| Fan | |
| Biofizika | |
|---|---|
| | |
| Mavzu | Biologiya va fizika |
| O‘rganish predmeti | molekulyar biologiya, sitologiya |
| Asosiy yo‘nalishlar | Biologiya, Fizika |
| Yordamchi fanlar | matematika |
Biofizika (qadimgi yunoncha βίος — hayot, qadimgi yunoncha φύσις — tabiat) — biologiya, fizika va matematika tutashgan sohada shakllangan kompleks fan:
- yo‘nalish — biologiya, unda tabiatning barcha darajalaridagi, ya’ni molekula va hujayralardan tortib butun biosferagacha bo‘lgan fizik jihatlar o‘rganiladi;
- bo‘lim — zamonaviy matematik fizika, unda biologik obyektlar murakkab nochiziqli fizik tizimlarning bir turi sifatida o‘rganiladi;
- turli tashkiliy darajadagi biologik tizimlarda yuz beradigan fizik jarayonlar hamda turli fizik omillarning biologik obyektlarga ta’sirini o‘rganadigan fan. Biofizika tirik obyektlar tuzilishining asosida yotuvchi fizik mexanizmlar bilan ularning hayotiy faoliyatiga xos biologik xususiyatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, biofizika fizika qonunlarining modda va energiyaning biologik tashkil topish darajasida qanday amal qilishini o‘rganadi.
«Biofizikaning eng muhim mazmuni molekulyar darajada biologik ahamiyatga ega o‘zaro ta’sirlarning umumiy tamoyillarini aniqlash, zamonaviy fizika va kimyo qonunlari hamda matematikaning eng yangi yutuqlaridan foydalanib ularning mohiyatini ochib berish, shu asosda tasvirlanayotgan biologik hodisalarga mos keladigan dastlabki umumlashtirilgan tushunchalarni ishlab chiqishdan iborat».
Agar YUNESKO nomenklaturasini asos qilib olsak, biofizika biologiyaning bo‘limi bo‘lib, uning kodi 2406.
Biofizikaning bo‘limlari
YUNESKO nomenklaturasiga ko‘ra, biofizika quyidagi bo‘limlarga ajratiladi:
- 2406.01 Bioakustika (havo va suv muhitlarida aloqa hamda joylashuvni aniqlash)
- 2406.02 Bioelektr (membrana potensiali, axborot va integral jarayonlar, markaziy va vegetativ nerv tizimlari)
- 2406.03 Bioenergetika (energiya bilan ta’minlash va issiqlik hosil bo‘lishi)
- 2406.04 Biomexanika
- 2406.05 Biooptika (biolyuminessensiya, ko‘rish va axborotni qayta ishlash)
- 2406.06 Tibbiy fizika (diagnostika, fizioterapiya usullari va patogenez)
- 2406. Murakkab tizimlar biofizikasi (sistemogenez, birlamchi sinergogenez, evolyutsiya, individual rivojlanish, biotizimlarning tashkiliy darajalari)
- 2406. Sensor tizimlar biofizikasi (psixofizika)
- 2406. Yashash muhiti biofizikasi (ekologik biofizika, kosmofizika)
- 2406. Davriy jarayonlar biofizikasi (bioritmologiya)
- 2406. Rivojlanish va evolyutsiya biofizikasi
- 2406. Metabolizm biofizikasi (modda tashilishi, termoregulyatsiya, gemodinamika)
- 2406.99 Boshqalar
Yuqorida keltirilgan tasnif obyektlarning tuzilmaviy tashkil topishi tamoyiliga asoslanadi. U yangi ishlanmalarni bayon qilishni imkon qadar qulaylashtirish bilan birga ilg‘or yo‘nalishlardagi muammolarni, muhim mavzu va yo‘nalishlarning shakllanishi hamda rivojlanishidagi qiyinchiliklarni ko‘rsatishga mo‘ljallangan. An’anaviy maktabning umumiy biofizika kursini o‘rganish uchun quyidagi tasnif ko‘proq mos keladi. Biroq vaqt eski maktabning cheklovchi xususiyatini namoyon etdi: u, eng yaxshi holatda ham, fanning o‘z asosini — murakkab tizimlar biofizikasini shunchaki tilga oladi. Natijada yuksak ma’lumotli, tor ixtisoslikka ega juda ko‘plab mutaxassislar hayot va hayotiy faoliyat, sistemogenez, murakkab organizmlarning oliy funksiyalari haqidagi asosiy tushunchalarni chetlab o‘tmoqda. Bu mazkur yo‘nalishlarning rivojlanishini va muammoli ilmiy sohalar uchun mutaxassislar tayyorlashni cheklab qo‘ydi.
- Murakkab tizimlar biofizikasi:
- murakkab tizimlar biofizikasidagi tushunchalar apparati, obyektlar va ularning tashkiliy darajalari
- organizmlarning ko‘payishidagi sistemogenez va uning turlari — sinergogenez, somatogenez, morfogenez
- murakkab tizimlar biofizikasidagi iyerarxiya va tasnif
- tizimlararo aloqalar va tizim obyektlari shakllanishidagi tizim hosil qiluvchi omillar va mexanizmlar
- tizimshunoslik metodologiyasi, uning murakkab tizimlar biofizikasidagi qayta yaratishga yo‘naltirilgan ijodiy roli va boshqa ilmiy-amaliy sohalarda qo‘llanish samaradorligi.
- Kommunikatsiya biofizikasi va sensor biofizika:
- sensor tizimlar va ularda signallarning uzatilish mexanizmlari;
- axborotni o‘zgartirish kanallarining psixofizikasi
- idrokning integral jarayonlari psixofizikasi va polimodal biofizika
- ekspert tekshirish usullari, kultura va preparatlar yordamida biologik aniqlash
- fan va amaliyotda bevosita hamda asboblar yordamida (o‘zgartirilgan, transformatsiya qilingan, kuchaytirilgan yoki modifikatsiyalangan qo‘zg‘atuvchi ta’sir orqali) o‘rganish va o‘lchash usullari.
- Nazariy biofizika:
- matematik biofizika, biofizika obyektlarining tuzilishi va funksiyalarini matematik hamda axborot asosida modellashtirish;
- biofizikada nazariy fizika usullari:
- biologik jarayonlar kinetikasi;
- biologik jarayonlar termodinamikasi: tirik tuzilmalarda energiya o‘zgarishlari;
- Molekulyar biofizika:
- tashkil topishi va faoliyatining fizik hamda tuzilmaviy asoslari o‘rganiladigan biopolimerlar
- molekuladan yuqori va molekuladan quyi tizimlar;
- molekulyar tuzilmalarni o‘rganish, ularni model orqali (ramziy va/yoki grafik) ifodalash hamda bashorat qilish usullari
- Kvant biofizikasi;
- tashkil topishi va faoliyatining fizik hamda tuzilmaviy asoslari o‘rganiladigan biopolimerlar
- Hujayra va hujayraviy jarayonlar biofizikasi:
- biologik membranalarda kechadigan jarayonlar biofizikasi:
- biologik membranalar va ularning qismlarining xossalari hamda tuzilishi;
- biomembranalar orqali moddalar tashilishi mexanizmlari;
- biologik membranalarda kechadigan jarayonlar biofizikasi:
- Metabolizm biofizikasi
- Biofizikaning fotobiologik jarayonlarga oid bo‘limi:
- fotosintez asoslari, fotosintezning tuzilmalari va funksiyalari (mexanizmlari);
- tashqi yorug‘lik manbalarining tirik tizimlarga ta’siri va quyosh nurlanishiga moslashish;
- radiatsion biofizika — ionlashtiruvchi nurlanishning organizmga ta’siri;
- organizmdagi metabolik jarayonlarda moddalar tashilishi, issiqlik boshqarilishi va tizimli reaksiyalar.
- Amaliy biofizika:
- bioinformatika: bevosita biofizikaning mustaqil bo‘limi bo‘lmasa-da, u bilan juda chambarchas bog‘liq;
- biometriya;
- biomexanika: tayanch-harakat apparatining funksiyalari va tuzilishi hamda biologik tizimlarning fizik harakatlari;
- biotibbiyotda evolyutsion jarayonlar va individual rivojlanish biofizikasi;
- tibbiy (patologik) biofizika:
- patogenez hamda kompensator va rekonstruktiv tiklash usullari;
- tadqiqot va ta’sir ko‘rsatishning fizik usullari hamda ularning samaradorligi (aniqlik darajasi, ta’siri, qo‘llangandan keyingi ta’siri);
- biotexnologiyalarda jarayonlarning unumdorligi va sifatini ta’minlaydigan biofizik muhit sharoitlarini optimallashtirish.
- Yashash muhiti biofizikasi:
- yashash muhitining texnogen va tabiiy omillari;
- ko‘chib yuruvchi organizmlar va biotexnologiyalarning ko‘p omilli yashash muhitlari (turar joylar va hududlar, kurort davolanishi, transport, suv ostida suzish, kosmonavtika, biotronlar va boshqalar);
- kosmik ob-havo hamda yaqin (geo- va gelioomillar) va olis (chuqur) kosmosning astrofizik ta’siri;
- bioritmologiya va bioritmlarni sinxronlashtiruvchi hamda desinxronlashtiruvchi tashqi omillar;
- yashash muhitining salbiy ta’sirlarini oldini olish bo‘yicha tizimli va mahalliy chora-tadbirlar (biotibbiyot).
Tadqiqotlar tarixi
Biofizikaning fan sifatida shakllanishida dastlabki asoslardan biri Ervin Shryodingerning «Fizika nuqtayi nazaridan hayot nima?» asari (1945) bo‘lgan, deyish mumkin. Unda hayotning termodinamik asoslari, tirik organizmlarning umumiy tuzilmaviy xususiyatlari, biologik hodisalarning kvant mexanikasi qonunlariga mosligi kabi bir qancha muhim masalalar ko‘rib chiqilgan.
Biofizika rivojlanishining dastlabki bosqichlaridayoq fizika, kimyo, fizik kimyo va matematika g‘oyalari hamda usullari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan. Biologik obyektlarni o‘rganishda aniq tajriba usullaridan (spektral, izotop, difraksion va radiospektroskopik usullardan) foydalanilgan. Biofizika rivojlanishining ushbu davridagi asosiy natija — fizikaning asosiy qonunlarini biologik obyektlarga ham qo‘llash mumkinligining tajriba yo‘li bilan isbotlanganidir.
SSSR
Moskvadagi birinchi Fizika va biofizika instituti 1927-yilda tashkil etilgan. Biroq u uzoq faoliyat yuritmagan: 1931-yilda uning rahbari, akademik P. P. Lazarev hibsga olingan va institut yopilgan.
Zamonaviy tadqiqot yo‘nalishlari
Hozirgi davrda biofizikaning jadal rivojlanayotgan yo‘nalishlari — murakkab tizimlar biofizikasi va molekulyar biofizika.
Biofizikaning zamonaviy tadqiqot sohalari: kosmogeofizik omillarning fizik va biokimyoviy reaksiyalar kechishiga ta’siri, fotobiologik jarayonlar, matematik modellashtirish, oqsil va membrana tuzilmalari fizikasi, nanobiologiya va boshqalar.
Biofizika sohasidagi yirik tadqiqotchilar
- Luiji Galvani: bioelektr hodisasini kashf etgan.
- German Gelmgolts: nerv impulslarining tarqalish tezligini birinchi bo‘lib o‘lchagan.
- Aleksandr Leonidovich Chijevskiy — sovet biofizigi,geliobiologiya, aeroionlashtirish va elektrogemodinamika asoschisi, faylasuf. U birinchi bo‘lib kosmik ob-havoning biosferaga ta’sirini ilmiy jihatdan isbotlagan.
- Pyotr Petrovich Lazarev — rus va sovet biofizigi. U qo‘zg‘alishning fizik-kimyoviy nazariyasini (qo‘zg‘alishning ion nazariyasini) yaratgan, qo‘zg‘atishning yagona qonunini keltirib chiqargan, sezgi a’zolarining (asosan ko‘rish, shuningdek eshitish, ta’m va hid bilish) ularga ta’sir qiluvchi qo‘zg‘atuvchilarga fiziologik moslashishini o‘rgangan, qo‘zg‘atishning yagona qonunini asoslagan va termodinamika qonunlarini biologik jarayonlarga tatbiq etish muammosi ustida ishlagan.
- Irving Lengmyur: bir molekulali organik qoplama konsepsiyasini ishlab chiqqan. Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti laureati (1932-yil).
- Dyord fon Bekeshi: inson qulog‘ini tadqiq qilgan. Fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti laureati (1961-yil).
- Maks Peruts va Jon Kendryu: oqsillarning tuzilishini o‘rganishda rentgen-strukturaviy tahlildan foydalangan tadqiqotchilar. 1962-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
- Moris Uilkins: DNKning uch o‘lchamli molekulyar tuzilishini kashf etgan. 1962-yilda fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
- Gerd Binnig, Ernst Ruska, Genrix Rorer: skanerlovchi tunnelli va skanerlovchi atom-kuch mikroskoplarini ishlab chiqqanlar. Ular fizika bo‘yicha Nobel mukofotini 1986-yilda olgan.
- Bernard Kats: noradrenalinning sinaptik uzatishdagi rolini o‘rgangan. 1970-yilda fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
- Piter Mitchell: oksidlovchi fosforlanishning xemiosmotik nazariyasi muallifi. 1978-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
- Ervin Neer va Bert Zakman: potensialni lokal fiksatsiyalash usulini ishlab chiqqanlar. Fiziologiya yoki tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti laureatlari (1991-yil).
- Piter Agre — kimyo bo‘yicha Nobel mukofotining 2003-yilgi laureati. Mukofotni akvaporinni kashf etgani va o‘rgangani uchun olgan. Mukofot Roderik MakKinnon bilan bo‘lishilgan. Amerikalik biokimyogar va kristallograf MakKinnon 1998-yilda hamkasblari bilan birga bakterial kaliy kanalining uch o‘lchamli molekulyar tuzilishini aniqlashga va uning tanlab o‘tkazish xususiyatining mohiyatini ochishga muvaffaq bo‘lgan.
Qo‘llanish sohalari
Biologik obyektlar, odatda, juda murakkab bo‘ladi va ularda kechadigan jarayonlarga ko‘pincha bir-biriga bog‘liq bo‘lgan ko‘plab omillar ta’sir etadi. Fizika obyektlarning soddalashtirilgan modellarini yaratish imkonini beradi. Bunday modellar termodinamika, elektrodinamika, kvant va klassik mexanika qonunlari bilan tavsiflanadi. Fizik ma’lumotlarni biologik ma’lumotlar bilan o‘zaro bog‘lash orqali o‘rganilayotgan biologik obyektdagi jarayonlarni chuqurroq tushunish mumkin.
Fizikada dastlabki shaklida biologik obyektlarni tadqiq etish uchun qo‘llab bo‘lmaydigan ko‘plab usullar mavjud. Shu sababli biofizikaning yana bir vazifasi bu usul va metodikalarni biologiya masalalarini hal qilishga moslashtirishdan iborat. Hozir biologik tizimlar haqida ma’lumot olish uchun turli optik usullar, sinxrotron nurlanishidan foydalanadigan rentgen-strukturaviy tahlil, yadro magnit rezonansi (YMR) va elektron paramagnit rezonansi (EPR) spektroskopiyasi, 7-rezonans spektroskopiyasi, turli elektrometrik usullar, mikroelektrod texnikasi, xemilyuminessensiya usullari, lazer spektroskopiyasi, belgilangan atomlar usuli va boshqalar qo‘llanadi. Xususan, bular tibbiy diagnostika va davolashda ishlatiladi.
Shuningdek, materiyaning biologik shakliga ayrim ta’sirlar qanday qabul qilinishiga oid effektlardan foydalanadigan maxsus metodikalar ham ishlab chiqilmoqda.
Adabiyotlar
- Akkerman Yu. Biofizika. — M.: Mir, 1964. — 684 bet
- Biofizika / SSSR Fanlar akademiyasi akademigi P. G. Kostyukning umumiy tahriri ostida. — K.: Visha shkola, Bosh nashriyot, 1988. — 504 bet.
- Volkenshteyn M. V. Biofizika: O‘quv qo‘llanma, 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Nauka, fizika-matematika adabiyotlari bosh tahririyati, 1988. — 592 bet. — ISBN 5-02-013835-5
- Kudryashov Yu. B., Perov Yu. F., Rubin A. B. Radiatsion biofizika: radiochastotali va mikroto‘lqinli elektromagnit nurlanish. Oliy ta’lim muassasalari uchun darslik. — M.: FIZMATLIT, 2008. — 184 bet. — ISBN 978-5-9221-0848-5
- Rubin A. B. Biofizika. 2 jildli darslik. — M., 1999, 2002.
- Vladimirov Yu. A., Roshchupkin D. I., Potapenko A. Ya., Deyev A. I. Biofizika. — M.: Meditsina, 1983. — 272 bet
- Gudkov S. V., Radiatsion biofizikaning ayrim masalalari. — Nijniy Novgorod: Nijniy Novgorod davlat universiteti, 2022. — 236 bet. ISBN 978-5-91326-750-4
Havolalar
- Nechiporenko Yu. Zamonaviy biofizika yutuqlari — biofizika tarixi va uning zamonaviy yutuqlari haqida qisqacha.
- Nechipurenko Yu. D., Kaseres X. L. Molekulyar biofizikadagi konsepsiyalar // Biologik fizika va kimyoning dolzarb masalalari. — 2019. — 4-jild, № 4. — 452—455-betlar.