadi:
- An’anaviy energiya manbalari
- Noan’anaviy energiya manbalari
An’anaviy va noan’anaviy energiya manbalari o‘rtasidagi farq
| An’anaviy | Noan’anaviy |
| Uzoq vaqtdan beri foydalanib kelinayotgan resurslar. | So‘nggi bir necha yil ichida hali rivojlanish jarayonida bo‘lgan resurslar. |
| Bu resurslar tugaydigan resurslardir. | Bu resurslar tugamaydigan resurslardir. |
| Bu resurslar tutun va kul chiqargani uchun ifloslanishga sabab bo‘ladi. | Bu resurslar odatda ifloslanishsiz bo‘ladi. |
| Bu resurslarni saqlash, saqlab turish va uzatish juda qimmatga tushadi. | Bu resurslar mahalliy foydalanish tufayli arzonroq va ularga xizmat ko‘rsatish osonroqdir. |
| Misollar — ko‘mir, tabiiy gaz, neft va suv quvvati. | Misollar — quyosh, biomassa, shamol, biogaz, suv qalqishi energiyasi (tidal), geotermal energiya. |
Ushbu maqolada siz tabiiy resurslar, energiya, energiya manbalari va yaxshi energiya manbasi nimadan iborat ekanligi haqida bilib oldingiz.
Agar ushbu maqola sizga qiziqarli tuyulgan bo‘lsa, shunga o‘xshash yana ko‘plab foydali maqolalar uchun www.byjus.com saytini ko‘rib chiqing.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
1-savol
Yaxshi energiya manbasining qanday xususiyatlari bo‘ladi?
Yaxshi energiya manbasining xususiyatlari — ishlatilgan hajm/massa birligiga nisbatan eng maqbul issiqlik ajratishi, tashish osonligi, eng kam ifloslanish va iqtisodiy jihatdan maqbulligidir.
2-savol
Energiya manbalarining ikki asosiy turi qaysilar?
An’anaviy energiya manbalari va noan’anaviy energiya manbalari energiya manbalarining ikki asosiy turidir.
3-savol
An’anaviy energiya manbalari bilan noan’anaviy energiya manbalari o‘rtasidagi asosiy farq nima?
An’anaviy energiya manbalarining ko‘pchiligi tutun va kul chiqargani uchun atrof-muhitni ifloslantiradi. Boshqa tomondan, noan’anaviy energiya manbalarining aksariyati ifloslanishsiz bo‘ladi.
4-savol
An’anaviy energiya manbalarining asosiy misollari qaysilar?
Ko‘mir, tabiiy gaz va neft an’anaviy energiya manbalarining asosiy misollaridir.
5-savol
Noan’anaviy energiya manbalarining asosiy misollari qaysilar?
Quyosh, shamol, suv qalqishi energiyasi va geotermal energiya noan’anaviy energiya manbalarining asosiy misollaridir.
6-savol
Qayta tiklanuvchi energiya deganda nima tushuniladi?
Bu tabiiy ravishda qayta to‘ldiriladigan manbalardan to‘plangan energiyadir.
7-savol
Gidroelektr energiya nima?
Gidroelektr energiya deganda suv quvvatidan foydalanib elektr energiyasi ishlab chiqarish tushuniladi. Bu yerda suv quvvati asosan pastga qulayotgan suvning gravitatsion kuchidir.
8-savol
Gidroelektr stansiya nima?
Gidroelektr stansiyada rezervuardan pastga oqib tushayotgan suv oqimiga bog‘liq turbinalar bo‘ladi; ular aylanib elektr energiyasi hosil qiladi. Gidroelektr energiya qulayotgan suvning gravitatsion kuchidan foydalanish orqali ishlab chiqariladi.
9-savol
Quyosh energiyasiga ta’rif bering.
Quyosh energiyasi — Quyoshdan chiqadigan nurlanishdan hosil bo‘ladigan energiyadir.
