Yer tizimidagi (Earth’s system) barcha narsa to‘rtta quyi tizimdan biriga kiritiladi: quruqlik, suv, tirik mavjudotlar yoki havo. Bu quyi tizimlar “sferalar (spheres)” deb ataladi. Aniqroq aytganda, ular geosfera (geosphere — quruqlik), gidrosfera (hydrosphere — suv), biosfera (biosphere — tirik mavjudotlar) va atmosfera (atmosphere — havo) nomi bilan yuritiladi. Ekologlar (environmentalists) ushbu tizimdan Yerda uchraydigan organik va noorganik moddalarni tasniflash va o‘rganishda foydalanadilar. Ushbu maqolada biz ushbu to‘rtta sferani batafsil ko‘rib chiqamiz.

Geosfera

Geosfera Yer po‘sti (crust) va yadrosini (core) tashkil etuvchi barcha unsurlarni o‘z ichiga oladi. Quruq hududlardagi toshlar va qum zarralaridan tortib, okean tubida uchraydigan zarrachalargacha — bularning barchasi geosferaga misol bo‘la oladi. Shuningdek, minerallar, lava, erigan magma (molten magma) va tog‘lar ham geosferaga kiradi. Geosferada doimiy jarayonlar kechib, ular boshqa sferalarni ham o‘zgartirib turadi. Bunga misollardan biri — tog‘ jinslari aylanishi (rock cycle).
Tog‘ jinslari aylanishi tasviri

Ushbu aylanish jarayonida Yer po‘sti ostidan erigan jinslar yuqoriga ko‘tarilib, vulqon kanallari (vents) orqali lava sifatida yuzaga otilib chiqadi. Qotgan lava hamda boshqa tog‘ jinslari Yer harakatlari ta’sirida yemiriladi (weathering) va eroziyaga uchraydi (erosion). Eroziya natijasida maydalanib ketgan zarrachalar biror joyda to‘planib boradi. Ko‘p yillar davomida qatlamlar yig‘ilgach, ustki qatlamlarning bosimi ularni Yer po‘stiga yanada chuqurroq ko‘madi. U yerda nihoyatda yuqori harorat ta’sirida ular qaytadan eriydi va yana yuzaga otilib chiqadi. E’tibor bergan bo‘lsangiz, bu aylanish o‘z-o‘zidan yakunlanmaydi. Unga shamol, harorat va suv kabi — boshqa sferalarga mansub omillar ham ta’sir qiladi.

Gidrosfera

Gidrosfera sayyoradagi barcha suv qismlarini o‘z ichiga oladi. Bunga Yer yuzasidagi suvlar, yer osti suvlari (subsurface) hamda atmosferadagi suv bug‘i (water vapour) ham kiradi. Gidrosferada har kuni cheksiz (infinite) jarayonlar sodir bo‘ladi. Suv aylanishi (water cycle) gidrosferaning ahamiyati (importance of the hydrosphere), uning vazifalari va u boshqa sferalarni qanday qo‘llab-quvvatlashini tushunishning bir usulidir.

Suv aylanishi tasviri

Okean va boshqa suv havzalari Quyosh energiyasini yutib, qiziydi. Daraxtlar orqali transpiratsiya (transpiration) va Yer yuzasidagi suvlarning bug‘lanishi (evaporation) sodir bo‘ladi. Atmosferadagi suv bug‘i kondensatsiyalanib, yomg‘ir bulutlarini hosil qiladi va yomg‘ir ko‘rinishida yerga qaytadi. Yomg‘ir suv havzalariga tushadi va aylanish davom etadi. Suv aylanishi jarayonida boshqa sferalar ham ta’sirlanadi.

Biosfera

Biosferaning tasviri

Biosfera Yerning barcha tirik tarkibiy qismlarini o‘z ichiga oladi. Shuningdek, hali parchalanib ulgurmagan organik modda (organic matter) ham biosferaga kiradi. Biosfera quyidagicha boshqa uchta sferaga juda katta darajada bog‘liq:

• Gidrosfera o‘simlik va hayvonlarni suv hamda namlik bilan ta’minlaydi.
• Geosfera o‘simlik va hayvonlar yashashi uchun qattiq tayanch yuzani beradi. Shuningdek, Yer ostidan issiqlik manbaini ham ta’minlaydi.
• Atmosfera Quyoshning ultrabinafsha nurlarini (UV radiation) to‘sadi va Quyosh issiqligidan bizga yetarli miqdorda kelishiga yordam beradi.

Ekotizim (ecosystem) deb ataladigan nazariya biosferaning boshqa sferalar bilan o‘zaro ta’sirini yanada yaxshiroq tushuntiradi.

Atmosfera

Atmosferaning turli qatlamlari

Yer yuzasi ustidagi gazsimon qatlam atmosfera deb ataladi. U turli gazlar va juda mayda suv zarrachalaridan iborat. Atmosferadagi gazlarni gravitatsiya kuchi (force of gravity) o‘z o‘rnida ushlab turadi. Quyoshdan keladigan issiqlik nurlanishi (radiated) Yerga yetib keladi va atmosferada aks etadi (reflected). Quyosh issiqligi Yer yuzasini qizdiradi va bug‘lanishni keltirib chiqaradi, natijada namlik atmosferaga ko‘tariladi.

Atmosfera bir necha qatlamlardan iborat bo‘lib, quyidagi tasvirda uning turli qatlamlari ko‘rsatilgan. Troposfera (troposphere) — Yerga eng yaqin qatlam. Insonlar, hayvonlar va o‘simliklar aynan shu qatlamda yashaydi. Qushlar va samolyotlar ham atmosferaning shu qatlamida uchadi. Troposferadan yuqoridagi qatlamlarda havo siyraklashib boradi. Ekzosferadan (exosphere) yuqorisi esa — kosmosdir.

Yer sferalari bir-biri bilan qanday o‘zaro ta’sirlashadi?

Hech bir sfera yolg‘iz holda “ishlamaydi”. Tizimdagi barcha sferalar o‘zaro ta’sirlashadi va bir-birining ustiga qisman “qoplanadi” (overlap). Ushbu bo‘limda sferalar o‘rtasida sodir bo‘ladigan turli o‘zaro ta’sirlarni ko‘rib chiqamiz:

1. Gidrosfera va atmosfera

Gidrosferada sodir bo‘ladigan bug‘lanish atmosferada bulut va yomg‘ir hosil bo‘lishi uchun muhit yaratadi. Atmosfera esa bu suvni yomg‘ir ko‘rinishida yana gidrosferaga qaytaradi.

2. Gidrosfera va geosfera

Gidrosfera geosferadagi tog‘ jinslarining yemirilishi (weathering) va eroziyaga uchrashi (erode) uchun zarur namlikni beradi. Geosfera esa o‘z navbatida muzning erishiga va suv havzalarining oqib borib, okeanlarga qaytishiga sharoit yaratadi.

3. Atmosfera va geosfera

Atmosfera geosferadagi tog‘ jinslarining parchalanishi va eroziyaga uchrashi uchun zarur issiqlik hamda energiyani ta’minlaydi. Geosfera esa Quyosh energiyasini atmosferaga qaytarib aks ettiradi.

4. Biosfera va gidrosfera, atmosfera hamda geosfera

Biosfera atmosferadan quyosh nuri va gazlarni oladi. U gidrosferadan suvni, geosferadan esa yashash uchun muhit (living medium)ni oladi.

Ko‘pincha to‘rtta sferaning barchasini bitta joyning o‘zida ham uchratish mumkin. Masalan, tuproqda geosferadan kelgan minerallar bo‘lishi mumkin, tuproq ichidagi namlik gidrosferadan bo‘ladi, tuproqda yashovchi hasharotlar va o‘simliklar biosferaga kiradi, tuproq bo‘laklari orasida esa havo “cho‘ntaklari” (pockets of air) mavjud bo‘ladi. Shundan xulosa qilish mumkinki, biz biladigan hayotni aynan mana shu yaxlit tizim ta’minlaydi.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

S1

Yer sferalari bir-biri bilan qanday bog‘langan?

Yerning to‘rtta sferasi bir-biri bilan juda chambarchas bog‘langan. Qushlar (biosfera) havoda (atmosfera) uchadi, suv (gidrosfera) esa tuproq orqali (litosfera yoki geosfera) oqadi. Yer sferalari o‘zaro juda yaqin bog‘langan: bir sferadagi o‘zgarish ikki yoki undan ko‘p sferada o‘zgarishga olib keladi.

S2

Atmosferaning qatlamlari qanday nomlanadi?

Eng pastdan eng yuqorigacha atmosferaning asosiy qatlamlari: troposfera (troposphere), stratosfera (stratosphere), mezosfera (mesosphere), termosfera (thermosphere) va ekzosfera (exosphere).

S3

Agar Yer sferalari bir-biri bilan o‘zaro ta’sirlashmasa nima bo‘ladi?

Agar Yer sferalari o‘zaro ta’sirlashishni to‘xtatsa, ob-havo jarayonlari ham to‘xtab qoladi: suv aylanishi bo‘lmaydi. Natijada o‘simlik va daraxtlar suvsiz o‘smaydi, hayvonlar kislorodsiz nafas ololmaydi, shuningdek shamolsiz okean yuzasidagi oqimlar ham harakatdan to‘xtaydi.

S4

Yer sferalarining maqsadi nima?

Yerning har bir sferasi o‘ziga xos xususiyat va belgilariga ega, biroq ular Yerda bir-biridan ajralgan holda mavjud emas. Ular birgalikda ishlaydi va sayyoradagi jarayonlarni harakatga keltiradi.

S5

Vulqon otilganda u Yerning to‘rtta sferasiga qanday ta’sir qiladi?

Vulqonlar Yerning to‘rtta sferasiga ham ta’sir qiladi. Vulqonlar atmosferaga zararli zaharli gazlarni chiqarib, havoni ifloslantiradi. Atmosferaga chiqqan bu zararli zaharli gazlar o‘simliklarning o‘sishini susaytiradi, bu esa hayvonlar uchun ularni iste’mol qilishni qiyinlashtiradi. Dengiz ostidagi (submarine) faol vulqonlar esa dengiz ekotizimiga ta’sir qiladigan fizik-kimyoviy g‘ayrioddiyliklar (physical-chemical anomalies)ni keltirib chiqaradi.