Atom yadrosi
Atom yadrosi — atomning markaziy qismi bo‘lib, massaning asosiy qismi aynan shu yerda jamlangan bo‘ladi. Rezerfordning alfa-zarralar sochilishi tajribasi orqali biz atom yadrosi atom massasining katta qismini o‘z ichiga olishini bilib oldik. Son jihatdan aytganda, atom yadrosi atom hajmining taxminan 10-14 qismigina bo‘lsa-da, atom massasining 99,99% ini o‘zida saqlaydi. Atom yadrosi shunchalik kichikki, agar atomni xona kattaligigacha “kattalashtirsangiz”, yadro baribir igna uchidaygina (pinhead) bo‘lib qoladi!
Atom yadrosi – atom massasi
Atom juda mayda bo‘lgani uchun uning massasi ham shunga yarasha nihoyatda kichik. Kilogramm (kg) kabi odatiy massa birliklari atomdek kichik narsani “tortish” uchun mos kelmaydi. Shu muammoni hal qilish uchun olimlar yangi massa birligini yaratgan. U atom massasi birligi (Atomic Mass Unit) deb ataladi va u bilan belgilanadi. Uning etaloni sifatida uglerod-12 (Carbon-12) olingan: 1 atom massasi birligi uglerod-12 atomining massasining 1/12 qismiga teng.
| 1 u = C-12 atomining massasi / 12 = 1.992647 10-26/ 12 kg |
| 1 u = 1.660539 10-27 kg |
Bu vodorod atomining massasiga teng! Qizig‘i shundaki, ayrim elementlardan tashqari, ko‘pchilik elementlarning massasi vodorod atomi massasining butun sonli karralariga yaqin bo‘ladi.
Atom yadrosi – tarkibi
Atom yadrosi proton va neytronlarning juda zich (qattiq “siqilgan”) joylashuvidan iborat. Bular atomdagi ikki “og‘ir” zarra bo‘lib, shu sababli massaning 99,9% i yadroning o‘zida jamlanadi. Ularning ichida protonlar musbat zaryadga ega, shuning uchun yadro umumiy hisobda musbat zaryadlangan bo‘ladi; manfiy zaryadli elektronlar esa markaziy yadro atrofida aylanadi. Atom yadrosida massa nihoyatda katta darajada jamlangani uchun proton va neytronlarni birga ushlab turadigan yadro kuchlari ham juda katta bo‘ladi. Protonlar juda kichik yadro ichida bir-biriga juda yaqin joylashgani sababli, yadro ichida elektrostatik itarilish kuchlari ham ta’sir qiladi. Yadro energiyasi esa aynan atom yadrosida “qamalib qolgan” energiyani bo‘shatib olishga tayanadi. Yadrodagi protonlar soni yadro atrofida aylanayotgan elektronlar soniga teng bo‘lgani uchun atom umumiy holda elektr jihatdan neytral bo‘ladi.
Yadro kuchlari Yer (sayyoramiz) va urushlar qiyofasini qanday o‘zgartirganini tushunib oling. Yadro qurollarining yaratilishi atomning qanday ishlashini anglaganimizni isbotladi.
