Eksperimental fizika nima

Eksperimental fizika — tabiatni bilishning, ya’ni tabiatdagi tabiiy hodisalarni maxsus yaratilgan sharoitlarda o‘rganish usulidir. Nazariy fizika tabiatning matematik modellarini o‘rgansa, eksperimental fizika bevosita tabiatning o‘zini tadqiq etadi.

Aynan tajriba natijalariga mos kelmaslik fizik nazariyaning xatoligini yoki, aniqrog‘i, nazariyaning biz yashayotgan olamga tatbiq etilmasligini ko‘rsatuvchi mezondir. Buning aksi esa to‘g‘ri emas: tajribaga mos kelish nazariyaning to‘g‘riligini (qo‘llash mumkinligini) isbotlamaydi. Ya’ni fizik nazariyaning hayotiyligini belgilovchi asosiy mezon uni tajriba orqali tekshirishdir.

Tajribaning bugun yaqqol ko‘rinib turgan bunday ahamiyatini faqat Galiley va undan keyingi tadqiqotchilar anglab yetganlar. Ular maxsus sharoitlarda jismlarning o‘zini qanday tutishini kuzatish asosida olamning xususiyatlari haqida xulosa chiqarganlar, ya’ni tajribalar o‘tkazganlar. Shuni ta’kidlash kerakki, bu yondashuv, masalan, qadimgi yunonlarning qarashlariga mutlaqo zid edi: ular olamning tuzilishi haqidagi haqiqiy bilimning yagona manbayi tafakkur deb hisoblashgan. «Sezgi orqali orttirilgan tajriba» esa ko‘plab aldanishlar va noaniqliklarga moyil deb qaralgan, shu sababli u haqiqiy bilim maqomiga da’vo qila olmagan.

Ideal holatda eksperimental fizika tajriba natijalarini faqat tavsiflash bilan cheklanib, ularga hech qanday talqin bermasligi kerak. Biroq amalda bunga erishib bo‘lmaydi. Birmuncha murakkab tajriba natijalarini talqin qilish tajriba qurilmasining barcha qismlari qanday ishlashini tushunishimizga muqarrar ravishda bog‘liq. Bunday tushuncha esa, o‘z navbatida, muayyan nazariyalarga tayanmasdan shakllana olmaydi. Masalan, tezlatkichlar qo‘llanadigan elementar zarralar fizikasidagi tajribalar — butun eksperimental fizikadagi eng murakkab tajribalardan biri — elementar zarralar xossalarini haqiqatan o‘rganish deb e’tirof etilishi uchun detektorning barcha qismlarining mexanik va elastik xossalari, ularning elektr va magnit maydonlarga qanday javob berishi, vakuum kamerasidagi qoldiq gazlarning xossalari, proporsional kameralarda elektr maydonining taqsimlanishi va ionlarning dreyfi, moddaning ionlanish jarayonlari va shunga o‘xshash  hodisalar tegishli nazariyalar yordamida batafsil tushunilgan bo‘lishi kerak.