Zilzilalar (earthquakes) — juda vayronkor tabiiy ofatlar bo‘lib, har yili butun dunyo miqyosida ko‘plab insonlar halok bo‘lishi va mulkka katta zarar yetishiga olib keladi. Shunga javoban, favqulodda vaziyatlarni boshqarish qo‘mitasi (disaster management committee) ushbu falokatli hodisalarning halokatli oqibatlarini kamaytirish uchun turli xavfsizlik choralarini joriy qilgan. Samarali strategiyalarni ishlab chiqish va favqulodda vaziyatlar bo‘yicha xabardorlikni oshirish zilzilalar ta’sirini yumshatish hamda xavfsizligimizni ta’minlashda nihoyatda muhimdir. Ushbu maqola zilzilalar haqida, jumladan ularning sabablari va oqibatlari haqida keng qamrovli tushuncha berishni, shuningdek zilzila vaqtida va undan keyin qanday harakat qilish bo‘yicha batafsil ko‘rsatmalarni taqdim etishni maqsad qiladi.

Zilzila nima? (What is an Earthquake?)

Zilzila — Yer po‘stida (earth’s crust) ichkarida to‘plangan energiyaning birdaniga ajralib chiqishi natijasida Yer yuzasining silkinishidir. Ushbu energiya ajralishi seysmik to‘lqinlarni (seismic waves) hosil qiladi; ular odatda S-to‘lqinlar (S waves) deb ham ataladi. Zilzilaning kuchi va xususiyatlari ma’lum bir hududda sodir bo‘layotgan seysmik faollik (seismic activities) bilan belgilanadi.

Zilzila vaqtida Yer po‘stida to‘plangan (saqlangan) energiya kutilmaganda ajralib chiqadi va bu yoriqlar (fault lines) bo‘ylab tog‘ jinslari massalarining tez harakati hamda siljishiga olib keladi. Ushbu harakat tebranishlarni yuzaga keltiradi va ular Yer bo‘ylab seysmik to‘lqinlar ko‘rinishida tarqaladi. Seysmik to‘lqinlarning ikki asosiy turi — S (secondary) va P (primary) to‘lqinlar.

S-to‘lqinlar, ya’ni siljish (shear) to‘lqinlari, Yer ichida tarqalganda zarrachalarni to‘lqin tarqalish yo‘nalishiga perpendikulyar (tik) holatda harakatlantiradi. Aynan shu to‘lqinlar zilzila paytidagi yonlama-yon (side-to-side) tebranishni keltirib chiqaradi. P-to‘lqinlar esa siqilish (compression) to‘lqinlari bo‘lib, zarrachalarni to‘lqin tarqalish yo‘nalishi bilan bir xil yo‘nalishda harakatlantiradi. P-to‘lqinlar zilzila vaqtida birinchi bo‘lib qayd etiladi va dastlabki keskin “turtki” (abrupt jolts)larga sabab bo‘ladi.

Zilzilalarning tabiatini va seysmik to‘lqinlarning xatti-harakatini (behaviour) tushunish ushbu tabiiy ofatlar bilan bog‘liq xavf-xatarlarni baholash uchun juda muhim. Bu olimlar va mutaxassislarga seysmik naqshlarni (seismic patterns) o‘rganish, erta ogohlantirish tizimlarini (early warning systems) ishlab chiqish, zilzilabardosh (earthquake-resistant) inshootlar uchun qurilish me’yorlarini (building codes) belgilash hamda jamoalarni tayyorgarlik va javob choralariga (preparedness and response measures) o‘rgatish imkonini beradi.

Zilzilaga nima sabab bo‘ladi?

Zilzilalar Yer po‘sti ichida sodir bo‘ladigan to‘satdan tektonik harakatlar (tectonic movements) tufayli yuz beradi. Yer po‘sti tektonik plitalar (tectonic plates) deb ataladigan yirik bo‘laklarga bo‘lingan bo‘lib, ular astenosfera (asthenosphere) deb ataluvchi yarim suyuq qatlam ustida “suzib” turadi. Bu plitalar doimo, garchi juda sekin bo‘lsa-da, harakatda bo‘ladi.

Ikki tektonik plita o‘zaro ta’sirlashganda turli xil chegaralar (boundaries) hosil bo‘lishi mumkin: konvergent (convergent), divergent (divergent) va transform (transform) chegaralar. Eng kuchli va eng vayronkor zilzilalar odatda konvergent chegaralarda yuz beradi — bunda ikki plita to‘qnashadi yoki bir-birining yonidan sirpanib o‘tadi.

Konvergent chegarada bir tektonik plita ikkinchisining ostiga majburan kirib borishi mumkin; bu jarayon subduktsiya (subduction) deb ataladi. Plitalar to‘qnashar yoki sirpanib o‘tar ekan, ulkan bosim va ishqalanish (friction) to‘planadi. Oxir-oqibat kuchlanish (stress) haddan tashqari ortib ketadi va plitalar chegarasi bo‘ylab jinslar sinib, sirpanadi (break and slip). Saqlangan energiyaning bunday keskin ajralib chiqishi seysmik to‘lqinlarni hosil qiladi va natijada zilzila sodir bo‘ladi.

Tektonik harakatlardan tashqari, boshqa geologik faolliklar ham zilzilani qo‘zg‘atishi mumkin. Masalan, vulqon faolligi (volcanic activity) magma Yer po‘sti orqali yuqoriga ko‘tarilganda bosim hosil qilishi va vulqon atrofidagi jinslarni yorib yuborishi (fracturing) sababli zilzilalarga olib kelishi mumkin. Yer po‘stidagi bunday harakatlar va uzilishlar (ruptures) tufayli yuzaga kelgan buzilishlar barcha yo‘nalishlarda tarqaladigan tebranishlarni paydo qiladi va yer sathini silkitadi. Ana shu tebranishlar — Yer bo‘ylab tarqaladigan hamda seysmograflar (seismographs) tomonidan qayd etiladigan seysmik to‘lqinlardir.

Shuni ta’kidlash muhimki, kuchlanishning to‘planishi va keyin energiyaning zarba to‘lqinlari (shock waves) ko‘rinishida ajralib chiqishi zilzilalarning asosiy mexanizmidir. Zilzilaning magnitudasi yoki kuchi (magnitude/strength) aynan shu jarayonda qancha energiya ajralib chiqqani bilan belgilanadi.

Zilzilalar sabablari bo‘yicha chuqurroq

Biz sizga seysmik faollik ortidagi qiziqarli mexanizmlarni yoritib beradigan mazmunli videoni taqdim etamiz. Ushbu videoni tomosha qilish orqali siz zilzilalar qanday yuzaga kelishi va ularning sodir bo‘lishiga hissa qo‘shadigan omillarni yanada chuqurroq tushunasiz.

Zilzila paytida nima qilish kerak?

Zilzilalarda oldindan tayyorgarlik ko‘rish hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Quyida ofat sodir bo‘lishidan oldin bajarish lozim bo‘lgan muhim qadamlar keltiriladi:

Zilziladan oldin (Before the Earthquake)

• Ulanishlarni moslashuvchan (egiluvchan) qiling (Make Connections Flexible)

Gaz quvurlari va gaz jihozlari moslashuvchan ulanishlar bilan to‘g‘ri o‘rnatilganiga ishonch hosil qiling. Bu gaz sizib chiqishining oldini oladi va zilzila vaqtida yong‘in xavfini kamaytiradi.

• Zilzilaga tayyorgarlik rejasini tuzing (Create an Earthquake Readiness Plan)

Uyda panoh (shelter) bo‘ladigan hududni oldindan belgilashni o‘z ichiga olgan, yaxshilab o‘ylangan reja tuzing. Konserva ovqatlar, to‘liq jihozlangan birinchi yordam qutisi (first aid kit), yetarli miqdorda suv, chang niqoblari (dust masks), himoya ko‘zoynaklari (goggles), yong‘inga qarshi jihozlar (firefighting equipment), fonar (flashlight) va ishlaydigan batareyali radio (battery-operated radio) kabi zarur anjomlarni zaxiralang. Bu ta’minotlar zilzila sodir bo‘lganda juda asqotadi.

• Arxitektorlar va konstruksiya muhandislari bilan maslahat qiling (Consult Architects and Structural Engineers)

Mustahkam inshootlar qurish zilzila zararini kamaytirish va bino ichidagilar xavfsizligini ta’minlash uchun juda muhim. Agar siz zilzilaga moyil hududda yashasangiz, bino qurishdan avval arxitektorlar va konstruksiya muhandislari bilan maslahatlashish zarur. Ular kerakli choralarni ko‘rish va favqulodda vaziyatlarni boshqarish qo‘mitasi belgilagan me’yoriy talablar (regulations)ga rioya etishda yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.

• Xabardorlikni oshiring (Spread Awareness)

Do‘stlaringiz va oilangiz bilan zilzilaga tayyorgarlikning ahamiyati haqidagi bilimlarni ulashing. Atrofingizdagilarni o‘qitish orqali siz xavfsizroq jamoa shakllanishiga hissa qo‘shasiz.

Zilzila paytida (During the Earthquake)

Zilzila boshlanganida tezkor fikrlash va to‘g‘ri harakat qilish hayotni saqlab qolishi mumkin. Quyidagi muhim tavsiyalarga amal qiling:

• Ichkarida qoling (Stay Indoors)

Silkinish to‘xtamaguncha va tashqariga chiqish xavfsiz ekani rasman e’lon qilinmaguncha ichkarida qoling. Mustahkam stol yoki karavot ostiga yashirinish (taking cover) yuqoridan tushishi mumkin bo‘lgan buyumlardan himoya qiladi.

• Xavfli hududlardan yiroq bo‘ling (Avoid Hazardous Areas)

Zilzila paytida ag‘darilib ketishi mumkin bo‘lgan kitob javonlari, og‘ir mebellar va maishiy texnika jihozlaridan uzoqlashing. Xavfsizlik har doim birinchi o‘rinda turishi kerak.

• Xavfsiz joy toping (Find a Safe Spot)

Stol yoki karavot kabi mustahkam mebel ostidan panoh toping. Barqaror turish va jarohatlanish xavfini kamaytirish uchun ustun (post) yoki boshqa mahkamlangan buyumdan ushlang.

• Agar tashqarida bo‘lsangiz, ochiq joyga o‘ting (If Outdoors, Move to an Open Area)

Agar zilzila siz tashqarida bo‘lgan paytda yuz bersa, binolar, daraxtlar va elektr uzatish liniyalaridan (power lines) uzoq bo‘lgan ochiq joyni toping. Seysmik faollik vaqtida bunday obyektlar katta xavf tug‘diradi.

Zilziladan keyin (After the Earthquake)

Zilzila pasaygach, ehtiyotkorlik bilan harakat qiling va quyidagi choralarni ko‘ring:

• Birinchi yordam ko‘rsating (Administer First Aid)

Yengil jarohat olganlarga birinchi yordam qutilari yordamida yordam bering. Og‘ir jarohatlanganlar uchun esa professional tibbiy yordam kelguncha kutish va xavfsiz bo‘lmaguncha ularni joyidan ko‘chirmaslik muhim.

• Sun’iy nafas va reanimatsiya (CPR and Rescue Breathing)

Agar kimdir nafas olmayotgan bo‘lsa, sun’iy nafas (rescue breathing) bering. Agar tomir urishi (pulse) bo‘lmasa, tibbiy yordam yetib kelguncha CPR (cardiopulmonary resuscitation — yurak-o‘pka reanimatsiyasi)ni bajaring.

• Xavf-xatarlarni yodda tuting (Be Mindful of Hazards)

Ag‘darilib tushishi mumkin bo‘lgan javonlar yoki tushayotgan buyumlarga e’tibor bering, g‘ishtdan qurilgan yoki boshqa beqaror materiallardan iborat shikastlangan devorlar atrofida ehtiyot bo‘ling. Xavfsizlik ustuvor bo‘lsin.

• Gaz va elektr ulanishlarini tekshiring (Check Gas and Power Connections)

Gaz klapanlarini sizib chiqish bor-yo‘qligiga tekshiring va agar zarar ehtimoli bo‘lsa, asosiy elektr kalitini (main power switch) o‘chiring. Buzilgan jihozlarni ta’mirlanmaguncha tokdan uzib qo‘ying (unplug).

• Elektr simlaridan uzoqda bo‘ling (Stay Clear of Power Lines)

Yerga qulagan elektr simlaridan hamda ularga tegib turgan istalgan buyum yoki jihozlardan xavfsiz masofada turing. Elektr toki jiddiy xavf tug‘diradi, shuning uchun juda ehtiyot bo‘ling.

Ushbu ko‘rsatmalarga amal qilish orqali siz zilzila vaqtida va undan keyin o‘zingiz hamda atrofingizdagilarning xavfsizligini ta’minlashingiz mumkin. Unutmang: tayyorgarlik va bilim — bunday tabiiy ofatlarni samarali boshqarishning kalitidir. Xabardor bo‘ling va xavfsiz bo‘ling!

Favqulodda vaziyatlarni boshqarish orqali tayyorgarlikni kuchaytirish

Noaniqlik paytlarida tabiiy ofatlardan o‘tib ketish uchun zarur bilim va strategiyalarga ega bo‘lish juda muhim. Ushbu bo‘limda biz favqulodda vaziyatlarni boshqarish (disaster management)ning kengroq tushunchasi va u oldindan bashorat qilinadigan hamda kutilmagan falokatlar paytida qanchalik ahamiyatli ekanini yoritib beradigan mazmunli videoni taqdim etamiz.

Zilzilaning oqibatlari nimalardan iborat?

Zilzilalar turli xil oqibatlarga ega bo‘lishi mumkin; ularning og‘irlik darajasi zilzilaning magnitudasi, epitsentr chuqurligi (depth of its epicentre) va mahalliy geologiya (local geology) kabi omillarga bog‘liq. Quyida zilzila keltirib chiqaradigan asosiy oqibatlar keltiriladi:

1. Yer silkinishi (Ground Shaking): Zilzila sodir bo‘lganda energiya ajralishi seysmik to‘lqinlarni hosil qiladi va yer sathi silkinadi. Silkinish kuchi zilzilaning magnitudasi, epitsentrdan masofa va mahalliy geologiya kabi omillarga qarab farq qiladi. Epitsentrga yaqin hududlarda odatda silkinish kuchliroq bo‘ladi, bu esa inshootlar va infratuzilmaga jiddiy zarar yetkazishi mumkin.
2. Inson tomonidan yaratilgan inshootlarga zarar (Damage to Man-Made Structures): Zilzilaning eng ko‘zga tashlanadigan oqibatlaridan biri — binolar, ko‘priklar, yo‘llar va boshqa inshootlarning shikastlanishidir. Silkinish konstruktiv nosozlik (structural failure), qulash (collapse) va katta ko‘lamli zarar keltirib chiqarishi mumkin, ayniqsa binolar seysmik faollikka bardosh beradigan qilib loyihalanmagan yoki qurilmagan bo‘lsa. Zararning og‘irligi qurilish sifati, qurilish me’yorlariga (building codes) rioya qilinishi va epitsentrga yaqinlik kabi omillarga bog‘liq.
3. Yong‘inlar va xavfli kimyoviy moddalarning to‘kilishi (Fires and Hazardous Chemical Spills): Zilzilalar ikkilamchi (secondary) xavflarni ham qo‘zg‘atishi mumkin, masalan yong‘inlar va xavfli materiallarning sizib chiqishi/to‘kilishi. Kuchli silkinish gaz quvurlarini yorishi, elektr tizimlarini shikastlashi va infratuzilmani izdan chiqarishi mumkin, natijada yong‘inlar kelib chiqadi. Bundan tashqari, zilzilalar sanoat korxonalarida saqlanadigan xavfli kimyoviy moddalar (hazardous chemicals)ning atrofga chiqishiga ham sabab bo‘lishi mumkin; bu esa inson salomatligi va atrof-muhit uchun xavf tug‘diradi. Bunday ikkilamchi oqibatlar zilzila ta’sirini yanada kuchaytiradi va qutqaruv hamda tiklash ishlarini murakkablashtiradi.
4. Ko‘chki va qor ko‘chkisi (Landslides and Avalanches): Qiya yonbag‘irlar yoki beqaror relyefga ega hududlarda zilzilalar ko‘chki va qor ko‘chkilari (avalanches)ni keltirib chiqarishi mumkin. Silkinish yonbag‘irlarni beqarorlashtiradi, natijada tosh, tuproq va chiqindilar pastga sirg‘alib tushadi. Ko‘chkilar inshootlarga zarar yetkazishi, yo‘llarni to‘sib qo‘yishi, hattoki butun jamoalarni ko‘mib yuborishi mumkin; bu qo‘shimcha talafotlarga olib keladi hamda qutqaruv va yordam operatsiyalariga kirishni qiyinlashtiradi.
5. Sunamilar (Tsunamis): Suv ostidagi zilzilalar, ayniqsa tektonik plitalar chegaralari bo‘ylab sodir bo‘ladiganlari, sunamilarni keltirib chiqarishi mumkin. Bu ulkan okean to‘lqinlari uzoq masofalarga tarqalib, qirg‘oqbo‘yi hududlariga yetib boradi va vayronkor suv toshqinlarini yuzaga keltiradi. Sunamilar qirg‘oqbo‘yi jamoalari uchun katta xavf bo‘lib, keng ko‘lamli vayronagarchilik va insonlar halok bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Zilzilalarning ehtimoliy oqibatlarini tushunish mos yumshatish choralarini (mitigation measures) joriy etish va samarali javob rejalari (disaster response plans)ni ishlab chiqish uchun nihoyatda muhim. Shuni ham yodda tutish kerakki, bular zilzila keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan oqibatlarning faqat ayrimlaridir. Ularning og‘irligi va ko‘lami ko‘plab omillarga, jumladan zilzilaning xususiyatlari, zararlangan hududning joylashuvi hamda ta’sirlangan jamoalarning tayyorgarligi va barqarorligi (resilience)ga bog‘liq.

Seysmograf va Rixter shkalasini tushunish

Seysmograf (seismograph) va Rixter shkalasi (Richter scale) seysmologiya (seismology)da zilzilalarni tushunish va tavsiflash (characterise) uchun ishlatiladigan muhim vositalardir. Ular o‘zaro bog‘liq bo‘lsa-da, turli maqsadlarga xizmat qiladi. Quyida seysmograf (seismograph) va Rixter shkalasi o‘rtasidagi farq batafsil tushuntiriladi.

Seysmograf (Seismograph)

• Seysmograf — zilzilalar sababli yuzaga keladigan tebranishlar yoki yer harakatlarini (ground motions) o‘lchash va qayd etish uchun ishlatiladigan qurilma.
• U odatda yer harakati datchigi (ground motion sensor)dan iborat bo‘ladi: odatda bu mahkamlangan asosga biriktirilgan massa (mass attached to a fixed base) va datchik qayd etgan harakatlarni yozib boradigan qayd tizimi (recording system).
• Seysmograflar seysmik faollikni kuzatishda zarur, chunki ular yer silkinishining kuchi, davomiyligi va chastotasi (intensity, duration, frequency) haqida qimmatli ma’lumot beradi.
• Qayd etilgan seysmogrammalar (seismograms)ni tahlil qilish orqali olimlar zilzilaning turli xususiyatlarini, masalan magnitudasi, joylashuvi va fokus chuqurligi (focal depth)ni aniqlashlari mumkin.
• Seysmograflar boshqa seysmik hodisalarni ham qayd etadi, masalan vulqon otilishlari va yer osti portlashlari (underground explosions).

Rixter shkalasi (Richter scale)

• Rixter shkalasi 1930-yillarda Charlz F. Rixter (Charles F. Richter) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, zilzilaning magnitudasi yoki kuchini miqdoriy baholash uchun ishlatiladigan sonli shkala.
• U seysmograflarda qayd etilgan seysmik to‘lqinlar amplitudasini (amplitude) tahlil qilish orqali zilzila vaqtida ajralib chiqqan energiyani o‘lchaydi.
• Rixter shkalasi logarifmik (logarithmic) bo‘lib, shkaladagi har bir butun birlikka oshish seysmik to‘lqinlar amplitudasining 10 baravar ortishini va taxminan 31,6 marta ko‘proq energiya ajralishini bildiradi. Masalan, magnitudasi 6 bo‘lgan zilzila magnitudasi 5 bo‘lgan zilzilaga qaraganda taxminan 31,6 marta ko‘proq energiya ajratadi.
• Rixter shkalasi butun dunyo bo‘ylab zilzila magnitudalarini izchil taqqoslash (consistent comparison) uchun standartlashgan o‘lchov (standardized measurement)ni ta’minlaydi.

Seysmograf va Rixter shkalasi o‘rtasidagi farq (Difference Between Seismograph and Richter scale)

Seysmograf (Seismograph)	Rixter shkalasi (Richter scale)
Zilzila tebranishlarini o‘lchash va qayd etish uchun ishlatiladi	Zilzilaning kuchi (intensity)ni ko‘rsatish uchun ishlatiladi
Seysmik to‘lqinlar natijasidagi yer harakatlarini, shuningdek zilzila va vulqon otilishlari bilan bog‘liq tebranishlarni o‘lchashda ishlatiladi	Zilzila vaqtida ajralib chiqqan energiyani miqdoriy baholash uchun ishlatiladi

Xulosa qilib aytganda, seysmograf — zilzilalar sababli yuzaga keladigan yer harakatlarini o‘lchab, qayd etadigan qurilma. U zilzilaning magnitudasini hisoblash uchun zarur ma’lumotlarni beradi, va bu ko‘rsatkich Rixter shkalasida ifodalanadi. Rixter shkalasi esa zilzila vaqtida ajralib chiqqan energiyani miqdoriy baholaydigan sonli shkala hisoblanadi. Ushbu vositalar birgalikda seysmologlar va olimlarga seysmik hodisalarni yaxshiroq tushunish va tavsiflashga yordam beradi, natijada zilzilalar bilan bog‘liq ta’sir va ehtimoliy xavflarni baholash imkoniyati ortadi.

Ko‘p beriladigan savollar — FAQ (Frequently Asked Questions – FAQs)

Q1

Zilzila nima?

Zilzila — Yer po‘sti ichida to‘plangan energiyaning birdaniga ajralib chiqishi natijasida Yer yuzasining silkinishidir. U seysmik to‘lqinlarni hosil qiladi; ular odatda S-to‘lqinlar (S waves) deb ataladi, va uning kuchi hamda xususiyatlari ma’lum bir hududdagi seysmik faollik bilan belgilanadi.

Q2

Zilzilaga nima sabab bo‘ladi?

Zilzilalar Yer po‘sti ichidagi to‘satdan tektonik harakatlar tufayli yuz beradi. Bu harakatlar astenosfera (asthenosphere) deb ataluvchi yarim suyuq qatlam ustida suzib yuradigan, Yer po‘stining yirik bo‘laklari — tektonik plitalarning o‘zaro ta’sirlashuvi natijasida sodir bo‘ladi. Plitalar chegaralari bo‘ylab kuchlanish haddan tashqari oshganda, chegaradagi jinslar sinib, sirpanadi; saqlangan energiya ajralib chiqib, seysmik to‘lqinlarni hosil qiladi.

Q3

Zilzila paytida nima qilishim kerak?

Zilzila paytida xavfsizlikni ta’minlash uchun to‘g‘ri harakat qilish muhim. Asosiy qadamlar: ichkarida qolish, mustahkam mebel ostidan panoh topish, xavfli joylardan uzoqlashish va agar tashqarida bo‘lsangiz, binolar, daraxtlar hamda elektr simlaridan uzoq ochiq joyga o‘tish.

Q4

Zilziladan oldin nima qilishim kerak?

Zilzila sodir bo‘lishidan oldin tayyorgarlik ko‘rish juda muhim. Muhim qadamlar: gaz quvurlari va jihozlar uchun moslashuvchan ulanishlardan foydalanish (gaz sizib chiqishini oldini olish uchun), uyda panoh joyini belgilagan holda tayyorgarlik rejasini tuzish va zarur anjomlarni zaxiralash, mustahkam qurilish uchun arxitektor va konstruksiya muhandislari bilan maslahatlashish, hamda zilzilaga tayyorgarlik bo‘yicha xabardorlikni oshirish.

Q5

Zilzilaning oqibatlari qanday bo‘ladi?

Zilzilalar turli oqibatlarga olib kelishi mumkin: yer silkinishi, inson tomonidan yaratilgan inshootlarga zarar, yong‘inlar va xavfli kimyoviy moddalar to‘kilishi, ko‘chki va qor ko‘chkilari, hamda qirg‘oqbo‘yi hududlarda sunamilar yuzaga kelishi. Oqibatlarning og‘irligi zilzilaning magnitudasi, chuqurligi va mahalliy geologiyaga bog‘liq.

Q6

Seysmograf va Rixter shkalasi o‘rtasidagi farq nimada?

Seysmograf — zilzilalar sababli yuzaga keladigan tebranishlar yoki yer harakatlarini o‘lchab, qayd etadigan qurilma bo‘lib, u zilzila magnitudasini hisoblash uchun zarur ma’lumot beradi. Rixter shkalasi esa zilzila vaqtida ajralib chiqqan energiyani miqdoriy baholaydigan sonli shkala bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab zilzila magnitudalarini taqqoslash uchun standart o‘lchovni ta’minlaydi.