Energiya — fizik tizimning ish bajarish qobiliyatidir. Biz kundalik hayotda ish bajarish uchun turli manbalardan olingan energiyadan foydalanamiz. Masalan, jismoniy ishlarni bajarishda mushak energiyasidan, turli qurilmalarni ishlatishda elektr energiyasidan, ovqat pishirishda esa kimyoviy energiyadan foydalanamiz. Shu bois energiyani foydalanishga yaroqli shaklda olish uchun uning turli manbalarini bilishimiz zarur. Ushbu maqola sizni energiyaning ikkita muhim manbai — an’anaviy energiya va noan’anaviy energiya manbalari bilan tanishtiradi.
Energiya manbalari
Energiya manbalari asosan quyidagi ikki turga bo‘linadi:
- An’anaviy manbalar
- Noan’anaviy manbalar
Energiya manbalarining tasnifi quyidagi rasmda berilgan.
An’anaviy energiya manbalari
An’anaviy energiya manbalari qayta tiklanmaydigan energiya manbalari deb ham ataladi va gidroelektr energiyasidan tashqari cheklangan miqdorda mavjud bo‘ladi. Bundan tashqari, ular tijoriy va notijoriy energiyaga bo‘linadi.
Tijoriy energiya manbalari
Ko‘mir, elektr energiyasi va neft tijoriy energiya manbalari deb ataladi, chunki iste’molchi ularni sotib olish uchun haq to‘lashi kerak.
Ko‘mir
Ko‘mir energiyaning eng muhim manbaidir. Hindistonda 148790 dan ortiq ko‘mir konlari mavjud bo‘lib, 2005–2006-yillar oralig‘ida yillik ishlab chiqarish 343 million tonnagacha yetgan. Hindiston ko‘mir ishlab chiqaruvchi davlatlar orasida to‘rtinchi o‘rinda turadi, konlar esa asosan Bihar, Orissa, Madhya Pradesh, Jharkhand va Bengal hududlarida joylashgan.
Neft va tabiiy gaz
Neft “suyuq oltin” deb hisoblanadi va Hindiston hamda dunyo bo‘yicha muhim energiya manbalaridan biridir. Neft asosan samolyotlar, avtomobillar, poyezdlar va kemalarda ishlatiladi. Hindistonda neft ishlab chiqarish 1950–51-yillarda 0,3 million tonna bo‘lgan bo‘lsa, 2000–01-yillarga kelib 32,4 million tonnagacha oshgan. U asosan Assam, Gujarat va Mumbayda topiladi.
Elektr energiyasi
Elektr energiyasi uy-ro‘zg‘or va tijoriy maqsadlarda ishlatiladigan keng tarqalgan energiya shaklidir. U asosan muzlatgich, televizor, kir yuvish mashinasi va konditsioner kabi elektr jihozlarida qo‘llaniladi.
Elektr energiyasi ishlab chiqarishning asosiy manbalari quyidagilardir:
- Yadro energetikasi
- Issiqlik energetikasi
- Gidroelektr energetikasi
Issiqlik energetikasiIssiqlik energiyasi turli elektr stansiyalarida neft va ko‘mirdan foydalanish orqali hosil qilinadi. U elektr tokining muhim manbai bo‘lib, 2004–05-yillarda mamlakat umumiy quvvatining 70 foizini tashkil etgan.
Gidroelektr energetikasiGidroelektr energiyasi Damodar vodiysi loyihasi va Bhakra Nangal loyihasi kabi oqar daryolar ustiga to‘g‘onlar qurish orqali ishlab chiqariladi. Gidroelektr energiyasining o‘rnatilgan quvvati 1950–51-yillarda 587,4 mW bo‘lgan bo‘lsa, 2004–05-yillarga kelib 19600 mW ga yetgan.
Yadro energetikasiYadro elektr stansiyalarida ishlatiladigan yoqilg‘i urandir (uranium), u ko‘mirga qaraganda arzonroq turadi. Yadro elektr stansiyalari Kaiga (Karnataka), Kota (Rajasthan), Naroura (UP) va Kalapakam (Chennai) hududlarida joylashgan.
Notijoriy energiya manbalari
Odatda erkin mavjud bo‘lgan energiya manbalari notijoriy energiya manbalari deb hisoblanadi. Notijoriy energiya manbalariga somon, quritilgan go‘ng va o‘tin misol bo‘la oladi./p>
Noan’anaviy energiya manbalari
Noan’anaviy manbalar qayta tiklanuvchi energiya manbalari deb ham ataladi. Noan’anaviy energiya manbalariga quyosh energiyasi, bioenergiya (bioenergy), gelgit energiyasi va shamol energiyasi kiradi.
Quyosh energiyasi
Quyosh energiyasi quyosh nuri orqali hosil bo‘ladi. Ishlab chiqarilishi kerak bo‘lgan elektr energiyasi turiga qarab fotovoltaik elementlar quyosh nuri ta’siriga qo‘yiladi. Bu energiya ovqat pishirishda va suvni distillashda qo‘llaniladi.
Shamol energiyasi
Shamol energiyasi shamol kuchidan foydalanish orqali hosil qilinadi va asosan sug‘orish maqsadida suv nasoslarini ishlatishda qo‘llaniladi. Hindiston shamol energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha ikkinchi eng yirik davlat hisoblanadi.
Gelgit energiyasi
Gelgit energiyasi dengizning gelgit to‘lqinlaridan foydalanish orqali hosil qilinadi. Hozircha bu manba arzon va samarali texnologiya yetishmasligi sababli to‘liq o‘zlashtirilmagan.
An’anaviy va noan’anaviy energiya manbalari o‘rtasidagi farq
| An’anaviy energiya manbalari | Noan’anaviy energiya manbalari |
| Bu energiya manbalari qayta tiklanmaydigan energiya manbalari deb ham ataladi | Bu energiya manbalari qayta tiklanuvchi energiya manbalari deb ham ataladi |
| Ular tijoriy hamda sanoat maqsadlarida qo‘llaniladi | Ular asosan maishiy maqsadlarda qo‘llaniladi |
| Ular ifloslanish sabablaridan biri bo‘lishi mumkin | Ular ifloslanish sababi hisoblanmaydi |
| Ko‘mir va qazilma yoqilg‘ilar bunga misol bo‘la oladi | Shamol, quyosh energiyasi va biomassa bunga misol bo‘la oladi |
Tez-tez beriladigan savollar – FAQ
Q1
An’anaviy energiya manbalarining afzalliklari qanday?
An’anaviy energiya manbalarining samaradorligi yuqori, ishlab chiqarish xarajatlari esa past bo‘ladi.
Q2
An’anaviy energiya manbalarining kamchiliklari qanday?
An’anaviy energiya manbalari ekologik jihatdan qulay emas va tez orada tugab qolishi mumkin.
Q3
Noan’anaviy energiya manbalarining afzalliklari qanday?
Noan’anaviy energiya manbalari ekologik jihatdan xavfsiz, tugamaydigan va ishlatish uchun qulaydir.
Q4
Noan’anaviy energiya manbalarining ahamiyati nimada?
Noan’anaviy energiya manbalari qayta tiklanuvchi, ifloslanishsiz, juda ko‘p miqdorda mavjud va atrof-muhitga do‘st bo‘lgani uchun muhim hisoblanadi.
Q5
Eng katta noan’anaviy energiya manbasi qaysi?
Eng katta noan’anaviy energiya manbasi — quyosh energiyasidir.
