Changlanish — urug‘li o‘simliklarning jinsiy ko‘payishidagi bosqich bo‘lib, chang (polen)ning changdondan urug‘chi tamg‘asiga (gulli o‘simliklarda) yoki urug‘chasi (ovule)ga (ochiq urug‘lilarda) ko‘chirilishi jarayonidir.

Bunda changchi — erkak organ, urug‘chi (ochiq urug‘lilarda — urug‘chasi) esa — urg‘ochi organ hisoblanadi; muvaffaqiyatli urug‘lanishdan so‘ng undan urug‘ rivojlanishi mumkin.

Changlanish ko‘pincha hayvonlar yoki shamol yordamida sodir bo‘ladi. Gulli o‘simliklarning taxminan 80 % i biotik (tirik organizmlar yordamidagi) changlanishga bog‘liq.

Changlanish turlari

Changlanish jarayonida asalari (Apis mellifera).

Changlanishning ikki asosiy turi bor: o‘z-o‘zini changlatish, ya’ni avtogamiya (autogamy) (o‘simlik o‘zining changi bilan changlanadi) va chatishtirma (o‘zaro) changlanish, ya’ni allogamiya (allogamy).

O‘z-o‘zini changlatish

O‘z-o‘zini changlatish (avtogamiya, autogamiya) — gomogamiya (homogamy) ning bir ko‘rinishi, yuqori (yuksak) o‘simliklarda uchraydigan changlanish turi.

O‘z-o‘zini changlatish (har qanday shaklda) ko‘pincha ikkilamchi hodisa deb qaraladi: u o‘zaro changlanish uchun noqulay bo‘lgan, keskin va og‘ir muhit sharoitlari ta’sirida yuzaga keladi. Bunday vaziyatlarda u “sug‘urta” vazifasini bajaradi, ya’ni changlanishning zaxira usuli bo‘lib xizmat qiladi. O‘z-o‘zini changlatish holatlari ko‘proq tundra, qoramtir ignabargli tayga, baland tog‘lar, cho‘llar, shuningdek erta bahorda gullaydigan o‘simliklarda uchraydi.

Geytonogamiya (geitonogamy) — qo‘shni (yaqin) changlanish, o‘z-o‘zini changlatishning bir shakli: bitta o‘simlikdagi bir gul urug‘chi tamg‘asining o‘sha o‘simlikdagi boshqa gul changi bilan changlanishi.

Chatishtirma (o‘zaro) changlanish

O‘zaro changlanishga guldagi jinslarning ajralganligi, hamda populyatsiyada ikki jinsli va bir jinsli gullarning o‘simliklar orasida taqsimlanishi yordam beradi: bir uyli (monoecious) va ikki uyli (dioecious) o‘simliklar.

O‘zaro changlanish vositachi ishtirokida amalga oshadi: u chang donachalarini changchidan urug‘chi tamg‘asiga ko‘chirib beradi. Vositachining tabiatiga qarab quyidagi turlar farqlanadi:

Biotik changlanish

Biotik changlanish — tirik organizmlar yordamida sodir bo‘ladigan changlanish.

• Entomofiliya (entomophily) — hasharotlar orqali changlanish; odatda bular asalarilar, arilar, ba’zan chumolilar (Hymenoptera), qo‘ng‘izlar (Coleoptera), kapalaklar (Lepidoptera), shuningdek pashshalar (Diptera). Gullar changi odatda yirik va juda yopishqoq bo‘ladi. Ayrim o‘simlik turlari (masalan, lyutiklar) gulining kosa (chashka)simon shakli tufayli ichiga kirgan hasharot changga “belanib” chiqadi va changlanish jarayoni yaxshilanadi.
• Zoofiliya (zoophily) — umurtqali hayvonlar yordamida changlanish: qushlar (ornitofiliya; changlatuvchi qushlar sifatida kolibrilar, nektarxo‘r qushlar, medosolar), yarasalar (xiropterofiliya), kemiruvchilar, ayrim sumkadorlar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskarda).
• Sun’iy changlatish — odam ishtirokida changni changchilardan gul urug‘chisiga ko‘chirish.

Changga belangan shmel krokus gulida.

Ba’zi o‘simliklarda (masalan, Rdestovye oilasiga mansub ayrim turlarda) changlanish ba’zan salyangozlar yordamida ham amalga oshishi mumkin.

Changlanishni amalga oshiradigan hayvonlar changlatuvchilar deb ataladi.

Abiotik changlanish

Abiotik changlanish — changning atrof-muhitning jonsiz omillari ta’sirida ko‘chirilishi: masalan, shamol (anemofiliya) yoki suv (gidrofiliya) yordamida. Barcha o‘simlik turlarining taxminan 80,4 % ida changlanish biotik turga mansub, 19,6 % i esa shamol yordamida changlanadi.

• Anemofiliya (anemophily) — shamol yordamida changlanish; donli ekinlar, ko‘pchilik ignabarglilar va ko‘plab bargli daraxtlarda keng tarqalgan.
• Gidrofiliya (hydrophily) — suv yordamida changlanish; suv o‘simliklarida uchraydi. O‘simliklarning juda kichik qismi yomg‘ir yordamida changlanadi.

O‘simliklarning changlatuvchilarga munosabati bo‘yicha

Mavjud changlatuvchilar spektriga nisbatan o‘simliklarda quyidagilar ajratiladi:

• Eufiliya (euphily) — ixtisoslashgan changlatuvchilarning keng doirasi yordamida changlana olish qobiliyati;
• Oligofiliya (oligophily) — bir-biriga yaqin bir nechta taksonlar yoki bir xil hayotiy shakldagi changlatuvchilarga moslashganlik;
• Monofiliya (monophily) — bitta hasharot turi yordamida changlanish.

Boshqa tomondan, hasharotlarning muayyan o‘simliklarni changlatishga moslashganlik darajalari quyidagicha:

• Polilektya (polylecty) — turli oilalarga mansub o‘simliklarning keng doirasiga tashrif buyura olish qobiliyati;
• Oligolektya (oligolecty) — cheklangan guruh o‘simliklarga (odatda bitta oilaga mansub yoki bir xil gul tipiga ega o‘simliklarga) tashrif buyura olish qobiliyati;
• Monolektya (monolecy) — oziqlanish uchun faqat bitta tur yoki bitta jins (genus) o‘simliklariga majburiy tashrif (obligat).

Tinchlik — faqat qo‘l berib ko‘rishgan ikki qo‘l emas, u hatto tumshug‘ida zaytun shoxi ko‘targan kabutar ham emas. Tinchlik — bu gul ustida o‘tirgan asalaridir.
V. A. Solouxin

Changlanish sindromi

Changlanish sindromi — ma’lum turdagi changlatuvchilarni (masalan, hasharotlar, qushlar, yarasalar) jalb qiladigan yoki abiotik changlanishni (suv, shamol) samarali ta’minlaydigan gul belgilarining va xususiyatlarining majmui. Bu belgilar — masalan, gulning shakli, rangi, hidi, nektari va tuzilishi — changlatuvchilarning afzalliklari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘simlikning muvaffaqiyatli ko‘payishiga yordam beradi.

Turli changlanish turlariga ayrim misollar

• Pomidor (fakultativ, ya’ni sharoitga qarab o‘z-o‘zini changlatish) — gullarda ham urug‘chi, ham changchi bo‘ladi. Changchilar shunday qo‘shilib ketganki, ko‘p hollarda urug‘chi o‘zining changi bilan urug‘lanadi.
• Terak va oblepixa (sea buckthorn) — ikki uyli o‘simliklar: erkak daraxtlarda faqat changli gullar bo‘ladi, mevalarni esa urg‘ochi daraxtlar beradi (terakda — “puh” uchadigan o‘simliklar, ya’ni tukchali urug‘lar hosil qiladiganlari). Agar qalamchadan faqat erkak teraklar ko‘paytirilsa, “puh” muammosidan qutulish mumkin.
• Oblepixada shuni yodda tutish kerakki, meva faqat urg‘ochi butalarda bo‘ladi. Ammo yaqin atrofda erkak oblepixa butasi bo‘lmasa, urg‘ochi o‘simlik ham meva bera olmaydi. Odatda 10 ta urg‘ochi butaga 1 ta erkak buta yetarli bo‘ladi.
• Makkajo‘xori — bir uyli o‘simlik bo‘lib, gullari bir jinsli: erkak gullar poyaning uchida ro‘vak (metelka) gul to‘plamiga yig‘ilgan, urg‘ochi gullar esa barg qo‘ltig‘idagi so‘ta (pochatok) gul to‘plamida joylashadi.
• Bir uyli, bir jinsli gullarga ega o‘simliklarga qovoqdoshlar ham kiradi — bodring, qovoq va hokazo. Ularda bir o‘simlikning o‘zida turli tipdagi gullar hosil bo‘ladi, garchi tashqi ko‘rinishidan uncha keskin farqlanmasa ham. Biroq erkak gullar changlanishdan so‘ng qurib, to‘kilib ketadi. Urg‘ochi gullardan esa urug‘lanish bo‘lsa, meva hosil bo‘ladi.