Inson hayotini yanada qulay va ravon qilish uchun ko‘plab ixtiro va kashfiyotlar amalga oshirilgan. Shulardan biri — hayotimizni yengillashtirishda juda katta darajada tayanadigan elektr toki (current electricity) kashfiyotidir. Elektr (electricity) kashf etilishi ko‘pincha Benjamin Franklin nomi bilan bog‘lanadi.
Elektr toki nima?
Elektr toki — elektronlarning (electrons) elektr zanjirining (circuit) bir bo‘limidan boshqa bo‘limiga oqib o‘tishi (flow) sifatida ta’riflanadi.
Elektromotor kuch (EMF) va kuchlanish (Voltage)
Potensiali (potential) turlicha bo‘lgan ikkita jism sim (wire) bilan ulanganda, erkin elektronlar 1-nuqtadan 2-nuqtaga oqib o‘tadi — ikkala jism bir xil potensialga yetguncha. Shundan so‘ng tok oqishi to‘xtaydi. O‘tkazgich (conductor) bo‘ylab potensial farq (potential difference) mavjud ekan, tok oqadi.
Yuqoridagi o‘xshatish (analogy)dan kelib chiqib, elektromotor kuch va kuchlanishni quyidagicha ta’riflash mumkin:
Elektromotor kuch ta’rifi (Electromotive Force Definition): Elektromotor kuch — elektroximik element (electrochemical cell) tomonidan yoki magnit maydon (magnetic field) o‘zgarishi natijasida hosil bo‘ladigan elektr potensial (electric potential) sifatida ta’riflanadi.
Kuchlanish ta’rifi (Voltage Definition): Kuchlanish — ikki nuqta orasidagi elektr potensial farqi (electric potential difference) sifatida ta’riflanadi.
Elektr tokining turlari (Types of Current Electricity)
Elektr tokining ikki turi mavjud:
- Doimiy tok — DC (Direct Current)
- O‘zgaruvchan tok — AC (Alternating Current)
Doimiy tok (Direct Current)
Yo‘nalishi o‘zgarmasdan bir xil bo‘lib qoladigan elektr toki doimiy tok (direct current) deb ataladi. Doimiy tok elektronlarning yuqori elektron zichligi (high electron density) bo‘lgan hududdan past elektron zichligi (low electron density) bo‘lgan hududga uzluksiz oqishi bilan tavsiflanadi. DC ko‘plab maishiy qurilmalarda va batareya (battery) ishlatiladigan turli moslamalar hamda ilovalarda (applications) qo‘llanadi.
O‘zgaruvchan tok (Alternating Current)
Zaryad oqimi yo‘nalishi ikki tomonga bo‘lib (bidirectional), doimiy ravishda yo‘nalishini o‘zgartirib turadigan elektr toki o‘zgaruvchan tok (alternating current) deyiladi. Bunday ikki yo‘nalishlilik tok va kuchlanishning sinusoidal (sinusoidally) tarzda o‘zgarib, yo‘nalishini teskarilab turishi natijasida yuzaga keladi; buning natijasida tok davriy ravishda oldinga-orqaga (periodic back and forth) harakat qiladi. Uylarimizdagi va sanoatdagi rozetkalar (electrical outlets) odatda o‘zgaruvchan tok bilan ta’minlanadi.
Elektr tokini hosil qilish (Generation of Current Electricity)
Elektr tokini quyidagi usullar bilan hosil qilish mumkin:
- Metall simni magnit maydon (magnetic field) ichida harakatlantirish orqali (quyidagi usul bilan ham o‘zgaruvchan tok, ham doimiy tok hosil qilish mumkin)
- Batareya (battery)dagi kimyoviy reaksiyalar (chemical reactions) orqali (bu usul bilan doimiy tok hosil qilinadi)
Magnit maydon va g‘altak (coil) o‘rtasidagi nisbiy harakat
Eslatma: bu qurilma (setup) albatta elektr zanjirining bir qismi bo‘lishi kerak, aks holda elektronlarning boradigan joyi bo‘lmaydi va elektr toki hosil bo‘lmaydi.
Sim bo‘ylab tok yo‘nalishini magnit maydon yo‘nalishi hamda simning yo‘nalishi belgilab beradi. Magnit maydon yo‘nalishi (direction of the magnetic field) va sim yo‘nalishi tok yo‘nalishiga ta’sir qiladi.
Elektr toki va statik elektr
Ushbu bo‘limda elektr toki bilan statik elektr o‘rtasidagi farqlarni ko‘rib chiqamiz:
Statik elektr nima?
Statik elektr (static electricity) — material yoki modda (materials or substances) sirtida to‘planib qoladigan elektr zaryadlaridir (electric charges). Bu zaryadlar yerga ulanish (grounded) yoki razryad bo‘lish (discharged) sodir bo‘lmaguncha harakatsiz (static) holatda qoladi. Elektrning bu turi ishqalanish (friction) sababli hosil bo‘ladi. Asosan, statik elektr hodisasi musbat va manfiy zaryadlar ajralib qolganida (separated) yuzaga keladi.
Endi statik elektr va elektr toki o‘rtasidagi turli farqlarni ko‘rib chiqamiz.
| Elektr toki (Current Electricity) | Statik elektr (Static Electricity) |
| Elektronlar oqimi tufayli yuzaga keladigan elektr elektr toki deb ataladi. | Modda sirtida to‘planib qolgan elektr statik elektr deb ataladi. |
| Elektr toki elektr stansiyalari (power plants) va batareyalar (batteries) tomonidan hosil qilinadi. | Statik elektr jismlar bir-biriga ishqalanganda zaryad almashinuvi (charge transfer) natijasida hosil bo‘ladi. |
| Elektr toki boshqariladi (controlled). | Statik elektr boshqarilmaydi (uncontrolled). |
| Elektron qurilmalarni ishga tushirish (power up electronic devices) uchun ishlatiladigan elektr — elektr tokiga misol bo‘ladi. | Eshik tutqichiga (doorknob) tekkanda seziladigan “urish” (shock) — statik elektrga misol bo‘ladi. |
Ko‘p beriladigan savollar — FAQ
Q1
Fizikada elektr toki nima?
Elektr toki elektr zanjirida elektronlarning bir joydan boshqa joyga oqib o‘tishiga aytiladi.
Q2
Elektr toki statik elektrdan nimasi bilan farq qiladi?
Elektr toki deb ataladigan elektr turida zaryadlar doimiy ravishda oqib turadi. Statik elektr esa elektr tokidan farqli ravishda harakatsiz (static), elektr toki esa dinamik (dynamic)dir.
Q3
Elektr toki qanday ishlaydi?
Elektr toki — elektronlarning uzluksiz oqimidir. Elektr energiyasi zanjirda elektronlar harakati orqali bir nuqtadan boshqa nuqtaga uzatiladi.
Q4
Zanjirlar statik elektrdan foydalanadimi yoki elektr tokidanmi?
Zanjirlar elektr tokidan foydalanadi.
Q5
Elektr tokini kim kashf etgan?
Elektr tokini Benjamin Franklin kashf etgan.
