Issiqlik ta’rifiga ko‘ra, u Yerda hayot mavjud bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan energiyaning muhim shakllaridan biridir. Termodinamikaga ko‘ra, issiqlik harorat farqi tufayli bir jismdan boshqasiga o‘tadi. Biz issiqlik energiyasidan ovqat pishirish, kiyim dazmollash, transport, hordiq chiqarish va boshqa turli faoliyatlarda foydalanamiz. Energiyaning bu shakli tabiatda ham muhim rol o‘ynaydi. Shamol, yomg‘ir, fasllarning almashinuvi va boshqa hodisalar turli hududlarning notekis qizishi natijasida hosil bo‘ladigan gradientga bog‘liq. Ushbu maqolada issiqlik nima ekanini va uning tasnifini o‘rganamiz.

Issiqlik nima?

Jism harorati oshganda, molekulalar yoki atomlarning tebranishi kuchayadi. Keyin bu tebranishlar jismning bir qismidan boshqa qismiga uzatiladi. Tizimdagi molekulalar qanday energiya bilan tebranayotganini ifodalovchi o‘lchov shu obyekt ichida saqlangan issiqlik deb ataladi.

Issiqlik ta’rifiga ko‘ra, u energiyaning issiqroq jismdan sovuqroq jismga oqimi sifatida belgilanadi. Issiqlik energiyasi yuqori haroratli moddadan past haroratli moddaga tomon uzatiladi. Buning sababi shundaki, tezroq tebranayotgan molekulalar o‘z energiyasini sekinroq tebranayotgan molekulalarga beradi. Tebranish energiyasi jismning issiqlik miqdori deb ham ataladi. Jismdagi issiqlik miqdori uning issiq yoki sovuq bo‘lishini belgilaydi. Issiqlik miqdori qancha katta bo‘lsa, jism shuncha issiq bo‘ladi.

Modda harorati oshmasdan ham issiqlikni yutishi mumkin; bunda u bir fizik holatdan boshqasiga o‘tadi. Erish jarayonida modda qattiq holatdan suyuq holatga o‘tadi. Sublimatsiya jarayonida qattiq modda bug‘ holatiga aylanadi. Qaynash jarayonida esa suyuqlik bug‘ga aylanadi. Issiqlik — ishga aylantirilishi mumkin bo‘lgan energiya shaklidir. Energiya miqdori ish birliklarida ifodalanadi. U joul, fut-funt, kilovatt-soat yoki kaloriya birliklarida ifodalanadi.

Issiqlik energiya shakli sifatida boshqa energiya shakllariga aylanishi mumkin. Masalan, motorli transport vositalarida issiqlik mexanik energiyaga aylanadi. Elektr lampochkalarida u yorug‘lik energiyasiga aylanadi. Issiqlik elektr stansiyalarida esa oxir-oqibat elektr energiyasiga aylantiriladi.

Keling, uchta stakan olaylik: birinchisida sovuq suv, ikkinchisida issiq suv, uchinchisida esa odatdagi haroratdagi suv bo‘lsin. Agar barmoqlarimizni avval 1-stakanga, keyin 3-stakanga botirsak, 3-stakandagi suv 1-stakandagiga qaraganda issiqroqdek tuyuladi. Aksincha, agar barmoqlarimizni avval 2-stakanga, keyin 3-stakanga botirsak, 3-stakandagi suv 2-stakandagiga nisbatan sovuqroqdek seziladi. Bu shuni ko‘rsatadiki, biror narsaning issiq yoki sovuqligini baholashda faqat teginish sezgimizga tayanib bo‘lmaydi. Shuning uchun har qanday obyektning issiqlik yoki sovuqlik darajasi harorat orqali o‘lchanadi.

Harorat — jismning issiq yoki sovuqlik darajasini ifodalovchi o‘lchovdir. U Selsiy (C), Farengeyt (F) shkalasida yoki Kelvin (K)da o‘lchanadi. Bu o‘lchovlar jismga qo‘shilgan yoki undan olingan issiqlik miqdori bilan bog‘liq.

Issiqlik uzatilishi uchta mexanizm orqali sodir bo‘ladi

Issiqlik o‘tkazuvchanlik: bu issiqlikning bevosita kontaktda bo‘lgan atomlar va molekulalar orasida uzatilish usulidir.

Konveksiya: bu issiqlikning qizigan moddaning harakati orqali uzatilish usulidir.

Nurlanish: bu issiqlikning elektromagnit to‘lqinlar orqali uzatilish usulidir.

Issiqlik tasnifi

Issiqlik quyidagicha tasniflanishi mumkin:

• Issiq
• Sovuq

Issiq

Issiqlik miqdori yuqori bo‘lgan obyektlar issiq deb ta’riflanadi. Obyektning issiq yoki sovuqligi nisbiy tushuncha bo‘lib, u har doim biror tayanch obyektga nisbatan o‘lchanadi.

Atrofimizdagi issiq obyektlarga Quyosh, olov, qizigan tovalar, fen qurilmasidan chiqayotgan havo, vulqon otilishidan chiqqan lava va boshqalar kiradi.

Sovuq

Issiqlik miqdori pastroq bo‘lgan obyektlar sovuq obyektlar deb ataladi. Obyektning issiq yoki sovuqligi nisbiy tushuncha bo‘lib, u har doim biror tayanch obyektga nisbatan o‘lchanadi.

Atrofimizdagi sovuq obyektlarga muz, konditsionerdan chiqayotgan havo, sovuq ichimliklar, qishning sovuq kunlarida ochiq joyda turgan metall idishlar va boshqalar kiradi.

Issiqlik manbalari

Issiqlik manbalari juda ko‘p, ammo quyidagilar issiqlikning asosiy manbalari hisoblanadi:

• Quyosh
• Kimyoviy manbalar
• Elektr manbalari
• Yadroviy manbalar

Issiqlik va harorat o‘rtasidagi farq

Parametr	Issiqlik	Harorat
Ta’rif	Issiqlik — ichida molekulyar harakat mavjud bo‘lgan obyektning umumiy energiyasi sifatida ta’riflanadi	Harorat — obyektning issiqlik energiyasi darajasini ifodalovchi o‘lchov sifatida ta’riflanadi
SI birligi	Joul	Kelvin
Belgisi	Q	T

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ

Q1

Harorat nima?

Harorat — jismning issiq yoki sovuqlik darajasini ifodalovchi o‘lchovdir.

Q2

Issiqlikning SI birligi nima?

Joul

Q3

Haroratning SI birligi nima?

Kelvin

Q4

Issiqlik manbalari nimalardan iborat?

Issiqlik manbalari quyidagilardan iborat:

• Quyosh
• Kimyoviy manbalar
• Elektr manbalari
• Yadroviy manbalar

Q5

Issiqlik qanday tasniflanadi?

Issiqlik quyidagilarga bo‘linadi:

• Issiq
• Sovuq