Rekombinatsiya — genetik materialning (DNK yoki RNK) turli molekulalari orasida uzilish va qayta ulanish orqali qayta taqsimlanishi bo‘lib, genlar yoki boshqa nukleotid ketma-ketliklarining yangi kombinatsiyalariga olib keladi. Keng ma’noda bu atama nafaqat DNK molekulalari orasidagi rekombinatsiyani, balki butun xromosomalar yoki yadro darajasida genetik materialning qayta taqsimlanishini ham, shuningdek hujayralar orasida plazmidlar almashinuvini ham o‘z ichiga oladi.

Rekombinatsiya, DNK replikatsiyasi, RNK transkripsiyasi va oqsillar translatsiyasi qatori, evolyutsiya jarayonida erta paydo bo‘lgan fundamental jarayonlardan biridir.

Autosoma xromosomlar naslga o‘tishida (meros bo‘lishida) rekombinatsiyani ko‘rsatuvchi sxema.

Rekombinatsiya turlari

Gomologik rekombinatsiya

Gomologik rekombinatsiya komplementar asoslar juftlashishiga tayanadi; shu bois rekombinatsiyalanayotgan ketma-ketliklar o‘rtasida uzun gomologiya talab etiladi. Natijada gomologik molekulalarning teng qismlari almashinadi. Tirik organizmlarda u quyidagilarda sodir bo‘ladi:

• MeYoZ davomida yuz beradigan krossing-over jarayonida, gen kombinatsiyalarining xilma-xilligini yaratish (xususan, gametalar hosil bo‘lishida).
• Ikki zanjirli uzilishlarni reparatsiya qilishda; shu jumladan replikatsiya vilkasi to‘xtab qolganida uni davom ettirish uchun (eukariotlar, bakteriyalar va arxeylarda).
• Bakteriyalar va viruslarda gorizontal gen ko‘chishida.

Saytga xos rekombinatsiya

Saytga xos rekombinatsiya — rekombinatsiya aniq lokusda, odatda inqirov (inverted) takrorlarga ega bo‘lgan ikkita maxsus rekombinatsiya sayti bilan chegaralangan qisqa (taxminan 30–200 juft asos) gomologiya uchastkasi doirasida sodir bo‘ladigan jarayon. Rekombinatsiyani ta’minlovchi oqsillar aynan shu saytlarga bog‘lanadi. Odatda motivlar bir xil, ammo doimo ham shunday emas. Uning roli:

• O‘rtacha (temperat) faglar DNKsining (masalan, λ-fag) bakteriya xromosomasiga integratsiyasini ta’minlaydi.
• Bakteriya va bakteriofag xromosomalarida, shuningdek xamirturush plazmidlarida ayrim DNK bo‘laklarining inversiyasini ta’minlaydi.

Transpozitsiya

Transpozitsiya — transpozonlar (mobil genetik elementlarning bir quyi turi) ko‘chishi chog‘ida yuz beradigan rekombinatsion jarayonlar guruhidir.

Noqonuniy (illegitimate) rekombinatsiya

Noqonuniy (illegitimate) rekombinatsiya — DNK molekulalari o‘rtasida gomologiyasiz sodir bo‘ladigan barcha rekombinatsion jarayonlar. Eng yaxshi o‘rganilgan misol — ikki zanjirli uzilishlarning gomologik bo‘lmagan uchlarini biriktirish orqali reparatsiyasi (non-homologous end joining, NHEJ). Aynan shu mexanizm immunoglobulinlarni kodlovchi DNK ketma-ketliklaridagi qayta tuzilishlarni ta’minlaydi (V(D)J-rekombinatsiya).