Shamol turlari - ifazo.uz

Shamol — bu harakatlanayotgan havo bo‘lib, u atmosferamizdagi havo bosimi farqlari tufayli yuzaga keladi. Shamol havo bosimi yuqori bo‘lgan hududdan havo bosimi past bo‘lgan hududga oqib boradi va shu orqali bosimdagi tafovutlarni muvozanatlashtiradi. Bosim farqi qanchalik katta bo‘lsa, shamol shunchalik tez esadi.

Shamollarning tasnifi

Yer yuzida shamollar umumiy holda uch toifaga bo‘linadi:

Birlamchi shamol
Ikkilamchi shamol
Uchlamchi shamol

Bu tasnif shamollarning takrorlanish davriyligi (periodicity) va qayerda yuzaga kelishi (location of occurrence) ga asoslanadi.

Birlamchi shamol yoki sayyoraviy shamol

Birlamchi shamollar yil davomida doimiy ravishda ma’lum bir yo‘nalishda esadi. Birlamchi shamollar “ustun shamollar” (prevailing winds) yoki “sayyoraviy shamollar” (planetary winds) deb ham ataladi. Passatlar, g‘arbiy shamollar va sharqiy shamollar birlamchi shamollarning turli ko‘rinishlaridir.

Ikkilamchi shamol yoki davriy shamol

Ikkilamchi shamollar turli fasllarda o‘z yo‘nalishini o‘zgartiradigan shamollardir. Ular “mavsumiy shamollar” (seasonal winds) va “davriy shamollar” (periodic winds) deb ham yuritiladi. Ikkilamchi shamollar dunyoning ko‘plab hududlarida kuzatiladi. Qaysi turdagi ikkilamchi shamol bo‘lishi va uni harakatga keltiruvchi asosiy fizik kuchlar o‘sha joyning o‘ziga xos geografik sharoitiga bog‘liq. Eng ko‘p tanilgan ikkilamchi shamollardan biri — musson shamolidir.

Uchlamchi shamol yoki mahalliy shamol

Uchlamchi shamollar ma’lum bir kichik hududda faqat kunning yoki yilning muayyan davrida esadi. Ular aynan o‘sha joydagi harorat va havo bosimi farqlari tufayli paydo bo‘ladi. Mahalliy xususiyatlarga qarab bunday shamollar issiq, sovuq, muz zarrachali, changga boy (dust–rich) kabi turli ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. “Loo” — Hindistonning shimoliy tekisliklarida esadigan issiq va quruq mahalliy shamol. Boshqa mashhur mahalliy shamollar: Mistral, Fyon (Foehn), Bora va boshqalar.

Shamolning turli turlari

Passat shamollari

Passat shamollari “tropik sharqiy shamollar” (tropical easterlies) deb ham ataladi. Ular Koriolis effekti (Coriolis effect) va Ferrel qonuni (Ferrel’s law) tufayli Shimoliy yarimsharda o‘ng tomonga, Janubiy yarimsharda esa chap tomonga og‘ib esadi. Passatlar subtropik yuqori bosim hududlaridan ekvatorial past bosim kamariga (equatorial low-pressure belt) tomon esishni boshlaydi. Shimoliy yarimsharda ular shimoli-sharqiy passatlar (northeastern trades), Janubiy yarimsharda esa janubi-sharqiy passatlar (southeastern trades) sifatida esadi.

G‘arbiy shamollar

Bu shamollar “Shrieking Sixties”, “Furious Fifties” va “Roaring Forties” nomlari bilan ham tanilgan. Ular subtropik yuqori bosim kamarlaridan subqutbiy past bosim kamarlariga (sub-polar low-pressure belts) tomon esadi. Janubiy yarimshardagi g‘arbiy shamollar Shimoliy yarimshardagiga qaraganda kuchliroq va barqarorroqdir.

Qutbiy sharqiy shamollar

Qutbiy sharqiy shamollar — sovuq, quruq va doimiy (permanent) shamollar bo‘lib, Shimoliy yarimsharda shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga, Janubiy yarimsharda esa janubi-sharqdan shimoli-g‘arbga yo‘nalishda esadi. Sharqiy shamollar qutbiy yuqori bosim hududlaridan subqutbiy past bosim hududlariga tomon esadi.

Musson shamollari

Musson — past kengliklardagi (low-latitude) iqlimlarda yoz va qish oralig‘ida yo‘nalishini davriy ravishda teskari o‘zgartiradigan shamoldir. Mussonlar odatda qishda quruqlikdan dengiz tomonga, yozda esa suvdan quruqlikka tomon esadi. Natijada musson ta’sir qiladigan hududlarda harorat va yog‘in (precipitation) rejimlari keskin o‘zgaradi. Hind okeani, Arab dengizi, Bengaliya qo‘ltig‘i va Himolay “devori” (Himalayan wall) hosil qiladigan harorat farqi Hind yarimorolida mussonning asosiy omillaridan hisoblanadi.

Quruqlik shabadasi va dengiz shabadasi

Quruqlik shabadasi (Land Breeze) — quruqlikdan dengizga tomon esadigan, namlik olib kelmaydigan mahalliy shamol tizimidir. Aksincha, dengiz shabadasi (Sea Breeze) — dengizdan quruqlikka tomon esib, ma’lum miqdorda namlik olib keladigan shamoldir. Quruqlik shabadalari quruq va iliq bo‘ladi.

Tog‘ shabadasi va vodiy shabadasi

Kunduz kuni tog‘li hududlarda yonbag‘irlar qiziydi va natijada hosil bo‘lgan “bo‘shliq”ni to‘ldirish uchun havo yonbag‘ir bo‘ylab yuqoriga oqadi. Bu shamol vodiy shabadasi (valley breeze) deb ataladi. Kechasi esa yonbag‘irlar soviydi va zich havo vodiy tomon pastga tushadi — bu tog‘ shabadasi (mountain breeze) deyiladi.

Mahalliy shamollar

Harorat va bosimdagi mahalliy farqlar mahalliy shamollarni yuzaga keltiradi. Bunday shamollar troposferaning eng quyi qatlamlari bilan cheklangan bo‘ladi. Muhokama qilinadigan mahalliy shamollarga misollar: Loo, Bora, Chinook va Zonda.

Shamol paydo bo‘lish sabablari

Shamol hosil bo‘lishining asosiy sababi — ikki hududning notekis qizishidir. Atrofimizda uchraydigan notekis qizishga misollar quyidagilar:

Quruqlik va dengiz o‘rtasida notekis qizish nima?

Dengiz suvi quruqlikka qaraganda sekinroq qiziydi. Quruqlik harorati oshgani sari uning ustidagi havo issiqlik o‘tkazuvchanlik (conduction) orqali qiziydi. Iliq havo zichligi atrofdagi muhitnikidan kam bo‘lgani uchun u yuqoriga ko‘tariladi va o‘rnida “bo‘shliq” (vacuum) paydo bo‘ladi. Dengizdan kelgan salqin havo shu bo‘shliqni to‘ldirish uchun shoshilib kiradi va bu salqin sohil shabadasini hosil qiladi. Kechasi esa quruqlik tezroq soviydi, natijada qirg‘oqdagi (onshore) va dengizdagi (offshore) haroratlar o‘rtasida farq yuzaga keladi. Shu harorat farqi sababli yana bosim pasayishi paydo bo‘ladi va quruqlik shabadasi shakllanadi.

Quruqlik va dengiz o‘rtasida havoning oqimi

Ekvator va qutb o‘rtasida notekis qizish nima?

Ekvatorial va tropik mintaqalar (ekvatorga yaqin hududlar) Quyoshdan eng ko‘p issiqlik oladi; shu sababli ular qutb mintaqalariga qaraganda issiqroq bo‘ladi. Bu hudud atrofidagi havo qizib, yuqoriga ko‘tariladi va “bo‘shliq” hosil qiladi. Qutblardan kelgan salqin havo shu bo‘shliqni to‘ldirish uchun oqib keladi. Biroq shamol to‘g‘ridan-to‘g‘ri shimol-janub yo‘nalishida oqmaydi, chunki Yerning aylanishi (rotation) tufayli yo‘nalish og‘ishi yuz beradi.

Ekvator va qutb o‘rtasida havoning oqimi

Shamol qanday o‘lchanadi?

Shamolning tezligi ham, yo‘nalishi ham bo‘ladi. Bu ikki parametrni o‘lchash uchun ikki xil asbob ishlatiladi:

Anemometrlar

Anemometrlar — shamol tezligini o‘lchash uchun ishlatiladigan ob-havo stansiyalarida uchraydigan keng tarqalgan asboblardir. Kubokli anemometr (cup anemometer), issiq simli anemometr (hot wire anemometer), shamol tegirmoni tipidagi anemometr (windmill anemometer), tovushli anemometr (sonic anemometer) va lazer Doppler anemometri (laser doppler anemometer) — anemometrlarning turli turlaridir.

Shamol yo‘nalish ko‘rsatkichi (wind vane)

Shamol yo‘nalish ko‘rsatkichi “ob-havo yo‘nalish ko‘rsatkichi” (weather vane) deb ham ataladi va shamolning qaysi yo‘nalishdan esayotganini aniqlash uchun ishlatiladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQ

Shamol nima?

Shamol — atmosferadagi havo bosimi farqlari tufayli yuzaga keladigan harakatlanayotgan havodir.

Shamollar qanday tasniflanadi?

Shamollar umumiy holda uch toifaga bo‘linadi: doimiy shamollar, mavsumiy shamollar va mahalliy shamollar.

Passat shamollari nima?

Passat shamollari Koriolis effekti va Ferrel qonuni tufayli Shimoliy yarimsharda o‘ng tomonga, Janubiy yarimsharda esa chap tomonga og‘ib esadi.

Nega musson shamollari davriy shamol deb tasniflanadi?

Musson shamollari yo‘nalishini davriy ravishda o‘zgartirgani uchun davriy shamollar sifatida tasniflanadi.

Shamol tezligi qanday o‘lchanadi?

Shamol tezligi anemometr yordamida o‘lchanadi.