Suyuqliklarning turli xossalarini tushunish uchun avvalo “fluidlar”, ya’ni oqimlanuvchi muhitlar atamasi nimani anglatishini tushunib olishimiz kerak. Ta’rifga ko‘ra, oqa oladigan har qanday modda fluid hisoblanadi. Biz ichadigan suv ham, nafas olayotgan havo ham fluidlarga misoldir. Aslida, barcha suyuqliklar va gazlar fluidlardir. Ushbu maqolada suyuqliklarning xossalarini batafsil o‘rganamiz.
Suyuqliklarning turli xossalari
Har bir fluid tarkibi va o‘ziga xos sifatlariga ko‘ra boshqasidan farq qilsa-da, barcha fluidlarga xos bo‘lgan ayrim umumiy xossalar mavjud.
Bu xossalarni keng ma’noda quyidagi toifalarga ajratish mumkin:
- Kinematik xossalar: Bu xossalar fluid harakatini tushunishga yordam beradi. Tezlik va tezlanish fluidlarning kinematik xossalaridir.
- Termodinamik xossalar: Bu xossalar fluidning termodinamik holatini tushunishga yordam beradi. Harorat, zichlik, bosim va solishtirma entalpiya fluidlarning termodinamik xossalaridir.
- Fizik xossalar: Bu xossalar fluidning rang va hid kabi fizik holatini tushunishga yordam beradi.
Zichlik
Fluidning zichligi uning massasining hajmiga nisbatiga teng deb ta’riflanadi. Gazlarning zichligi bosim va haroratga bog‘liq, suyuqliklarning zichligi esa o‘zgarmas bo‘lib qoladi. Suv zichligi 1000 kg.m-3 , havo zichligi esa 1.225 kg.m-3 ga teng.
| Zichlik quyidagicha belgilanadi | ρ |
| Zichlikning SI birligi | kg.m-3 |
Solishtirma og‘irlik
Solishtirma og‘irlik fluidning birlik hajmiga to‘g‘ri keladigan og‘irlik sifatida ta’riflanadi. Solishtirma og‘irlik erkin tushish tezlanishiga bog‘liq, chunki u joyga qarab o‘zgaradi. Suvning solishtirma og‘irligi 9.81 × 1000 N.m-3 ga teng.
| Solishtirma og‘irlik quyidagicha belgilanadi | w |
| Solishtirma og‘irlikning SI birligi | N.m-3 |
Harorat
Harorat fluidlarning termodinamik xossalaridan biri bo‘lib, uning qanchalik issiq yoki sovuqligini belgilaydi. Harorat Kelvin yoki Selsiy yoxud Farengeyt shkalasida o‘lchanadi. Kelvin moddaga xos xossalarga bog‘liq bo‘lmagani uchun eng ko‘p qo‘llaniladigan birlik hisoblanadi. Quyidagi grafik haroratning fluidlarga ta’sirini aniq ko‘rsatadi.
Bosim
Fluidning bosimi — uning birlik yuzaga ko‘rsatadigan kuchidir.
| Bosim quyidagicha belgilanadi | p |
| Bosimning SI birligi | N.m-2 |
Solishtirma hajm
Fluid mexanikasida solishtirma hajm zichlikning teskari kattaligidir. U fluidning birlik massasi egallaydigan hajm sifatida ifodalanadi.
| Solishtirma hajm quyidagicha belgilanadi | v |
| Solishtirma hajmning SI birligi | m3.kg-1 |
Sirt tarangligi
Sirt tarangligi — suyuqlik sirtining boshqa faza bilan tutashgan holatida yuzaga keladigan hodisadir. 100°C da suvning sirt tarangligi 0.059 N.m-1 , 0°C da esa 0.079 N.m-1 ga teng.
| Sirt tarangligining CGS birligi | dyn.cm-1 |
| Sirt tarangligining SI birligi | N.m-1 |
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Fluid nima?
Oqish xossasiga ega bo‘lgan har qanday modda fluid hisoblanadi.
Q2
Fluidlar tarkibiga moddaning qaysi holatlari kiradi?
Suyuqliklar va gazlar fluidlar jumlasiga kiradi.
Q3
Fluidlarga misol keltiring.
Fluidlarga suv, kislorod, erigan lava va boshqalar misol bo‘ladi.
Q4
Fluidlarning xossalarini ayting.
Fluidlarning uch xil xossasi mavjud: kinematik, termodinamik va fizik xossalar.
Q5
Fluidning kinematik xossalarini ayting.
Kinematik xossalarga tezlik va tezlanish kiradi.
Q6
Fluidning termodinamik xossalarini ayting.
Fluidlarning termodinamik xossalariga zichlik, harorat, ichki energiya, bosim, solishtirma hajm va solishtirma og‘irlik kiradi.
Q7
Fluidning fizik xossalarini ayting.
Fluidlarning fizik xossalariga tashqi ko‘rinish, rang va hid kiradi.
Q8
Quyidagi moddalarni zichligi ortib borish tartibida joylashtiring: Suv, karbon dioksid, havo, dengiz suvi.
Karbon dioksid
Q9
Solishtirma hajmga ta’rif bering.
Solishtirma hajm fluidning birlik massasi egallaydigan hajm sifatida ifodalanadi.
Q10
Solishtirma hajm bilan zichlik orasidagi bog‘lanish qanday?
Solishtirma hajm zichlikning teskari kattaligidir.
Umid qilamizki, siz fluidlar, ularning xossalari, bu xossalarga ta’sir qiluvchi omillar va boshqalar haqida qisqacha bilimga ega bo‘ldingiz. Termodinamikani yaxshiroq tushunish uchun tegishli maqolalarni ham o‘qing va mashq savollariga javob bering.
