Moddaning barcha holatlari bosim hosil qilishini bilamiz. Suyuqliklar va gazlar idishning barcha tomonlariga bir xil bosim ko‘rsatadi. Suyuqlikning tegib turgan sirt birligiga perpendikulyar yo‘nalishda ta’sir etuvchi kuchi gidrostatik bosim yoki suyuqlik bosimi deb ataladi. Ushbu maqolada gidrostatik bosimni batafsil ko‘rib chiqamiz.

Gidrostatik bosim nima?

Gidrostatik bosim quyidagicha ta’riflanadi:

“Muvozanat holatidagi suyuqlikning istalgan nuqtada og‘irlik kuchi ta’siri natijasida hosil qiladigan bosimi”.

Pastga yo‘nalgan kuch ta’sir etganda, suyuqlikning og‘irligi ortadi, shu sababli gidrostatik bosim sirtidan o‘lchanadigan chuqurlikka proporsional bo‘ladi.

Fluid bosimi (fluid pressure) gravitatsiya, tezlanish yoki yopiq idish ichidagi kuchlar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin. Shishaning yuqori qismidan boshlab suv qatlamini tasavvur qiling. Suv qatlami shishaning devorlariga bosim ko‘rsatadi. Shishaning yuqori qismidan pastki qismiga qarab tushganimiz sari, yuqoridagi qatlamning pastki qismga ko‘rsatadigan bosimi qo‘shilib boradi. Aynan shu hodisa idish tubida bosimning kattaroq bo‘lishiga sabab bo‘ladi.

Gidrostatik bosim formulasi

Gidrostatik bosimni hisoblash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:

p = ρgh

bu yerda,

• p — suyuqlik hosil qiladigan bosim, birliklari N.m^-2 yoki Pa
• ρ — suyuqlik zichligi, birliklari kg.m^-3, slugs.ft^-3
• g — erkin tushish tezlanishi, 9.81m.s^-2 deb olinadi
• h — suyuqlik ustunining balandligi, m da

Gidrostatik bosim va suv chuqurligi

Quyidagi jadvalda suv chuqurligi o‘zgarishi bilan bosim qanday o‘zgarishi ko‘rsatilgan:

Suv chuqurligi		Bosim
ft	m	Pa	bar
1	0.30	2943	0.03
5	1.52	14911.2	0.15
10	3.05	29920.5	0.30
15	4.57	44831.7	0.45

Gidrostatik bosimning keltirib chiqarilishi

Umumiy hajmi V bo‘lgan va asos sirt yuzasi A ga teng suv ustunini qaraymiz.

Suvning og‘irligi:

W = mg

Biz bilamizki, suvning massasi suv zichligining hajmga ko‘paytmasiga teng. Demak,

W = ρVg

Hajm sirt yuzasi bilan balandlik ko‘paytmasiga teng. Demak,

V = Ah

W = ρAhg

Bosim formulasidan foydalanamiz:

p = ρhg

Gidrostatik bosimga oid yechilgan masalalar

1-savol. 4°C haroratda 1 m chuqurlikdagi suvga қандай bosim ta’sir qiladi?

Javob: Suv ustunining chuqurligi = 1 m

4°C dagi suv zichligi = 1000kg/m³

Foydalaniladigan formula: p = ρgh

= (1000kg/m³)(9.81m.s^-2)(1m)

= 9810 Pa.

2-savol. 32°F haroratda 3 ft chuqurlikdagi suvga qanday bosim ta’sir qiladi?

Javob: Suv ustunining chuqurligi = 3 ft

32°F dagi suv zichligi = 1.940 slugs.ft^-3

Foydalaniladigan formula: p = ρgh

= (1.940 slugs.ft^-3)(32.17405ft.s^-2)(3ft)

= 187.3lb.ft^-2.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Gidrostatik bosim formulasi qanday?

p = ρgh

Q2

Gidrostatik bosim nima?

Istalgan vaqt momentida muvozanat holatidagi suyuqlikning bosimi og‘irlik kuchi ta’siri tufayli yuzaga keladi.

Q3

Pastga yo‘nalgan kuch qo‘llanganda, suyuqlik og‘irligida nima yuz beradi?

Suyuqlikning og‘irligi ortadi.

Q4

Suyuqlik bosimi nima?

Suyuqlik ichidagi biror nuqtada suyuqlikning og‘irligi tufayli hosil bo‘ladigan bosim fluid bosimi deb ataladi.

Q5

Suyuqlikning zichligi qanday ifodalanadi?

Suyuqlikning zichligi ρ bilan ifodalanadi.