Plazmadagi to‘lqinlar nima

Plazmadagi to‘lqinlar — elektromagnit to‘lqinlar, ya’ni plazmada tarqaladigan va plazmadagi zaryadlangan zarralarning jamoaviy harakati bilan o‘zaro muvofiqlashgan to‘lqinlardir. Plazma zarralarining dinamikasida ular orasidagi elektromagnit o‘zaro ta’sir hal qiluvchi o‘rin tutgani sababli, plazmaning elektromagnit xossalari tashqi maydonlarning mavjudligi hamda unda tarqalayotgan to‘lqinlarning parametrlariga kuchli bog‘liq.

Plazmadagi to‘lqinlar plazma elektrodinamikasining asosiy tadqiqot mavzusidir. Ularning izchil va to‘liq tahlili Maksvell tenglamalari bilan tavsiflanadigan maydonlar hamda Vlasov tenglamasi bilan tavsiflanadigan plazmaning har bir tarkibiy qismi uchun tuzilgan qo‘shma tenglamalar sistemasini yechishga asoslanadi. Biroq ayrim hollarda plazmaning gidrodinamik tavsifidan foydalanish mumkin. Bundan tashqari, ba’zi hollarda plazmaning dielektrik singdiruvchanligi tushunchasini kiritish mumkin; u doimiy tashqi magnit maydon mavjud bo‘lganda tenzor ko‘rinishida bo‘ladi.

Plazmaning elektromagnit to‘lqinlar tarqaladigan muhit sifatidagi muhim xususiyati — kuchli dispersiyaga ega ekanligidir. Plazmaning vaqt bo‘yicha va fazoviy dispersiyasi farqlanadi. Vaqt bo‘yicha dispersiya plazmaning tashqi maydonlar ta’siriga kechikib javob berishi bilan bog‘liq bo‘lib, bunga uning o‘ziga xos plazma tebranishlari sabab bo‘ladi. Tashqi magnit maydon mavjud bo‘lganda plazmada yana boshqa xarakterli vaqt masshtablari — zarralarning magnit maydonda aylanish davrlari ham paydo bo‘ladi. Fazoviy dispersiya plazmadagi issiqlik harakati bilan bog‘liq. Bu harakat tufayli Debay radiusidan kichik masofalarda zarralararo maydonlar ta’sirida zarralar harakatining o‘zaro korrelyatsiyasi kuzatiladi. Magnit faol plazmada esa tashqi magnit maydonda aylanayotgan zarralarning giroradiuslari bilan bog‘liq xarakterli masofa masshtablari ham paydo bo‘ladi.

Izotrop plazmadagi to‘lqinlar

Izotrop plazmada uch xil to‘lqin mavjud bo‘lishi mumkin: vakuumdagi elektromagnit to‘lqinlarga o‘xshash ko‘ndalang elektromagnit to‘lqinlar; faqat plazma muhitiga xos alohida turdagi bo‘ylama Lengmyur to‘lqinlari; shuningdek, ion-tovush to‘lqinlari. Oxirgisi boshqa muhitlardagi tovush to‘lqinlariga o‘xshaydi, biroq plazmada asosiy qaytaruvchi kuch elektrostatik kuch hisoblanadi.

Ko‘ndalang to‘lqinlar

Elektronlar harorati e’tiborga olinmaydigan to‘qnashuvsiz plazmadagi ko‘ndalang to‘lqinlar uchun dielektrik singdiruvchanlik quyidagicha ifodalanadi:

ε(ω)=1−ωpe2ω2(1+memi)

Ionlarning massasi elektronlar massasidan ancha katta bo‘lgani uchun qavs ichidagi ikkinchi haddan odatda voz kechish mumkin. Demak, bu to‘lqinlar vakuumdagi elektromagnit to‘lqinlarga o‘xshaydi, biroq ulardan dispersiyaning mavjudligi bilan farqlanadi. Dispersiya munosabati bu to‘lqinlar uchun quyidagi ko‘rinishga ega:

ω(k)=c2k2+ωpe2

Bundan to‘lqinlarning fazaviy va guruh tezliklarini quyidagicha aniqlash mumkin:

vph=ωk=cε(ω)=c1−ωpe2ω2
vgr=dωdk=cε(ω)=c1−ωpe2ω2

Shunday qilib, quyidagi munosabat har doim bajariladi: vphvgr=c2. Izotrop plazmadagi ko‘ndalang to‘lqinlarning yana bir xususiyati — quyidagi chastotalar oralig‘ining mavjudligi: ω<ωpe, bu oraliqda dielektrik singdiruvchanlik manfiy, sindirish ko‘rsatkichi esa sof mavhum son bo‘ladi. Bunday chastotali to‘lqinlar plazmada tarqala olmaydi. Chastotasi elektronlarning plazma chastotasidan past bo‘lgan elektromagnit to‘lqin plazma qatlamiga tushganda, unda skin-qatlam hosil bo‘ladi va to‘lqin to‘liq qaytadi.

Kinetik effektlarni, jumladan elektronlarning haroratini (norelyativistik haroratlar holida) hisobga olish ko‘ndalang to‘lqinlarning dispersiya munosabatiga faqat kichik tuzatish kiritadi, ammo yangi xususiyat yoki effektlarni yuzaga keltirmaydi. Buning sababi — ko‘ndalang to‘lqinlarning tezligi elektronlarning issiqlik harakati tezligidan ancha yuqori ekanligidir.

Bo‘ylama to‘lqinlar

Bo‘ylama yoki Lengmyur to‘lqinlari faqat plazma va unga o‘xshash muhitlarga xos bo‘lgan alohida to‘lqin turidir. Bu to‘lqinlar bo‘ylama deb ataladi, chunki ularda elektr maydon vektori to‘lqin vektori bilan bir yo‘nalishda bo‘ladi. Yana bir muhim xususiyati shundaki, Lengmyur to‘lqinlarida maydon tebranishi bilan birga elektronlar zichligi ham tebranadi. Lengmyur to‘lqinlari ilk bor 1929-yilda I. Lengmyur va L. Tonks[ingl.] tomonidan o‘rganilgan.

Lengmyur to‘lqinlariga xos muhim hodisalardan biri — Landau so‘nishi — to‘lqin energiyasining plazma zarralariga uzatilishi bilan bog‘liq bo‘lgan to‘qnashuvsiz so‘nishdir. So‘nish koeffitsiyenti to‘lqin uzunligiga bog‘liq bo‘lib, uzun to‘lqinli yaqinlashuvda, ya’ni kvTe≪ωpe (bu yerda vTe — elektronlarning issiqlik tezligi), quyidagiga teng:

γ(k)=π8ωpe(krDe)3exp⁡(−32−12(krDe)2)

bu yerda rDe — elektronlarning Debay radiusi deb tushuniladi.

Shu yaqinlashuvda bo‘ylama to‘lqinlar uchun dispersiya munosabati quyidagicha bo‘ladi:

ω=ωpe(1+32(krDe)2)=ωpe+32(kvTe)2

Shunday qilib, qisqa to‘lqinli g‘alayonlar uchun kvTe≈ωpe sharti bajarilganda ular tez so‘nadi, chunki bunday holda to‘lqin chastotasi so‘nish koeffitsiyenti qiymatiga yaqinlashadi. Demak, to‘lqin amalda tarqalishni to‘xtatib, bir davr ichida so‘nadi. To‘lqin sust so‘nadigan sohada esa uning chastotasi deyarli o‘zgarmaydi va elektronlarning plazma chastotasiga taxminan teng bo‘ladi. Bu esa ushbu to‘lqinni fazoda faqat fazoviy dispersiya tufayli tarqaladigan plazma tebranishi sifatida qarash mumkinligini anglatadi. Bu dispersiya Debay ekranlanishi effekti hamda elektronlarning noldan farqli issiqlik tezligi bilan bog‘liq. Elektronlar harorati nol deb olingan yaqinlashuvda Lengmyur to‘lqinlarining fazaviy tezligi aynan nolga teng, ular uchun dispersiya munosabati esa quyidagicha bo‘ladi:

 ω=ωpe

Lengmyur to‘lqinlari yuqori chastotalarda sodir bo‘ladigan elektronlar zichligi tebranishlari bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ionlarning harakati bo‘ylama to‘lqinlar xususiyatlariga juda kam ta’sir qiladi. Amalda ionlarning harakati plazma chastotasiga faqat kichik tuzatma kiritadi:

ωpe=4πe2Ne0me(1−memi)

Ion-tovush to‘lqinlari

Yuqorida ko‘rib chiqilgan ko‘ndalang va bo‘ylama elektron to‘lqinlari yuqori chastotali bo‘lib, ionlar harakati ularning xususiyatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi. Biroq past chastotalar sohasida ionlarning harakati hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan plazma to‘lqinlari ham mavjud bo‘lishi mumkin. Ion-tovush to‘lqinlari deb ataladigan bu to‘lqinlar bo‘ylama bo‘lib, ko‘p jihatdan plazmasiz muhitlardagi tovush to‘lqinlari ga o‘xshaydi. Lekin ularda qaytaruvchi kuch vazifasini bosim kuchlari emas, balki zaryadlarning ajralishidan yuzaga keladigan elektrostatik kuchlar bajaradi.

Ion-tovush to‘lqinlari faqat kuchli nomuvozanat holatidagi, ya’ni elektronlarning harorati ionlar haroratidan ancha yuqori bo‘lgan plazmada mavjud bo‘lishi mumkin: Te≫Ti. Ion-tovush to‘lqinlarining fazaviy tezligi uchun vph=ω/k quyidagi tengsizlik bajariladi:

vTi≪ωk≪vTe,

bu yerda vTi=Ti/mi va vTe=Te/me — issiqlik harakati tezliklari mos ravishda ionlar va elektronlarga tegishli.

Ushbu farazlar asosida ion-tovush to‘lqinlari tenglamasini plazmaning gidrodinamik tavsifi yordamida keltirib chiqarish mumkin. Chiziqli yaqinlashuvda ulardan quyidagi ko‘rinishdagi dispersiya munosabati olinadi:

ω=kvs1+k2rDe2,

bu yerda vs=Te/mi — ion tovushining tezligi.

Lengmyur to‘lqinlari kabi, ion-tovush to‘lqinlari ham to‘qnashuvsiz so‘nish hodisasiga uchraydi. Bu hodisa rezonansdagi zarralar — elektronlar va ionlar bilan o‘zaro ta’sirga bog‘liq. Ion tovushining fazaviy tezligi ionlarning issiqlik tezligiga yaqinlashganda mazkur ta’sir keskin kuchayadi. Shu sababli ion-tovush to‘lqinlari muvozanatdagi plazmada tarqala olmaydi (bunda Te=Ti), shuning uchun vs=vTi.

Ion-tovush to‘lqinlarining chegaraviy holatlari ham qiziq. Uzun to‘lqinlar chegarasida (krDe≪1) dispersiya munosabati quyidagi ko‘rinishga keladi:

ω=kvs,

ya’ni oddiy tovush to‘lqinlariga ham xos bo‘lgan chiziqli bog‘lanish hosil bo‘ladi.

Qisqa to‘lqinlar chegarasida (krDe≫1) dispersiya munosabati quyidagi ko‘rinishga keladi:

ω=vsrDe=ωpi,

ya’ni to‘lqin ionlarning plazma chastotasida sodir bo‘ladigan bo‘ylama tebranishlarga aylanadi.

Magnit faol plazmadagi to‘lqinlar

Magnit faol plazma — tashqi magnit maydon ta’sirida bo‘lgan plazmadir. Magnit maydonning mavjudligi elektromagnit to‘lqinlarning ko‘ndalang qutblanishi bo‘yicha dispersiya tenglamasi yechimlarining aynan bir xil bo‘lish xususiyatini yo‘qotadi. Natijada xususiy tebranish modalarining soni ortadi. Bo‘ylama va ko‘ndalang modalar ham o‘zaro aralashadi, shuning uchun to‘lqinlarni har doim ham aniq bo‘ylama va ko‘ndalang turlarga ajratib bo‘lmaydi.

Agar haroratni hisobga olmasak (ya’ni sovuq plazma deb ataladigan holatni qarasak), bir jinsli magnit faol plazmada besh xil to‘lqin mavjud: past chastotali Alfven to‘lqini va tez magnit-tovush to‘lqini, shuningdek, yuqori chastotali oddiy, sekin g‘ayrioddiy va tez g‘ayrioddiy to‘lqinlar. Magnit maydon bo‘ylab yo‘nalishda sekin g‘ayrioddiy to‘lqin Lengmyur to‘lqiniga o‘xshash sof bo‘ylama to‘lqinga aylanadi. Magnit maydonga perpendikulyar yo‘nalishda Alfven to‘lqini tarqala olmaydi (rasman uning chastotasi nolga teng) va faqat to‘rtta xususiy moda qoladi.

Chekli harorat hisobga olinganda xususiy to‘lqinlar soni ortadi. Past chastotalar sohasida ion tovushiga o‘xshash sekin magnit-tovush to‘lqini paydo bo‘ladi. Yuqori chastotalar sohasida esa siklotron to‘lqinlar yoki Bernshteyn modalari paydo bo‘ladi. Ular gaz dinamikasida muqobilga ega emas va Larmor radiusining chekli ekanligi bilan bog‘liq.

Bir xil chastotali, ammo turli qutblanishga ega bir nechta to‘lqin turining mavjudligi ikki nurga ajralib sinish hodisasini ham past, ham yuqori chastotali to‘lqinlar uchun keltirib chiqaradi.

Bir jinsli bo‘lmagan magnit faol plazmada past chastotali to‘lqinlarning yangi turlari — dreyf to‘lqinlari.

Magnit maydon fazoda ma’lum bir yo‘nalishni ajratib ko‘rsatadi (vektorning magnit maydon induksiyasi bilan bog‘liq yo‘nalishi bo‘ylab). Shu sababli magnit faol plazmaning dielektrik singdiruvchanligi umumiy holda tenzor kattalik bo‘lib, dispersiya qonunini faqat ayrim xususiy hollarda aniq ko‘rinishda ifodalash mumkin.

Past chastotali (magnitogidrodinamik) to‘lqinlar

Alfven to‘lqinlari

Magnit-tovush to‘lqinlari

Yuqori chastotali to‘lqinlar

Elektron-tovush to‘lqinlari

Siklotron to‘lqinlar

Plazmadagi nochiziqli to‘lqinlar

Adabiyotlar