Okean (qad. yunoncha: Ὠκεανός) — materiklar orasida joylashgan, suv aylanishi (sirkulyatsiyasi) tizimiga va boshqa o‘ziga xos xususiyatlarga ega, jahon okeani (Мировой океан)ning tarkibiy qismi bo‘lgan eng yirik suv havzasi. Okean atmosfera va yer po‘sti bilan uzluksiz o‘zaro ta’sirda bo‘ladi.
Jahon okeani yuzasining maydoni, ya’ni okeanlar va dengizlar birga, Yer yuzasining taxminan 70,8 % ini (taxminan 361 mln km²) tashkil etadi. Yer okeanlarining tub relyefi murakkab va xilma-xildir.
Okeanlarga bo'linish variantlari
Okean termini boshqa sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari (masalan, Yevropa yo‘ldoshidagi okean) uchun ham qo‘llanadi.
Okeanlarni o‘rganuvchi fan okeanologiya; okean hayvonot va o‘simlik dunyosini o‘rganuvchi bo‘lim — okean biologiyasi (биология океана).
Antik davrdagi ma’nosi
Qadimgi Rimda Oceanus so‘zi „ma’lum dunyoni g‘arbdan yuvib turuvchi suvlar“, ya’ni ochiq Atlantika okeanini anglatgan. Shu bilan birga Oceanus Germanicus (“Germaniya Okeani”) yoki Oceanus Septentrionalis (“Shimoliy Okean”) atamalari Shimoliy dengizni, Oceanus Britannicus (“Britaniya Okeani”) esa La-Manch bo‘g‘ozini bildirgan.
Okeanlarning zamonaviy ta’rifi
Mingjahon okeanini ayrim manbalar to‘rt qismga, boshqalari esa besh qismga ajratadi. 1937—1953 yillarda besh okean ajratilgan: Tinch, Atlantika, Hind, Shimoliy Muz va Janubiy (yoki Janubiy Muz) okeanlar.
“Janubiy okean” atamasi XVIII asrdanoq, hudud bo‘yicha tizimli tadqiqotlar boshlangach, ko‘p bora qo‘llangan. Xalqaro gidrografik tashkilot (IHO) nashrlarida 1937 yilda Antarktida atrofidagi suvlar Atlantika, Hind va Tinch okeanlardan alohida — Janubiy okean sifatida ajratilgan. Buning sababi shuki: janubiy kengliklarda uch okean o‘rtasidagi chegaralar shartli, Antarktida yaqinidagi suvlar esa o‘ziga xos xususiyatlarga ega va Antarktika sirkumpolyar oqimi (Антарктическое циркумполярное течение) bilan birlashgan.
Keyinchalik alohida Janubiy okeanni ajratishdan voz kechildi. 2000 yilda IHO okeanlarni beshga ajratish qarorini qabul qildi, biroq bu qaror haligacha ratifikatsiya qilinmagan, shu bois yuridik jihatdan hozircha to‘rtta okean tan olingan.
Okeanlarning qisqacha tavsifi
Eslatma (terminlar):
- shelf — shel’f (quruqlik chekkasidagi sayoz platforma),
- kontinental qiyalik (
континентальный склон) — materik (kontinental) qiyaligi,- okean to‘shagi (
ложе океана) — okean tubi yassi qismi,- okean novasi/botig‘i (
глубоководный жёлоб) — chuqur okean jarligi (trench).
| Okean | Maydon, mln km² | Hajm, mln km³ | O‘rtacha chuqurlik, m | Eng chuqur nuqta, m | Asosiy dengizlar va qo‘ltiklar |
|---|---|---|---|---|---|
| Atlantika | 91,6 | 329,7 | 3600 | 8742 (Puerto-Riko botig‘i) | Baltika, Shimoliy, O‘rta yer (O‘rta dengiz), Qora, Sargasso, Karib, Adriatika, Azov, Balear, Ion, Irland, Marmar, Tirren, Egey; Biskay qo‘ltig‘i, Gvineya qo‘ltig‘i, Meksika qo‘ltig‘i |
| Hind | 73,556 | 292,1 | 3890 | 7725 (Zond novasi) | Andaman, Arabiston, Qizil, Lakkadiv, Timor; Bengal qo‘ltig‘i, Katta Avstraliya qo‘ltig‘i, Fors qo‘ltig‘i |
| Shimoliy Muz | 14,75 | 18,1 | 1225 | 5527 (Molloy chuqurligi — Grenlandiya dengizida) | Norvegiya, Barens, Oq dengiz, Karsk, Laptevlar, Sharqiy Sibir, Chukot, Grenlandiya, Bofort, Baffin, Linkoln; Gudzon qo‘ltig‘i |
| Tinch | 169,2 | 710 | 4280 | 11 022 (Mariana botig‘i) | Bering, Ohotsk, Yaponiya, Sharqiy Xitoy, Sariq, Janubiy Xitoy, Yava, Sulavesi, Sulu, Filippin, Arafura, Koral, Fiji, Tasman |
| Janubiy | 20,327 | 72,37 | 3270 | 8264 (Janubiy Sendvich novasi) | Lazarev dengizi, Riser-Larsen, Kosmonavtlar, SSSR Do‘stlik, Devis, Mouson, Dyurvil va boshqalar |
Tinch okean
Tinch okean Yer yuzasining eng katta va eng chuqur suv havzasidir. Uning maydoni 178,684 mln km². Eng kattaligi Shimoliy va Janubiy Amerikalar, Osiyo va Avstraliya qirg‘oqlari bo‘ylab cho‘zilgan uzun qirg‘oq chizig‘i bilan belgilanadi; ammo qurtqil (parchalangan) bo‘linish darajasi nisbatan kichik. Sharqda qirg‘oq chizig‘i Sankt-Lawrence qo‘ltig‘idan (Kanada) Mariana botig‘i hududiga qadar juda kam bo‘laklangan bo‘lib, yirik relyef shakllari quruqlik bilan chegaralar bo‘ylab joylashgan. Sharqiy Tinch okeanida juda sayoz shelf kam uchraydi; ko‘pincha qirg‘oqqa parallel ikki-uchta yirik chuqurlik belbog‘lari ketma-ket joylashadi. Bu hududlarda chuqurliklar aksariyat place-larda qirg‘oqqa kengaymay, keskin o‘sadi.
Tinch okean
Shimolda Tinch okean Bering bo‘g‘ozi orqali Shimoliy Muz okeani bilan qo‘shiladi; janubda esa Antarktida qirg‘oqlarini yuvadi va Janubiy okeanga ulanadi.
Atlantika okeani
Atlantika okeanining qirg‘oq chizig‘i kuchli „tishlangan“, ko‘plab dengiz va qo‘ltiklar bilan ajralib turadi. Okean qirg‘oqlari yaqinida joylashgan dengizlar maydoni 14,69 mln km² (okean yuzasining 16 % i), suv hajmi 29,47 mln km³ (8,9 %). Umumiy maydon 91,6 mln km² bo‘lib, shundan qariyb choragi ichki (materiklararo) dengizlarga to‘g‘ri keladi; qirg‘oqbo‘yi dengizlarining ulushi kichik — umumiy akvatoriyaning 1 % dan oshmaydi. Suv hajmi 329,7 mln km³ (Mingjahon okeani hajmining 25 %), o‘rtacha chuqurlik 3736 m, eng chuqur joyi 8742 m (Puerto-Riko botig‘i). Yillik o‘rtacha sho‘rlanish ~35 ‰.
Atlantika okeani
Hind okeani
Hind okeani shimolda Osiyo, g‘arbda Afrika, sharqda Avstraliya bilan chegaradosh; janubda Janubiy okean bilan tutashadi. Uning qirg‘oqlari yaqinida ko‘plab yarim yopiq dengiz va ulkan qo‘ltiklar bor (Bengal, Fors va b.).
Hind okeani
Shimoliy Muz okeani
Shimoliy Muz okeani — eng kichik va eng sayoz okean. Muzli sharoitlar bilan belgilanadi; qish va yozda muz qoplami, hayvonot dunyosi va transportga ta’siri haqida umumiy ma’lumotlar.
Janubiy okean
Janubiy okean — Antarktida atrofidagi suvlar majmui; u Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining janubiy qismlaridan ajralib turadi. Chegaralanishida Antarktika tsirkumpolyar oqimi muhim rol o‘ynaydi.
Janubiy okean
Okean va atmosfera
Okean ham, atmosfera ham oqim (suyuqlik) muhitlaridir; ularning xususiyatlari tirik organizmlar yashash sharoitlarini belgilaydi. Atmosfera oqimlari okeanlardagi umumiy suv sirkulyatsiyasiga ta’sir ko‘rsatadi, havoning tarkibi va harorati esa okean suvlari xossalarini belgilaydi. Okeanning o‘zi ham atmosferaning asosiy xossalarini shakllantiradi va atmosfera jarayonlarining ko‘piga energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi. Okean suvlarining aylanishiga shamollar, Yerning aylanishi va quruqlik to‘siqlari ta’sir qiladi.
Okean yozda sekinroq qiziydi, qishda sekinroq soviydi — bu esa okean bilan tutash hududlarda havo harorati tebranishlarini yumshatadi.
Atmosfera okeandan kiruvchi issiqlikning katta qismini va deyarli butun suv bug‘ini oladi. Bug‘ ko‘tarilib, kondensatsiyalanadi va bulutlarga aylanadi; shamollar bilan ko‘chib, quruqlik ustiga yog‘in (yomg‘ir yoki qor) ko‘rinishida tushadi. Issiqlik va nam almashinuvda faqat sirt suvlar ishtirok etadi; ichki qatlamlarning taxminan 95 % i almashuvda qatnashmaydi. Bug‘lanishda kimyoviy tarkib bo‘yicha ajralish sodir bo‘ladi: tuzlar okeanda qoladi, bug‘ tarkibida esa ular deyarli yo‘q; natijadagi yog‘inlar shirin suvlarning asosiy manbaiga aylanadi.
Batimetrik holat (okean tubi profili)
- Shel’f — chuqurligi 200—500 m gacha;
- Kontinental qiyalik — 3500 m gacha;
- Okean to‘shagi — 6000 m gacha;
- Chuqur jarliklar (trenchlar) — 6000 m dan chuqur.
Okean va iqlim
Okean yozda sekinroq qiziydi, qishda esa sekinroq soviydi. Shu tufayli okeanga yaqin joylardagi quruqlikda harorat o‘zgarishlari yumshoqroq kechadi — ya’ni havo harorati juda keskin o‘zgarib turmaydi.
Atmosfera okeandan katta miqdorda issiqlik va deyarli butun suv bug‘ini oladi. Bug‘ havoga ko‘tarilib, kondensatsiyalanadi va bulutlarga aylanadi. Bulutlar shamol yordamida quruqlikka ko‘chadi va yomg‘ir yoki qor shaklida yog‘adi. Issiqlik va namlik almashinuvida faqat okeanning ustki qatlami ishtirok etadi, ichki suvlar (taxminan 95%) esa bu jarayonda qatnashmaydi.
Suv bug‘langanda kimyoviy tarkib ajraladi: tuzlar okeanda qoladi, bug‘ esa deyarli tuzsiz bo‘ladi. Keyinchalik bu bug‘ yomg‘ir yoki qor ko‘rinishida tushib, Yer yuzidagi shirin suvlarning asosiy manbaini hosil qiladi.
Kimyoviy tarkibi
Okean — bu turli kimyoviy elementlarning tuganmas manbai bo‘lib, ular nafaqat suv tarkibida, balki uning tubidagi konlarda ham mavjud. Okean tubida foydali qazilmalar doimiy ravishda yangilanib turadi — bu jarayon yer po‘stidan tushayotgan cho‘kindi moddalar va eritmalar orqali sodir bo‘ladi.
Dengiz suvining o‘rtacha sho‘rligi 35‰ (ya’ni 1000 gramm suvda 35 gramm tuz) ni tashkil etadi. Suvning sho‘r ta’mini unga kirgan 3,5% mineral moddalari, asosan natriy va xlor birikmalari beradi.
To‘lqinlar va oqimlar tufayli okean suvi doimo aralashib turadi, shu sababli uning tarkibi deyarli butun okean bo‘ylab bir xil saqlanadi.
Flora va fauna
Atlantika o‘simliklari tur jihatdan boy. Suv ustuni qatlamida fitoplankton (asosan dinoflagellatlar va diatom suvo‘tlar) ustunlik qiladi. Ularning mavsumiy gullab-yashnashi cho‘qqisida Florida sohillari suvining rangi yorqin qizil tusga kiradi; bir litr dengiz suvida o‘nlab million bir hujayrali o‘simlik bo‘lishi mumkin. Tub florasi qoramtir suvo‘tlar (fukus, laminariya), yashil va qizil suvo‘tlar, shuningdek ba’zi tomirli o‘simliklar bilan ifodalanadi. Daryo quyilish joylarida zostera (dengiz o‘tloqlari), tropiklarda esa ko‘proq yashil (kaulerpa, valoniya) va qoramtir (sargasslar) suvo‘tlar tarqalgan. Janubiy qismda fukus, lesoniya, elektus kabi qoramtir suvo‘tlar xos.
Hayvonot dunyosi bipolyar turlar (asosan yirik dengiz sutemizuvchilari — kitlar, tyulenlar, kotiklar — hamda okean qushlari)ning ko‘pligi bilan ajraladi; ular faqat sovuq va mo‘tadil mintaqalarga xos bo‘lib, tropiklarda uchramaydi. Tropik kengliklarda dengiz kirpisi, marjon poliplari, akula, papagoybaliq va jarroh baliqlar yashaydi. Delfinlar Atlantika suvlarida tez-tez uchraydi. Atlantikaning „mahalliy aholisi“ — Afrika laman tini va Yer yuzining eng yirik sutemizuvchisi — ko‘k kit.
Shimoliy Muz okeanida o‘simliklar (asosan laminariya, fukus, anfeltsiya, Oq dengizda — zostera) ustun. Sharqiy Arktika dengizlari, ayniqsa Arktika havzasining markazida tub faunasi nihoyatda kam. Bu okeanda 150 dan ortiq baliq turi qayd etilgan; ularning yirik qismi xo‘jalikda tutqich turlardir (sel’d, treska, lososlar, skorpenalar, kambalalar va b.). Qushlar asosan koloniya tarzida yashab, qirg‘oqlarda uya quradi. Sutemizuvchilar: tyulen, morz, beluga, kitlar (asosan polosa turlar va Grenlandiya kiti), narval. Orollarda lemminglar, muz ko‘priklari orqali oq tulki va shimol bug‘usi o‘tadi. Okean faunasi vakillaridan yana biri — oq ayiq, u aslida drift muzlari va qirg‘oq-muzlar bilan chambarchas bog‘liq holda yashaydi. Ko‘p hayvon va qushlar yil bo‘yi (ba’zilari faqat qishda) oq yoki juda och rangda bo‘ladi.
Vaqt va makonda (qisqacha geologiya)
Okeanlar shakllanishi va tarixi (spreding, magma oqimlari, Pantalassa kabi qadimiy okeanlar) haqida to‘liq ma’lumot uchun: mag’ma, spreding (seafloor spreading), Pantalassa.
