Rentgen nurlari yoki rentgen nurlanishi elektromagnit nurlanishning bir shakli sifatida ta’riflanadi. Ular elektromagnit energiyaning kuchli to‘lqinlaridir. Ularning aksariyatida to‘lqin uzunligi 0,01 nanometrdan 10 nanometrgacha bo‘lib, bu 3 × 10¹⁹ Hz dan 3 × 10¹⁶ Hz gacha bo‘lgan chastotalarga hamda 100 eV dan 100 keV gacha bo‘lgan energiyalarga mos keladi.

Rentgen nurini kim ixtiro qilgan?

Nemis fizigi Vilgelm Rentgen odatda 1895-yilda rentgen nurlarini kashf etgan shaxs sifatida e’tirof etiladi, chunki u ularni birinchi bo‘lib har tomonlama o‘rgangan. Biroq u bu nurlarni birinchi bo‘lib ko‘rgan va ularning ta’sirini sezgan odam bo‘lmagan, deb hisoblanadi.

 
Ular 1875-yillar atrofida ixtiro qilingan tajriba razryad naylari — Kruks naylaridan chiqayotgani aniqlangan. Olimlar bu naylarda birinchi bo‘lib hosil bo‘lgan katod nurlarini, ya’ni yuqori energiyali elektron dastalarini o‘rganayotgan edilar.

Rentgen nurlari qanday ishlaydi?

Ular yuqori tezlikdagi elektronlar metall plastinalarga urilganda hosil bo‘ladi; bunda elektronlar o‘z energiyasini rentgen nurlari ko‘rinishida beradi va o‘zlari metall plastina tomonidan yutiladi.

• Rentgen nuri dastasi havodan o‘tib, tana to‘qimalari bilan to‘qnashadi va metall plyonkada tasvir hosil qiladi.
• A’zolar va teri kabi yumshoq to‘qimalar yuqori energiyali nurlarni yuta olmaydi, shuning uchun nur dastasi ular orqali o‘tib ketadi.
• Suyaklar kabi tanamiz ichidagi zich materiallar esa nurlanishni yutadi.

Xuddi kamera kabi, rentgen plyonkasi rentgen nurlari ta’sir qilgan sohalarga qarab rivojlanadi. Oqartirilgan sohalar suyaklar kabi rentgen nurlarini yutgan zichroq to‘qimalarni ko‘rsatadi, rentgen tasviridagi qora sohalar esa rentgen nurlari yumshoq to‘qimalardan o‘tib ketgan joylarni bildiradi.

Rentgen nurlarining xossalari

Rentgen nurlarining xossalari quyidagicha:

• Ular elektromagnit spektrning qisqa to‘lqin uzunlikli qismiga kiradi.
• Rentgen nurlarini hosil qilish uchun yuqori kuchlanish talab etiladi.
• Ular inson skeletidagi nuqsonlarni aniqlash uchun ishlatiladi.
• Ular to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqaladi va o‘zi bilan elektr zaryadini olib yurmaydi.
• Ular vakuumda tarqala oladi.

Rentgen nurlarining turlari

Tibbiyot turli xil rentgen nurlarini tan oladi. Muhim rentgen turlaridan ayrimlari quyida keltirilgan.

• Standart kompyuter tomografiyasi
• Buyrak, siydik nayi va qovuq rentgenografiyasi
• Tish va suyak rentgenlari
• Ko‘krak qafasi rentgenlari
• O‘pka rentgenlari
• Qorin bo‘shlig‘i rentgenlari

Rentgen nurlarining qo‘llanilishi

Rentgen nurlanishi kashf etilganidan beri u turli sohalarda va turli maqsadlarda qo‘llanib kelinadi. Rentgen nurlarining ayrim muhim qo‘llanilishlari quyida berilgan.

• Tibbiyot
• Xavfsizlik
• Astronomiya
• Sanoat
• Restavratsiya

Tibbiyotda qo‘llanishi:

Ular inson suyaklaridagi sinishlarni aniqlash uchun tibbiy maqsadlarda ishlatiladi.

Xavfsizlikda:

Ular aeroportlar, temiryo‘l terminallari va boshqa joylarda yo‘lovchilar yuklarini tekshirish uchun skaner sifatida ishlatiladi.

Astronomiyada:

U osmon jismlari tomonidan chiqariladi va atrof-muhitni tushunish uchun o‘rganiladi.

Sanoat maqsadlarida:

U payvand choklaridagi nuqsonlarni aniqlashda keng qo‘llaniladi.

Restavratsiyada:

Ular eski rasmlarni tiklashda ishlatiladi.

Ko‘p beriladigan savollar

Q1

Oddiy rentgen apparatida rentgen nurlari qanday hosil qilinadi?

Oddiy rentgen apparatida rentgen nurlari katod nurlarini radioaktiv materialga yo‘naltirish orqali hosil qilinadi. Yuqori tezlikdagi katod nuri radioaktiv materialga tushganda, elektronlar va energiya ajralib chiqadi. Ana shu energiya rentgen apparatida qo‘llaniladi.

Q2

Tish rentgen tasvirini ifodalash uchun ishlatiladigan atamani ayting.

Ortopantomografiya tish rentgen tasvirini ifodalash uchun ishlatiladigan atamadir. Stomatologiyada rentgen nurlari deformatsiyalarni, kasalliklarni, o‘sishlar va ortiqcha o‘simtalarni aniqlash uchun ishlatiladi. U tishlarning tuzilishini o‘rganishda qo‘llaniladi.

Q3

Qaysi a’zo rentgen nurlariga eng uzoq vaqt ta’sir ettiriladi?

Umurtqa pog‘onasi rentgen nurlariga eng uzoq vaqt ta’sir ettiriladi. To‘g‘ri tasvir olish uchun umurtqa pog‘onasi 0,20 soniya davomida nurlantiriladi.

Q4

Rentgen nurlari qayerda qayd etilishi mumkin?

Rentgen nurlari kumush galogenid bilan qoplangan plastinkada qayd etilishi mumkin. Kumush galogenid plastinkalar issiqlik ta’siriga uchraganda qoraya boshlaydi va natijada rentgen tasvirlari hosil bo‘ladi.

Q5

Rentgen olinadigan eng kichik masofa qancha?

50 m — rentgen olinadigan eng kichik masofa.