Insoniyat qadim zamonlardan beri ishni yengillashtirish uchun turli qurilma va asboblarni yaratib kelgan. Ularning eng muhimlari oltita oddiy mashina hisoblanadi: qiya tekislik, g‘ildirak va o‘q, blok, richag, vint va pona.
Oddiy mashina nima?
Kuchning yo‘nalishini yoki kattaligini o‘zgartiradigan mexanik qurilma oddiy mashina deb ataladi. Umumiy ma’noda, ular kuchni oshirish uchun richag prinsipi yoki mexanik yutuqdan foydalanadigan sodda mexanizmlar sifatida ta’riflanadi. Oddiy mashinalarda harakat va kuchni o‘zgartirish uchun harakatlanuvchi qismlar juda kam bo‘ladi yoki umuman bo‘lmaydi. Quyidagi bo‘limlarda oltita oddiy mashina haqida batafsilroq bilib olamiz.
Qiya tekislik
Qiya tekislik — og‘ir jismlarni yuqoriga ko‘tarish uchun ishlatiladigan nishab sirt. Qiya tekisliklar jismlarni balandroq joyga ko‘tarishni osonlashtiradi. Jismni ko‘tarishning ikki yo‘li bor: uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuqoriga ko‘tarish yoki qiya yo‘nalishda yuqoriga itarish.
Jismni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuqoriga ko‘tarishda u eng qisqa masofani bosib o‘tadi, ammo buning uchun kattaroq kuch sarflash kerak bo‘ladi. Qiya tekislikdan foydalanib jismni ko‘tarishda esa kamroq kuch talab qilinadi, lekin bu kuch uzoqroq masofada ta’sir ettiriladi. Kundalik hayotda uchraydigan qiya tekisliklarga piyodalar yo‘laklaridagi panduslar, avtomobil yo‘llariga chiqish rampalari, qiya konveyer lentalari va serpantin yo‘llar misol bo‘ladi.
G‘ildirak va o‘q
G‘ildirak va o‘q jismlarni masofa bo‘ylab siljitish orqali ishni yengillashtiradi. G‘ildirak va o‘q jismni harakatlantirishda yuzaga keladigan ishqalanishni ancha kamaytiradi. G‘ildirak dumaloq qism bo‘lib, o‘q yoki silindrsimon tayanch bilan birga aylanadi va natijada harakat yuzaga keladi. G‘ildirak insoniyat tarixidagi eng muhim ixtirolardan biridir. G‘ildirak ixtiro qilinishidan oldin quruqlikda ko‘tarib yurish mumkin bo‘lgan yuk miqdori va uni tashish masofasi cheklangan edi. Masalan, 2000 kilogrammli tosh blokni itarib surishdan ko‘ra, uning tagiga yog‘och g‘o‘lalar qo‘yib yumalatish ancha oson.
Blok
G‘ildirak o‘q o‘rniga arqon, chilvir yoki kamarni ham aylantirishi mumkin. G‘ildirak va o‘qning bunday turi blok deb ataladi. Blokda chilvir g‘ildirak atrofidan o‘tadi. Bu kuch yo‘nalishini o‘zgartirish uchun ishlatiladigan oddiy mashinadir. G‘ildirak aylanganda chilvir ikki yo‘nalishdan biriga harakatlanishi mumkin. Chilvirga ilgak biriktirilsa, g‘ildirakning aylanishi orqali jismlarni yuqoriga ko‘tarish yoki pastga tushirish mumkin bo‘ladi, bu esa ishni yengillashtiradi. Turli blok turlari ko‘tarish va harakatlantirish bilan bog‘liq ko‘plab ishlarni osonlashtiradi. Bayroq ustunida bayroqni ko‘tarish uchun blok tizimi zarur. Bayroqni oson ko‘tarish va tushirish uchun arqon blokka biriktiriladi.
Richag
Richag jismlarni joyidan qo‘zg‘atish yoki ajratib olish uchun ishlatiladigan asbobdir. Richaglar jismlarni ko‘tarish uchun ham qo‘llanadi. Richagda tayanch nuqta atrofida aylanadigan dastak bo‘ladi. Aylanish nuqtasining bir uchiga kuch ta’sir ettirilsa, richagning boshqa uchida ham kuch hosil bo‘ladi. Qo‘llanilgan kuch tayanch nuqtadan yukgacha bo‘lgan masofa va tayanch nuqtadan kuch qo‘yiladigan joygacha bo‘lgan masofaga qarab ortadi yoki kamayadi. Mixlarni sug‘urishda ishlatiladigan bolg‘a va bolalarning sevimli tebranma taxtasi richagga misol bo‘ladi.
Vint
O‘q atrofida o‘ralgan qiya tekislik vint deb ataladi. Vintning ikki asosiy vazifasi bor: buyumlarni bir-biriga mahkamlash yoki jismlarni ko‘tarish. Vint o‘qi atrofidagi rezba buyumlarni mahkam ushlab turishda uni samarali asbobga aylantiradi. Rezba atrofdagi materialni tishlar kabi ushlab oladi va natijada mustahkam mahkamlash hosil bo‘ladi. Vintlarga oddiy vint, bolt, qisqich, aylanuvchi taburetka va spiral zinapoya misol bo‘ladi. Avtomobil domkrati esa jismni ko‘tarish uchun ishlatiladigan vintga misoldir.
Pona
Pona — kuch qo‘llash orqali moddalarning yoki jismlarning qismlarini ajratish uchun ishlatiladigan oddiy mashina. Mix ponaga keng tarqalgan misoldir. Mixda kuch uning keng bosh qismiga ta’sir ettiriladi. Bu qo‘llangan kuch kichik uchli maydonda jamlanadi va aynan shu joyda kuch ta’sir qiladi. Shu nuqtada kuch kattalashadi va jismni teshib o‘tishga imkon beradi. Mix jism ichiga kirib borgan sari, uning uchidagi pona shakli oldinga harakatlanadi va jismni ikki tomonga ajratadi.
Tez-tez so‘raladigan savollar — FAQ
Q1
Oddiy mashina nima?
Kuchning yo‘nalishini yoki kattaligini o‘zgartiradigan mexanik qurilma oddiy mashina deb ataladi. Umumiy ma’noda, ular kuchni oshirish uchun richag prinsipi yoki mexanik yutuqdan foydalanadigan sodda mexanizmlar sifatida ta’riflanadi.
Q2
Oltita oddiy mashinani nomlang.
Oltita oddiy mashina quyidagilar: qiya tekislik, g‘ildirak va o‘q, blok, richag, vint va pona.
Q3
Shisha qopqog‘i qaysi oddiy mashinaga misol bo‘ladi?
Shisha qopqog‘i vintga misol bo‘ladi. Suv shishasining qopqog‘i spiral shaklga ega. Uni shisha og‘ziga qo‘yib aylantirsangiz, qopqoq o‘zini shisha tomonga tortadi.
Q4
Supurgi oddiy mashinami?
Ha, supurgi richagga misol bo‘ladi. Siz supurgi dastasining yuqori qismini tayanch nuqta sifatida ushlaysiz va dastaning o‘rta qismiga yaqin joydan kuch qo‘llaysiz. Natijada boshqa uchidagi cho‘tkalar pol yuzasini supuradi.
Q5
Eshik tutqichi qaysi turdagi oddiy mashinaga kiradi?
Eshik tutqichi g‘ildirak va o‘qqa misol bo‘ladi. Eshikdagi katta tutqichni aylantirganingizda, ichkaridagi sterjen eshikni yopiq ushlab turgan tilchani bo‘shatadi. Tutqich bo‘lmasa, bu sterjenni aylantirish qiyin bo‘lardi.
Q6
Murakkab mashinalar nima?
Murakkab mashina — ikki yoki undan ortiq oddiy mashinani birlashtirgan qurilma. Aravacha murakkab mashinaga misol bo‘ladi. Aravachada g‘ildirak va o‘qning vazifasi richag vazifasi bilan birlashadi. Oltita asosiy oddiy mashinadan foydalanib ko‘plab murakkab mashinalarni hosil qilish mumkin. Konserva ochqich, belkurak va domkrat murakkab mashinalarga misol bo‘ladi.
