Biz deyarli har tun ko‘rib turadigan Oy — Yerning tabiiy yo‘ldoshi. Bu degani, Oy Yer atrofida muntazam yo‘l (orbita) bo‘ylab aylanadi. Yer bilan uning tabiiy yo‘ldoshi orasidagi gravitatsion tortishish Oyni Yer atrofidagi orbitada ushlab turadi, Oy esa Yer atrofida aylanishda davom etadi.
Osmon jismlari orasida bizga eng yaqin qo‘shni bo‘lgani uchun Oy yulduzlarga nisbatan ancha kattadek ko‘rinadi. Aslida esa yulduzlar ham, sayyoralar ham Oydan kattaroq, lekin juda uzoqda bo‘lgani uchun bizga juda kichik bo‘lib ko‘rinadi.
Oyning sirtini toshlar va bo‘sh, mayda tuproq qatlami qoplaydi; biz buni oy tuprog‘i (lunar soil) deymiz. Uning sirtida turli kattalikdagi kraterlar (chuqurliklar) juda ko‘p — buning sababi, meteor itlar (meteoritlar) Oy sirtiga kelib urilgan. Yerda esa bunday meteor itlar yerga yetib kelmasidan atmosferamizda yonib ketadi. Ammo “tun sayyorasi” bo‘lgan bu osmon jismida atmosfera yo‘q, shu sabab u yirik kraterlar bilan qoplangan. Havo bo‘lmagani uchun Oyda hayot ham yo‘q. Hammamiz bilamiz: 1969-yilda Nil Armstrong (Neil Armstrong) ushbu osmon jismiga birinchi bo‘lib qo‘ngan inson bo‘lgan.
Oyning fazalari:
Agar siz kechasi osmonga qarasangiz, Oyning har kuni shakli o‘zgarib turganini payqagandirsiz. Buning sababi shuki, bu osmon jismi o‘z nuriga ega emas; u faqat Quyoshdan tushgan nurni aks ettiradi. Oyning Quyoshga qaragan tomoni shu nurni qaytarib, yorug‘ ko‘rinadi; boshqa tomoni esa qorong‘i bo‘lib ko‘rinadi. Oy Yer atrofida aylangani sayin, biz Quyosh yoritgan qismning turli miqdorini ko‘ramiz. Shuning uchun u shaklini o‘zgartirayotgandek tuyuladi.
Oy Yer va Quyoshning “orqa” tomonida bo‘lganda, biz yoritilgan qismning barchasini ko‘ramiz — bu to‘lin oy (full moon, Paurnami) deyiladi. Oy Quyosh bilan Yer orasida turganda esa biz faqat qorong‘i qismini ko‘ramiz va yangi oy (new moon, Amavasya) sodir bo‘ladi. Bu ikki “chekka holat” orasida esa yarim oy, hilol (crescent) kabi oraliq fazalarni ko‘ramiz.
Bu “planetoid” (Planetoid) Yer atrofini to‘liq aylanib chiqish uchun qariyb 27 kun vaqt sarflaydi. Ammo ketma-ket ikki to‘lin oy oralig‘i 29,5 kunni tashkil etadi. Buning sababi, shu vaqt ichida Yer ham Quyosh atrofida kosmos bo‘ylab ma’lum masofani bosib o‘tadi. Oy yana avvalgidek Yer va Quyoshning “roppa-rosa orqasida” bo‘lishi uchun qo‘shimcha masofani bosib o‘tishi kerak bo‘ladi (bu esa yana 2 kuncha vaqt oladi).
Oy bizga o‘zining faqat bitta tomoninigina ko‘rsatadi. Uning Yerga hech qachon qaramaydigan tomoni qorong‘i tomon (dark side) yoki uzoqlashgan tomon (far side) deb ataladi. Buning sababi, Oy o‘z o‘qi atrofida aylanishi uchun ketadigan vaqt Yer atrofida aylanishi uchun ketadigan vaqt bilan bir xil. Bu tasodif emas — bu tidal locking (tidal locking) deb ataladigan hodisa tufayli yuz beradi. Aslida, 1959-yilgacha hech kim Oyning “qorong‘i tomoni” qanday ko‘rinishini ko‘rmagan, chunki o‘sha yili Sovet kosmik zondi “Luna 3” uning suratini olgan.
