Nyutonning birinchi harakat qonuniga ko‘ra, tinch holatda turgan yoki tekis harakatlanayotgan jism unga muvozanatlashmagan kuch ta’sir etmaguncha o‘z holatini saqlab qoladi. Endi sizda “muvozanatlashmagan kuch” nima degan savol tug‘ilishi mumkin. Bu savolga javob topish uchun stol ustida yotgan kitobni ko‘rib chiqaylik.
Hozir kitobga ikkita kuch ta’sir qilmoqda: pastga yo‘nalgan gravitatsion tortish kuchi va stol tomonidan kitobga yuqoriga yo‘nalgan tayanch kuchi. Bu ikki kuchning kattaligi teng, yo‘nalishlari esa qarama-qarshi bo‘lgani uchun ular bir-birini muvozanatlashtiradi. Kitobga muvozanatlashmagan kuch ta’sir etmayotgani sababli u muvozanat holatida bo‘ladi va tezlanmaydi. Aksincha, agar kitob tezlanadigan bo‘lsa, unga uning harakat holatini o‘zgartiradigan va natijada tezlanishga olib keladigan muvozanatlashmagan kuch ta’sir qilishi kerak bo‘ladi. Keling, ushbu maqola orqali bu kuchlar bilan yaxshiroq tanishib chiqamiz.
Muvozanatlashgan kuchlar nima?
Agar jismga ta’sir qilayotgan barcha kuchlarning natijaviy kuchi nolga teng bo‘lsa, u holda jismga ta’sir qilayotgan kuchlar muvozanatlashgan kuchlar deb ataladi. Keling, muvozanatlashgan kuchlarga oid ayrim misollarni ko‘rib chiqamiz va jismning harakat holati qanday o‘zgarmasligini tushunamiz.
Muvozanatlashgan kuchlarga misollar
Tasavvur qiling, siz devorni itaryapsiz va kutilganidek, devor ham siljimaydi, siz ham siljimaysiz. Bu siz va devor bir-biringizga muvozanatlashgan kuch ta’sir qilayotganingizni anglatadi.
Odam devorni itarganda, ta’sir etayotgan kuchlar bir-birini muvozanatlashtiradi va natijada devor siljimaydi.
Quyidagi rasmda kuchlari teng bo‘lgan raqiblar o‘rtasidagi arqon tortish o‘yini tasvirlangan. Muvozanatlashgan kuchlar tufayli ishtirok etayotgan jamoalarning hech biri boshqasini o‘z tomoniga torta olmaydi.
Kuchlari teng bo‘lgan raqiblar o‘rtasidagi arqon tortish o‘yini muvozanatlashgan kuchga misoldir
Yuqorida ko‘rsatilgan rasmda kuchlari teng bo‘lgan ikki jamoa o‘rtasidagi arqon tortish o‘yini tasvirlangan. Jamoalarning hech biri raqib jamoani o‘z tomoniga torta olmaydi. Bu muvozanatlashgan kuchlarga misoldir.
Muvozanatlashmagan kuchlar nima?
Agar jismga ta’sir qilayotgan natijaviy kuch nolga teng bo‘lmasa, u holda jismga ta’sir qilayotgan kuchlar muvozanatlashmagan kuchlar deb ataladi. Muvozanatlashmagan kuchlar ta’sir etayotgan jism o‘z harakat holatini o‘zgartiradi. Keling, ularning tabiatini yaxshiroq tushunish uchun muvozanatlashmagan kuchlarga oid ayrim misollarni ko‘rib chiqamiz.
Muvozanatlashmagan kuchlarga misollar
Oldingi bo‘limda muhokama qilgan o‘sha arqon tortish misolini yana ko‘rib chiqaylik.
Kuchlar muvozanatlashgan bo‘lsa, jamoalarning hech biri yutmaydi. Ammo arqon ma’lum bir tomonga siljisa yoki jamoalardan biri g‘alaba qozonsa, demak, ikkala jamoa tomonidan qo‘llangan kuchlar muvozanatlashmagan bo‘ladi.
Amalda harakat qilayotgan deyarli hamma narsa unga muvozanatlashmagan kuchlar ta’sir etishi natijasidir. Agar siz futbol to‘pini tepib, u bir joydan ikkinchi joyga harakat qilsa, demak, unga muvozanatlashmagan kuchlar ta’sir qilmoqda.
To‘p tepilib yuborilgandan keyin bir joydan ikkinchi joyga harakat qiladi. Bu muvozanatlashmagan kuchga misoldir.
Quyidagi rasmda arg‘imchoqda o‘tirgan ikki kishi ko‘rsatilgan. O‘ng tomondagi odam chap tomondagi odamga qaraganda ancha og‘irroq, shu sababli arg‘imchoq uning tomonga og‘gan. Bu muvozanatlashmagan kuchlarga misoldir.
Arg‘imchoqda bir odam ikkinchisidan ancha og‘ir bo‘lsa, muvozanatlashmagan kuchlar holati yuzaga keladi.
Yuqoridagi rasmda arg‘imchoqda o‘tirgan ikki kishi tasvirlangan. O‘ng tomondagi odam chap tomondagiga qaraganda ancha og‘irroq, shu sababli arg‘imchoq uning tomoniga og‘gan. Bu ikki muvozanatlashmagan kuchga misoldir.
Muvozanatlashgan va muvozanatlashmagan kuchlar o‘rtasidagi farqlar
Muvozanatlashgan va muvozanatlashmagan kuchlar o‘rtasidagi muhim farqlarning ayrimlari quyidagi jadvalda keltirilgan.
| Muvozanatlashgan kuchlar | Muvozanatlashmagan kuchlar |
| Kuchlar kattaligi jihatidan teng bo‘ladi | Kuchlar kattaligi jihatidan teng bo‘lmaydi |
| U jismning harakat holatida hech qanday o‘zgarish hosil qilmaydi. | Jismning harakat holatida o‘zgarish hosil qiladi. |
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Muvozanatlashgan kuchlar nima?
Agar jismga ta’sir qilayotgan barcha kuchlarning natijaviy kuchi nolga teng bo‘lsa, u holda jismga ta’sir qilayotgan kuchlar muvozanatlashgan kuchlar deb ataladi.
Q2
Muvozanatlashmagan kuchlar nima?
Agar jismga ta’sir qilayotgan natijaviy kuch nolga teng bo‘lmasa, u holda jismga ta’sir qilayotgan kuchlar muvozanatlashmagan kuchlar deb ataladi.
Q3
Muvozanatlashgan kuchlarga qanday misollar bor?
Kuchlari teng bo‘lgan raqiblar o‘rtasidagi arqon tortish o‘yini muvozanatlashgan kuchlarga misoldir.
Q4
Muvozanatlashmagan kuchlarga qanday misollar bor?
Arg‘imchoqda bir odam ikkinchisidan ancha og‘ir bo‘lsa, bu muvozanatlashmagan kuchlar holatini yuzaga keltiradi.
Q5
Muvozanatlashgan va muvozanatlashmagan kuchlar o‘rtasidagi farq nima?
Muvozanatlashgan kuchlar jismning harakat holatida hech qanday o‘zgarish hosil qilmaydi. Muvozanatlashmagan kuchlar esa jismga tezlanish beradi.
