Dunyo energiyasining katta qismi an’anaviy energiya manbalarining ayrim turlari — qazilma yoqilg‘ilar hisobiga ta’minlanadi. Qazilma yoqilg‘ilar — ko‘milgan organik moddalarning parchalanishi kabi jarayonlar natijasida hosil bo‘ladigan tabiiy energiya manbalaridir. Parchalanayotgan modda vaqt o‘tishi bilan yer yuzasining chuqur qatlamlariga ko‘miladi va millionlab yillar davomida Yer po‘stidagi issiqlik hamda bosim ta’sirida bo‘ladi. Qazilma yoqilg‘ilar asosan uglerodga boy yoqilg‘ilardan, masalan, ko‘mir, neft va tabiiy gazdan iborat. Ushbu maqolada ular haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Ko‘mir
Ko‘mir — qora rangli, qattiq va yonuvchan tog‘ jinsi. U yonish xususiyati sababli qattiq qazilma yoqilg‘ilar toifasiga kiradi. Tarkibining 65–95 foizini uglerod tashkil etadi. Qolgan tarkibiy qismlar qatoriga vodorod, oltingugurt, kislorod va azot kiradi. Ko‘mir Yerning tropik mintaqalarida millionlab yillar avval yashagan o‘simliklar qoldiqlaridan hosil bo‘lgan. Suv toshqini kabi tabiiy jarayonlar tufayli bu daraxtlar tuproq ostida qolib ketgan. Vaqt o‘tishi bilan ularning ustiga tobora ko‘proq tuproq to‘plangan. Chuqurlik ortgani sayin harorat ham ko‘tarilgan. Uzoq vaqt davomida yuqori harorat va bosim sharoitida ushbu o‘lik o‘simlik qoldiqlari ko‘mirga aylangan. O‘lik o‘simlik qoldiqlarining ko‘mirga aylanish jarayoni kanonizatsiya (canonization) deb ataladi.
Ko‘mir turlari
Ko‘mir uglerod miqdori va yonish tezligiga qarab to‘rt turga bo‘linadi. Ushbu bo‘limda ko‘mir hosil bo‘lish bosqichlari bilan tanishamiz.
- Torf: Torf — kislorod bo‘lmagan, suvga to‘yingan muhitda to‘planib qolgan, qisman parchalanib ulgurgan organik moddalarning geterogen aralashmasidir. Torf yoqilg‘iga nisbatan yuqori singdiruvchanlik xususiyati sababli ishlatiladi. Torfdagi uglerod miqdori 60 foizdan kam bo‘ladi.
- Qo‘ng‘ir ko‘mir (lignit): Torf tog‘ jinsiga aylanganda lignit hosil bo‘ladi. U asosan elektr energiyasi ishlab chiqarishda ishlatiladi. Undagi uglerod miqdori taxminan 60–70 foizni tashkil etadi.
- Bitumli ko‘mir (bituminous coal): Lignit yuqori harorat va bosim ta’siriga uchraganda organik metamorfizm jarayoni sodir bo‘ladi. Bu jarayonda moddadagi kislorod va vodorod miqdori kamayadi, natijada uglerod miqdori ortadi. Bitumli ko‘mirdagi uglerod miqdori 77–87 foiz oralig‘ida bo‘ladi. U bug‘-elektr energiyasi ishlab chiqarishda yoqilg‘i sifatida, shuningdek, ishlab chiqarish sanoatida issiqlik va energiya olish uchun qo‘llanadi.
- Antratsit: Antratsit ko‘mirning eng yuqori sifatli turi hisoblanadi. Undagi uglerod miqdori 87 foiz yoki undan ko‘p bo‘ladi. U qattiq va yaltiroq bo‘lib, issiqlik berish qiymati eng yuqori tur sanaladi. Asosan turar joy va tijorat maqsadlarida ishlatiladi.
Neft
Neft — Yer yuzasi ostidagi geologik qatlamlarda uchraydigan, tabiiy ravishda hosil bo‘ladigan sariqdan jigarranggacha bo‘lgan suyuqlikdir. Uning tarkibining 93–97 foizini uglerod tashkil etadi. Qolgan tarkibiy qismlar qatoriga vodorod, kislorod, azot va oltingugurt kiradi. Neft zooplankton va suv o‘tlari (algae) qoldiqlaridan hosil bo‘ladi. Ushbu qoldiqlarning juda katta miqdori cho‘kindilar bilan aralashib, ko‘l yoki dengiz tubiga cho‘kkan va kislorodsiz sharoitda ko‘milgan. Keyinchalik dengiz yoki ko‘l tubiga yana yangi qatlamlar cho‘kishi natijasida ular yuqori harorat va bosim ta’siriga uchragan. Vaqt o‘tishi bilan organik modda kerogen deb ataladigan mumsimon moddaga aylanadi. Kerogen yanada ko‘proq issiqlik ta’sirida suyuq va gazsimon uglevodorodlarga aylanadi. Neftning hosil bo‘lishi uglevodorodlardan yuqori harorat va bosim sharoitida turli reaksiyalar orqali yuz beradi.
Xom neft keyinchalik distillatsiya qilinib, asfalt va boshqa kimyoviy reagentlardan tashqari benzin (petrol), kerosin, butan, dizel, SUG (LPG) va boshqa mahsulotlar olinadi.
Qazilma yoqilg‘ilarning qo‘llanilishi va afzalliklari
Qoldiq qazilmalar (fossils) bir vaqtlar yashagan organizmlarning qoldiqlari yoki izlarini ifodalaydi. Umuman olganda, qoldiq qazilmalarning turlari to‘rtta: tana qoldiqlari (body fossils), molekulyar qoldiqlar (molecular fossils), iz qoldiqlari (trace fossils) va uglerodli qoldiqlar (carbon fossils). Qazilma yoqilg‘ilar avtomobillar va samolyotlarni harakatga keltirishda, elektr stansiyalarini ishlatishda, dori-darmonlar, kosmetika, plastmassa, sun’iy tolalar va moylash materiallarini ishlab chiqarishda, shuningdek, tish pastasi, shinalar kabi kundalik mahsulotlarni tayyorlashda qo‘llanadi.
Qazilma yoqilg‘ilarning kamchiliklari
Qazilma yoqilg‘ilarning ayrim asosiy kamchiliklari quyidagilardan iborat:
Atrof-muhitga xavf
Qazilma yoqilg‘ilar yoqilganda karbonat angidrid ajralib chiqadi. U global isish uchun asosiy mas’ul gazlardan biridir. Yer haroratining ko‘tarilishi, qutb muzliklarining erishi va past hududlarning suv ostida qolishi uning asosiy oqibatlaridir.
Qazilma yoqilg‘ilar tufayli yuzaga keladigan ekologik xavflar
Kislotali yomg‘ir
Qazilma yoqilg‘ilar yoqilganda oltingugurt dioksidi ajralib chiqadi. U kislotali yomg‘irning asosiy sabablaridan biri bo‘lib, ekinlarning nobud bo‘lishiga hamda marmar va g‘ishtdan qurilgan yodgorliklarning yemirilishiga olib keladi.
Kislotali yomg‘ir tufayli yodgorliklarning yemirilishi
Suv jonzotlariga ta’siri
Neft tankerlarining va kemalarning cho‘kishi natijasida yuzaga keladigan neft to‘kilishlari dengiz hamda okeanlarda suv ifloslanishini keltirib chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida suv jonzotlarining nobud bo‘lishiga sabab bo‘ladi va ekotizim muvozanatini buzadi.
Neft to‘kilishi
Qayta tiklanmaslik
Qazilma yoqilg‘ilar zaxirasi cheklangan va ular nihoyatda tez sur’atda qazib olinmoqda. Shu sababli ular yaqin 30–40 yil ichida tugab qolishi kutilmoqda.
Demak, ko‘mir va neft biz uchun juda muhimdir. Ular kashf etilganidan buyon bugungi dunyo qiyofasining shakllanishida hal qiluvchi o‘rin tutib kelmoqda.
