Odamlardan tuzilgan piramidani hech ko‘rganmisiz? Pastdan sanalganda oxirgi qatordagi odamni tasavvur qiling. U oldingi qatordagi odamga qaraganda ancha ko‘proq yuk ko‘tarib turadi. Suyuqlik ustunidagi bosim ham xuddi shunday bo‘ladi. Suyuqlik ustunida bosim chuqurlikka mutanosib ravishda ortadi. Xo‘sh, nega bosim ortadi? Chunki chuqurlik kamaygan joydagi suyuqlik undan yuqorida joylashgan suyuqlikni ham ushlab turishi kerak, chuqurlashgan sari bu ta’sir ortib boradi. Shuning uchun quyidagicha ta’rif berish mumkin: “Suyuqlik ichidagi ma’lum bir nuqtada suyuqlik og‘irligi tufayli yuzaga keladigan bosim suyuqlik bosimi deb ataladi”.

Suyuqlik bosimini hisoblash

• P_fluid = P + ρgh
• bu yerda,
  • P = tayanch nuqtadagi bosim
  • P_fluid = suyuqlikdagi nuqtadagi bosim
  • ρ = suyuqlik zichligi
  • g = erkin tushish tezlanishi (Yer uchun g = 9.8 m/s)
  • h = tayanch nuqtadan balandlik
• Suyuqlik zichligini uning massasini ko‘rib chiqilayotgan suyuqlik hajmiga bo‘lish orqali aniqlash mumkin.
• ρ = m/V
• bu yerda,
  • m = suyuqlik massasi
  • V = ko‘rib chiqilayotgan suyuqlik hajmi
• Agar suyuqlik atmosfera bosimi ta’sirida bo‘lsa, u holda tizimdagi umumiy bosim quyidagicha bo‘ladi:
• P_fluid = P_o + ρgh
• bu yerda,
  • P_o = atmosfera bosimi

Suyuqlik bosimini ko‘rib chiqish shartlari:

Suyuqlik bosimi ikki holatda o‘rganiladi:

1. Ochiq holatda yoki ochiq kanal oqimida
2. Yopiq holatda yoki yopiq quvur ichida

Yuqorida keltirilgan suyuqlik bosimi gidrostatik bosim bo‘lib, ko‘pincha statik suyuqlik bosimi deb ham ataladi. Suyuqlik harakati natijasida yuzaga keladigan bosim uncha katta emas deb qaralganligi sababli, bu yerda faqat suyuqlik chuqurligiga bog‘liq bosim e’tiborga olinadi. Statik suyuqlik bosimi suyuqlikning hajmi, massasi, umumiy sirt maydoni va idish shakliga bog‘liq emas.

Yechilgan misol

1. Akvalangchi okean sathidan 12 metr pastda bo‘lsa, unga ta’sir qilayotgan bosimni aniqlang. Atmosfera sharoitlari odatiy deb hisoblang.
   Yechim:
   

Suyuqlik bosimiga ta’sir qiluvchi omillar

Suyuqlik bosimiga ikkita omil ta’sir qiladi. Bu ikki omil — suyuqlikning chuqurligi va zichligidir.

• Suyuqlikning chuqurligi: Chuqurlik ortgani sari suyuqlik hosil qiladigan bosim ham ortadi.
• Suyuqlikning zichligi: Suv kabi zichroq suyuqliklar havo kabi yengilroq suyuqliklarga qaraganda kattaroq bosim hosil qiladi.

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ

Q1

Oddiy qilib aytganda, gidrostatik bosim nimani anglatadi?

Gravitatsiya kuchi ta’sirida muvozanat holatidagi suyuqlikning istalgan nuqtada hosil qiladigan bosimi.
Bu ta’rifga asoslangan savol bo‘lgani uchun bunda ma’lum darajada noaniqlik bo‘lishi mumkin.

Q2

Nima sababdan suyuqliklar bosim hosil qiladi?

Suyuqlik zarralari barcha yo‘nalishlarda harakat qiladi va barcha yo‘nalishlarda bosim hosil qiladi. Harakatchanligi sababli bu zarralar doimiy ravishda to‘qnashib turadi. Ana shu to‘qnashuvlar natijasida bosim barcha yo‘nalishlarda paydo bo‘ladi.

Q3

Suyuqlikning oqishiga nima sabab bo‘ladi?

Suyuqlik oqishiga sabab bo‘ladigan uchta omil mavjud:

1. Qovushoqlik, zichlik va siqiluvchanlik
2. Oqim tezligi
3. Sirtning shakli

Q4

Gaz bosimini nima oshiradi?

Harorat, bosim, molekulalar soni va hajm gaz bosimiga ta’sir qiladi.

1. Gazdagi molekulalar soni ortsa, gaz bosimi ham ortadi.
2. Hajm kamayganda, gaz bosimi ortadi.
3. Harorat oshsa, gaz bosimi ham ortadi.

Q5

Gaz bosimi haroratga qarab qanday o‘zgaradi?

Ma’lumki, gaz molekulalarining o‘rtacha kinetik energiyasi ularning haroratiga to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liq bo‘ladi. Kinetik energiya oshgani sari molekulalar ko‘proq to‘qnashadi va natijada gazdagi bosim ham ortadi.