Iqtisodiyot (qad. yunoncha oikonomía — “uy xo‘jaligini yuritish san’ati”) — ijtimoiy fan bo‘lib, tovarlar  va xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va iste’mol qilishni o‘rganadi. Iqtisodiy voqelik nazariy iqtisodiy ta’limotlarning obyekti bo‘lib, ular nazariy va amaliy yo‘nalishlarga bo‘linadi.

Nazariy yo‘nalish — ko‘pincha nazariy iqtisodiyot deb ataladi — almashinuv, taqsimot, cheklangan resurslardan foydalanish usulini tanlash jarayonining xususiyatlarini tahlil qiladi.

Amaliy iqtisodiyot (applied economics) — nazariy iqtisodiyot ishlab chiqqan qonunlar, nazariyalar va takliflarning iqtisodiy tizimlarning alohida elementlari faoliyatida bevosita qo‘llanish imkoniyatlarini o‘rganadi.

Fan
Iqtisodiyot
O'rganish mavzusi	ishlab chiqarish, taqsimlash, iste'mol qilish, ayirboshlash
Kelib chiqish davri	18-asr
Asosiy yo'nalishlar	Mikroiqtisodiyot, Makroiqtisodiyot, Xalqaro Iqtisodiyot, Siyosiy Iqtisodiyot
Yordamchi fanlar	Ekonometrika, Matematik iqtisod, Iqtisodiy va matematik modellashtirish
Muhim olimlar	Adam Smit, Devid Rikardo, Karl Marks, Jon Styuart Mill, Léon Valras, Alfred Marshall, Jon Meynard Keyns, Fridrix fon Xayek

Miloddan avvalgi IV asrdayoq Ksenofont “Domostroy” (qad. yunoncha “Oikonomikos”) nomli asar yozgan bo‘lib, uni Tsitseron lotin tiliga Oeconomicus deb tarjima qilgan.

Iqtisodiyot mustaqil fan sifatida XVIII asrda, Adam Smitning 1776 yilda nashr etilgan “Xalqlar boyligining tabiati va sabablarini tadqiq etish” (“Boyliklar”) kitobi bilan shakllandi. Biroq Yozef Shumpeter ta’kidlaganidek, iqtisodiy hodisalarning ichki mantiqini odamlar Adam Smitdan avval ham tushungan, ammo intuitiv, ilmiydan avvalgi darajada.

Iqtisodiy faning funksiyalari

Iqtisodiy fan quyidagi funksiyalarni bajaradi:

• Bilish (gnoseologik): iqtisodiy jarayonlar va qonuniyatlarni tavsiflash va tushuntirish.
• Amaliy: siyosat, biznes va xo‘jalik yuritishda foydalaniladigan tavsiyalar ishlab chiqish.
• Prognoz: iqtisodiy ko‘rsatkichlar va tendensiyalarni oldindan baholash.
• Dunyoqarash (aksiologik): iqtisodiy tafakkur va qadriyatlar tizimini shakllantirishga hissa qo‘shish.
• Metodologik: iqtisodiy tahlilda usul va yondashuvlarni asoslash.
• Ideologik: turli iqtisodiy tizimlar va siyosatlarning tamoyillarini yoritish.
• Tanqidiy: mavjud nazariyalar, siyosatlar va amaliyotlarni baholash va tanqid qilish.
• Nazariy: iqtisodiyotning abstrakt, umumlashgan modellarini yaratish.

Iqtisodiy fan ob’ektlari

Tadqiqot miqyosi bo‘yicha iqtisodiyot:

• Mikroiqtisodiyot — kompaniyalar, uy xo‘jaliklari, alohida ishlab chiqarishlar faoliyati.
• Makroiqtisodiyot — milliy xo‘jalikni umuman olganda o‘rganadi.

So‘nggi yillarda adabiyotlarda quyidagi tushunchalar ham qo‘llanadi: nanoiqtisodiyot (individual iqtisodiy subyektlar faoliyati), mezoiqtisodiyot (tarmoqlar, mintaqalar), interiqtisodiyot (xalqaro iqtisodiyot), megaiqtisodiyot (jahon xo‘jaligi).

Iqtisodiyot — inson faoliyatining sohasi sifatida bozor, sanoat, qishloq xo‘jaligi, moliya, savdo, xizmatlar sohasi, tadbirkorlik, merchandaising, menedjment, marketing va boshqalarni qamrab oladi.

Iqtisodiyot darajalari

Iqtisodiy jarayonlar odatda quyidagi darajalarga ajratiladi:

• Mikroiqtisodiy daraja — alohida uy xo‘jaligi, firma, tarmoq yoki bozor.
• Makroiqtisodiy daraja — mamlakat yoki mintaqa iqtisodiyoti.
• Xalqaro daraja — davlatlararo iqtisodiy munosabatlar.
• Global daraja — jahon iqtisodiyoti.

Zamonaviy iqtisodiyot vazifalari

Iqtisodiyot fanining markaziy mavzusi — inson ehtiyojlarining cheksizligi va ularni qondirish uchun resurslarning cheklanganligi o‘rtasidagi ziddiyatdir. Har bir iqtisodiy tizim muqarrar ravishda asosiy tanlov turlariga duch keladi: nima ishlab chiqarish, qanday ishlab chiqarish, kim va qanday ishni bajaradi, kim uchun ishlab chiqarish. Bu tanlovlarning har biri resurslar cheklanganligi bilan belgilanadi.

Nima ishlab chiqarish

Faraz qilaylik, iqtisodiy tizimda atigi ikki muqobil mahsulot mavjud: avtomobillar va ta’lim. Ko‘plab talabalar uchun mashinasiz yashash ta’lim uchun qilingan qurbonlikdir. Xuddi shunday, tizim miqyosida ham hammani to‘liq qondirishga yetadigan darajada avtomobil va ta’limni bir vaqtning o‘zida ko‘p ishlab bo‘lmaydi. Tanlash zarur — qaysi mahsulot qancha miqdorda ishlab chiqariladi.

Bu holat resurslar kamyobligi oqibatidir. Hatto eng oddiy buyumni ishlab chiqarish ham ko‘plab resurslarni birlashtirishni talab qiladi. Tabiiy resurslar — qayta ishlovsiz, tabiiy holatda ishlab chiqarishda qo‘llanadigan resurslar (masalan, unumdor yer, qurilish maydoni, o‘rmon, xomashyo). Masalan, stol tayyorlash uchun yog‘och, mix, elim, bolg‘a, arra, duradgor va bo‘yoqchining mehnati kerak bo‘ladi. Qulaylik uchun resurslar odatda ishlab chiqarish omillari deb guruhlanadi:

• Mehnat — insonning jismoniy va intellektual faoliyati;
• Kapital — inson yaratgan ishlab chiqaruvchi resurslar: asbob-uskunalar, mashinalar, infratuzilma, shuningdek nomoddiy aktivlar (intellektual kapital);
• Yer — ishlab chiqarishda ishlatiladigan barcha tabiiy resurslar (ruda, havo, suv va h.k.).

Bir joyda ishlatilayotgan resurslar shu paytning o‘zida boshqa joyda ishlatilolmaydi. Shuning uchun bir mahsulotni ishlab chiqarish — boshqa mahsulotni ishlab chiqarish imkoniyatidan voz kechishdir. Muqobil (alternativ) qiymat — biror mahsulot yoki xizmatning qiymati bo‘lib, u o‘sha vaqt va resurslar bilan erishish mumkin bo‘lgan eng yaxshi muqobil faoliyatdan voz kechish orqali o‘lchanadi. Muqobil qiymat ko‘pincha pulda ifodalanadi.

Qanday ishlab chiqarish

Ko‘p mahsulot va xizmatlarni turli usullarda ishlab chiqarish mumkin. Masalan, avtomobillarni yuqori darajada avtomatlashtirilgan, kapitalga boy yirik zavodlarda yoki ko‘proq mehnat talab qiladigan kichik korxonalarda ishlab chiqarish mumkin. Masalan, Ford birinchi usulga, Lotus esa ikkinchisiga ko‘proq yaqin. Ta’limda ham shunday: iqtisodiyot kichik guruhda, auditoriyada o‘qitilishi mumkin yoki masofaviy ta’lim texnologiyalari yordamida bir vaqtning o‘zida yuzlab talabalarga yetkazilishi mumkin.

Bunda asosiy mezon — samaradorlik. Iqtisodchilar uchun iqtisodiy samaradorlik — hech kimning manfaatiga ziyon yetkazmasdan kamida bitta kishining holatini yaxshilash mumkin bo‘lmaydigan holatdir. Bunga ko‘pincha Pareto samaradorligi (italiyalik iqtisodchi Vilfredo Pareto nomi bilan) deyiladi. Agar boshqalarga zarar bermasdan kimningdir holatini yaxshilash imkoni bo‘lsa, undan foydalanmaslik nosamaradorlikdir.

Ishlab chiqarishda samaradorlik — mavjud resurslar va bilimlar darajasida biror mahsulotdan ko‘proq ishlab bo‘lmasligi (boshqasidan ma’lum miqdordan voz kechmasdan).

Kim va qanday ishni bajaradi: Jamiyat miqyosida mehnat taqsimoti

“Kim nima ishni bajaradi?” savoli jamiyatdagi mehnat taqsimotini tashkil etish bilan bog‘liq. Har kim hamma ishni o‘zi qilishi kerakmi yoki odamlar hamkorlik qilgan holda, almashuv va ixtisoslashuv orqali ko‘proq ishlab chiqaradimi? Iqtisodchilar javobi: hamkorlik samaraliroq. Hamkorlikni qadrli qiladigan uch narsa: birgalikda ishlash, faoliyat jarayonida o‘rganish va nisoiy (taqqoslama) ustunlik.

Katta yukni bir odam sudray olmasligi, lekin ikki kishi birga yengil ko‘tarib joyiga qo‘yishi — hamkorlikning oddiy misoli. Ish joyida odamlar turli vazifalarni bajaradi; tez-tez takrorlanadigan ishda ko‘nikma chuqurlashadi va ixtisoslashuv yuzaga keladi. Natijada brigada yuqori unumdor bo‘ladi.
Ko‘nikmalar shakllangach, mehnat taqsimoti nisoiy ustunlikka ko‘ra yuz beradi — ya’ni kim nisbatan past muqobil qiymat bilan qaysi ishni bajarsa, o‘sha ishni o‘sha bajaradi.

Kim uchun ishlab chiqarish

Taqsimotdagi samaradorlik. “Kim uchun?” savoli bevosita samaradorlik bilan bog‘liq. Ma’lum miqdordagi ne’matlarni almashuv orqali shunday taqsimlash mumkinki, bir nechta odamning afzalliklari yaxshiroq qondiriladi. Umumiy miqdor o‘zgarmasa ham, kimlargadir foydali, boshqalarga zararsiz almashuv mumkin ekan, taqsimot samaradorligini yaxshilash mumkin.

Taqsimotdagi va ishlab chiqarishdagi samaradorlik — iqtisodiy samaradorlik tushunchasining ikki tomoni. Taqsimot qoidalari ishlab chiqarish ishtirokchilarining xatti-harakatlariga ta’sir qiladi: masalan, ko‘pchilik tirikchilikni mehnat va boshqa omillarni firmalarga sotish orqali topadi, etkazib beriladigan omillar miqdori esa kutiladigan mukofotga bog‘liq. Yana bir omil — tadbirkorlik rag‘batlari. Ba’zi odamlar moddiy mukofotsiz ham yangilik izlashlari mumkin, ammo hamma ham bunday emas.

Adolat masalasi amaliy muhokamalarda ko‘pincha samaradorlikdan ustun turadi. Tenglik konsepsiyasiga ko‘ra, har bir inson jamiyat ishlab chiqargan tovar va xizmatlardan ulush olishga haqli. Buning turli talqinlari bor:

• hamma daromad va boylikni teng olish kerak,
• yoki minimal zarur daraja kafolatlanadi, undan ortig‘i boshqa me’yorlar asosida taqsimlanadi,
• ayrim ne’matlar (xizmatlar, oziq-ovqat, ta’lim) teng taqsimlanadi, boshqalar esa teng bo‘lmasligi mumkin.

Muqobil qarashga ko‘ra, adolat taqsimot mexanizmining o‘ziga bog‘liq: xususiy mulk huquqi, irqiy va jinsiy kamsitishning yo‘qligi kabi prinsiplarga rioya etilsa, natija maqbul hisoblanadi. Bu nuqtai nazardan imkoniyatlar tengligi — daromadlar tengligidan muhimroq.

Ijobiy va normativ iqtisodiy nazariya

G‘arb adabiyotida samaradorlik va adolat masalalari o‘rtasida aniq chegara qo‘yiladi. Ijobiy iqtisodiy nazariya — faktlar va real bog‘liqliklar bilan ishlaydi; unda samaradorlikka ko‘proq e’tibor qaratiladi. Normativ iqtisodiy nazariya esa baholovchi hukmlar beradi: muayyan iqtisodiy holat va siyosat yaxshimi yoki yomonmi.

Normativ nazariya nafaqat taqsimotdagi adolatga taalluqli. Nima ishlab chiqarishda: tamaki va alkogol ishlab chiqarishga ruxsat berib, marixuana va kokainni taqiqlash adolatlimi? Qanday ishlab chiqarishda: xavfli yoki zararli sharoitlarda ishlashga ruxsat berish mumkinmi yoki bunday mehnat taqiqlanishi kerakmi? Kim nima ishni bajaradida: yosh, jins yoki irq asosida ish turlariga kirishni cheklash adolatlimi? Normativ muammolar iqtisodiyotning barcha qirralarini qamrab oladi.

Ijobiy nazariya esa baholashsiz jarayonlarni tahlil qiladi: iqtisodiyot qanday ishlaydi, muayyan institutlar va siyosiy choralarning ta’siri qanday. Ijobiy ilm faktlar o‘rtasidagi bog‘liqliklarni izlaydi, o‘lchanadigan qonuniyatlarni aniqlaydi.

Iqtisodiy tanlovlarni muvofiqlashtirish

Iqtisodiyot ishlashi uchun millionlab odamlarning nima ishlab chiqarish, qanday, kim qiladi, kim uchun kabi tanlovlari muvofiqlashtirilishi kerak. Buning ikki asosiy usuli bor:

• Spontan tartib — shaxslar atrof-muhitdan olgan axborot va rag‘batlarga tayanib harakatlarini moslashtiradi;
• Ierarxiya — shaxsiy harakatlar markaziy hokimiyat ko‘rsatmalariga bo‘ysundiriladi.

Davlat, biznes va uy xo'jaliklari o'rtasidagi iqtisodiy rollarni sxematik taqsimlash.

Bozor — “ko‘rinmas qo‘l”

Iqtisodiy nazariyada spontan tartibning bosh misoli — bozor faoliyati orqali qarorlarni muvofiqlashtirish. Bozor — o‘zaro savdo qilish uchun odamlar kirishadigan istalgan o‘zaro ta’sirdir. Bozorlar odamlar qaror qabul qilishi uchun zarur axborot va rag‘bat beradi.

Bozorlar axborotni asosan narxlar ko‘rinishida uzatadi. Biror tovar yoki omil kamroq bo‘lib qolsa, uning narxi oshadi; bu iste’molchilarga tejamkorlik signali, ishlab chiqaruvchilarga ko‘proq ishlab chiqarish rag‘batidir. Masalan, platinaning yangi qo‘llanishi topilib, talab oshsa, narx ko‘tariladi; bu “platina tejalsin, qazib chiqarish oshirilsin” degan xabarni uzatadi. Aksincha, yangi texnologiya tannarxni pasaytirsa, narxlar tushadi, foydalanish kengayadi va ishlab chiqaruvchilar resurslarni boshqa, ko‘proq zarur sohalarga yo‘naltiradi.

Narxlar shuningdek kuchli rag‘batlar beradi: foyda izlash menejerlarni ishlab chiqarish usullarini yaxshilashga, iste’molchilar talabiga mos mahsulotlar yaratishga undaydi; mehnat unumdorligi yuqori joyda ishlagan xodim yuqori ish haqi oladi; xabardor va tejamkor iste’molchilar berilgan byudjetda yaxshiroq yashaydi. Adam Smit bozorni “ko‘rinmas qo‘l” sifatida tasvirlab, spontan tartibni farovonlik va taraqqiyotning asosi deb bilgan.

Ierarxiya va hokimiyat

Bozor muhim, ammo yagona muvofiqlashtirish vositasi emas. Xususiy firmalar va davlat idoralari ichida qarorlar ko‘pincha ierarxik tarzda qabul qilinadi: narxlar o‘rniga hisobotlar, ko‘rsatmalar, qoidalar ishlaydi; rag‘bat sifatida mukofot va lavozim oshirish qo‘llanadi; xodimlar tashkilotga kirishda bo‘ysunishga rozilik bergan bo‘ladi.

Shunga qaramay, firmalar va idoralar o‘zaro bozorda aloqada bo‘ladi. Demak, bozor va ierarxiya iqtisodiy muvofiqlashtirishda bir-birini to‘ldiradi. Ba’zi tizimlar ko‘proq bozorga, boshqalari markaziy rejalashtirishga tayansa-da, birorta iqtisodiyot faqat bitta usulga tayanmaydi. Har ikkala yondashuv ham makroiqtisodiyot va mikroiqtisodiyot tomonidan o‘rganiladi. Shuning uchun iqtisodiyotda bozorning muvaffaqiyatsizligi va davlatning muvaffaqiyatsizligi kabi kategoriyalar ham muhim.

Bugun ko‘pincha bularni qarama-qarshi qo‘yish amaliy emas: reja va bozor — bir tizimning ikki qismi. Bozor iqtisodiyotida ham strukturaviy boshqaruv va rejalashtirish ishlatiladi; reja iqtisodiyotida esa narx tushunchasi mavjud va u orqali tarmoqlararo muvozanat tartibga solinadi.

Siyosiy iqtisodiyot

“Siyosiy iqtisodiyot” atamasini fransuz olimi Antuan Monkretyen kiritgan. Bu atama sovet iqtisodiy ilmida ham keng ishlatilgan va XVIII—XIX asrlarda juda mashhur bo‘lgan.

Marksizm

Siyosiy iqtisodiyot nuqtai nazaridan iqtisodiyot:

• bazis — ishlab chiqarish munosabatlari;
• xalq xo‘jaligi — tarmoqlarni ham o‘z ichiga oladi;
• yuqoridagilarni o‘rganadigan fandir.

Iqtisodiyot — ijtimoiy munosabatlar majmui sifatida jamiyat taraqqiyotining bazisidir. Har qanday ishlab chiqarish usuli ishlab chiqarish munosabatlari tizimi orqali namoyon bo‘ladi. Siyosiy iqtisodiyotda bevosita ishlab chiqaruvchini ishlab chiqarish vositalari bilan bog‘lash usuli, ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik shakllari markazda turadi. Ishlab chiqarish munosabatlari qonunlarda mustahkamlanadi, natijada iqtisodiyot va siyosat o‘rtasida yaqin o‘zaro ta’sir yuzaga keladi.

Fikrlar

Fridrix fon Xayek (Nobel mukofoti sovrindori) shunday deydi:
“Iqtisodiy faning g‘aroyib vazifasi — odamlarga o‘zlari yaratishni bilamiz deb o‘ylagan narsalar haqida aslida qanchalik oz bilishlarini ko‘rsatishdir.”
(Asar: “Pog‘ubli o‘ziga ishonch. Sotsializm xatolari”, 5-bob; inglizcha nashri: The Fatal Conceit: The Errors of Socialism).

2008 yil noyabr oyida Buyuk Britaniya qirolichasi Yelizaveta II London Iqtisodiyot Maktabiga tashrifi chog‘ida iqtisodchilardan “bank inqirozi ehtimolini qanday qilib ko‘rmay qolishganini” so‘ragan. Yetakchi mutaxassislar keyinchalik qirolichaga maktub yo‘llab, moliyaviy inqirozni oldindan ayta olmagani uchun uzr so‘rashgan. Asosiy sabab sifatida “mavjud tizimning umumiy xatarlarini tushunishga yordam beruvchi jamoaviy tasavvurning yetishmasligi” ko‘rsatilgan.

Kembrij universiteti professori, koreyalik iqtisodchi Xa Jun Chan “Iqtisodiyot qanday ishlaydi” kitobida iqtisodiyotni fizika yoki kimyo kabi an’anaviy ilm emas, balki siyosatning bir ko‘rinishi ekanini, iqtisodiy maktablarning hech biri o‘z yo‘nalishidagi sohalarda ham voqealar rivojini oldindan aniq bashorat qila olmaganini ta’kidlaydi.

“Dissernet” tahliliy guruhi ma’lumotiga ko‘ra, Rossiyada 2014—2015 yillarda himoya qilingan soxtalashtirilgan dissertatsiyalar taxminan 3500 tani tashkil etgan bo‘lib, ularning qariyb 40 foizi iqtisodiyot sohasiga to‘g‘ri keladi; bu boshqa barcha ilmiy yo‘nalishlardan ancha yuqori ko‘rsatkichdir.