Muvozanat — bu jismning ichki energiyasi ham, harakati ham vaqtga nisbatan o‘zgarmaydigan holatdir. Keling, qattiq jismning muvozanatini tushunishga harakat qilaylik.
Agar muvozanatni ta’riflash kerak bo‘lsa, eng sodda ta’rif shuki: bu jismga ta’sir qilayotgan tashqi kuchlarning natijaviy qiymati ham, massa markazi (COM) yoki boshqa istalgan nuqtaga nisbatan ta’sir etayotgan aylantiruvchi moment (torque) ham nolga teng bo‘lgan holatdir. Biroq, qattiq jism uchun aniqroq aytganda, muvozanat ham aylanma, ham ilgarilanma muvozanatni anglatadi. Masalan, quyidagi holatni ko‘rib chiqaylik:
Ilgarilanma muvozanatdagi jism
Bu holda jism ilgarilanma muvozanatda bo‘ladi, ammo ikkala kuch juft kuchni hosil qiladi, shu sababli u aylanma muvozanatda emas. Endi tasavvur qiling, stol ustiga qo‘yilgan sterjen muvozanatda qolishi uchun unga kamida nechta bir tekislikda yotuvchi kuchlar (ta’sir chiziqlari turlicha bo‘lgan kuchlar) ta’sir qilishi kerak? Tahlil qilsak, bitta kuch bilan na ilgarilanma, na aylanma muvozanatga erishib bo‘ladi; ikkita kuch bilan ilgarilanma muvozanat mumkin, ammo aylanma muvozanat emas; uchta kuch bilan esa ikkala holatga ham erishish mumkin.
Muvozanat dinamik yoki statik muvozanatga bo‘linadi. Keyingi savol: statik muvozanat nima va u dinamik muvozanatdan nimasi bilan farq qiladi? Agar jism muvozanatda bo‘lsa-yu, bir xil tezlik bilan harakat qilishda davom etsa, bu dinamik muvozanat deb ataladi. Masalan, bir xil tezlik bilan harakatlanayotgan to‘p. Boshqa tomondan, agar jism muvozanatda bo‘lib, tinch holatda tursa, bu statik muvozanat deyiladi.
Muvozanat yana turg‘un, noturg‘un va neytral turlarga ham bo‘linadi. Keling, bular nimani anglatishini ko‘raylik. Turg‘un muvozanat — bu jism muvozanat holatidan siljitilsa, yana o‘sha muvozanat nuqtasiga qaytishga intiladigan holatdir. Masalan, yarimshar tubiga qo‘yilgan to‘p. Noturg‘un muvozanatda esa, agar jism o‘sha nuqtadan siljitilsa, u bu nuqtadan uzoqlashishga intiladi. Sfera tepasiga qo‘yilgan to‘pni olaylik. Uni biroz sursak, to‘p eng yuqori nuqtadan uzoqlashib dumalay boshlaydi. Xuddi shuningdek, neytral muvozanatda jism muvozanat nuqtasiga na yaqinlashadi, na undan uzoqlashadi. Masalan, gorizontal sirtga qo‘yilgan to‘pni ozgina siljitib ko‘ring.
To‘pning siljishi
Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQ
Q1
Muvozanatni ta’riflang.
Muvozanat — bu jismning ichki energiyasi ham, harakati ham vaqtga nisbatan o‘zgarmaydigan holatdir.
Q2
Statik muvozanat nima?
Bu shunday muvozanat turiki, unda jismga ta’sir qilayotgan barcha kuchlarning natijaviy qiymati nolga teng bo‘ladi, ya’ni jismning natijaviy tezlanishi nol bo‘ladi, jismning tezligi ham nolga teng bo‘ladi. Bu jism tinch holatda ekanini anglatadi. Demak, agar jism tinch holatda bo‘lsa va uning natijaviy tezlanishi nolga teng bo‘lsa, jism statik muvozanatda bo‘ladi.
Q3
Dinamik muvozanat nima?
Bu shunday muvozanat turiki, unda jismga ta’sir qilayotgan barcha kuchlarning natijaviy qiymati nolga teng bo‘ladi, ya’ni jismning natijaviy tezlanishi nol bo‘ladi, ammo jismning tezligi nol bo‘lmaydi. Bu jism o‘zgarmas tezlik bilan harakatlanayotganini anglatadi. Demak, agar jismga ta’sir qilayotgan natijaviy kuch nol bo‘lsa-yu, u baribir qandaydir o‘zgarmas tezlik bilan harakatlanayotgan bo‘lsa, u holda jism dinamik muvozanatda deyiladi.
Q4
Kuchlarning nechta turi bor?
Kuch — bu jismning harakat holatini yoki o‘lchamlarini o‘zgartira oladigan fizik sababdir. Qo‘llanishiga ko‘ra kuchlar ikki turga bo‘linadi:
- Tegish (kontakt) kuchi
- Tegishsiz (kontakt bo‘lmagan) kuch
Q5
Tegish kuchiga misollar keltiring.
- Muskul kuchi
- Mexanik kuch
- Ishqalanish kuchi
