Planet so‘zi “sayyor” yoki “kezib yuruvchi” (wanderer) degan ma’noni anglatadi. Buning sababi shundaki, sayyoralar tungi osmonda go‘yo maqsadsiz kezib yurgandek ko‘rinadi. Yulduzlar ham osmon bo‘ylab sharqdan g‘arbga qarab “harakatlanadi”, ammo bir-biriga nisbatan ularning joyi deyarli o‘zgarmagandek — ya’ni “qotib turgandek” ko‘rinadi. Sayyoralar esa, aksincha, “qotib turgan” yulduzlarga nisbatan oldinga va orqaga (goho teskari yo‘nalishda) siljiyotgandek tuyuladi. Shu sababli ular “kezib yuruvchilar” (Wanderers) deb atalgan. Sayyorani quyidagicha ta’riflash mumkin:
Sayyora — yulduz yoki yulduz qoldig‘i (stellar remnant) atrofida aylanuvchi osmon jismi bo‘lib, u o‘z gravitatsiyasi ta’sirida deyarli dumaloq shaklga keladigan darajada yetarlicha massaga ega; termoyadro sintezini (thermonuclear fusion) yuzaga keltiradigan darajada massiv emas; hamda o‘z orbitasi atrofidagi qo‘shni hududni planetesimallar (planetesimals)dan “tozalab” qo‘ygan bo‘ladi.
Sayyora — Quyosh atrofida qat’iy (muayyan) orbitada aylanadigan katta osmon jismidir. Sayyoralar o‘z nuriga ega emas, balki Quyosh nurlarini qaytaradi (aks ettiradi). Sayyoralar yulduzlardek lipillab ko‘rinmaydi, chunki ular bizga ancha yaqin. Yer ham sayyora bo‘lib, hozircha biz koinotda hayot mavjudligini biladigan yagona maskan hisoblanadi.
Quyosh tizimidagi sayyoralar
Quyidagi jadvalda sayyoralar Quyoshdan boshlab tartib bilan keltirilgan.
Yerdan turib yalang‘och ko‘z bilan faqat dastlabki besh sayyorani ko‘rish mumkin: Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter va Saturn. Qolgan ikkitasi — Uran va Neptun — faqat teleskop ixtiro qilingandan keyingina kashf etilgan.
- Dastlabki to‘rtta sayyora asosan toshlardan iborat, ichki yadrosi metall bo‘ladi va ular toshli sayyoralar (rocky planets) deyiladi.
- Keyingi to‘rtta sayyora vodorod va metan kabi gazlardan tuzilgan bo‘lib, toshli sayyoralarga nisbatan nihoyatda ulkan. Ular gaz gigantlari (gas giants) deb ataladi.
Barcha sayyoralar Yer singari o‘z o‘qi atrofida aylanadi (masalan, Yer 24 soatda bir marta aylanadi). Sayyoraning Quyosh atrofida bir marta aylanib chiqishiga ketadigan vaqt uning aylanish davri (period of revolution) deb ataladi.
- Yupiter deyarli har 10 soatda bir marta aylanadi.
- Veneraga o‘z o‘qi atrofida aylanish uchun 243 kun kerak bo‘ladi.
- Yerning Quyosh atrofida aylanishi 365,26 kun yoki 1 yilni tashkil etadi.
Sayyora Quyoshdan qanchalik uzoq bo‘lsa, Quyosh atrofida aylanib chiqishi shunchalik ko‘proq vaqt oladi.
Yo‘ldoshlar (satellites) nima?
Sayyoralarning atrofida aylanadigan boshqa jismlar ham bo‘ladi. Bular yo‘ldoshlar (satellites) deb ataladi. Oy — Yerning yo‘ldoshi. Merkuriy va Venera — yo‘ldoshi umuman yo‘q bo‘lgan yagona ikki sayyoradir.
Pluton sayyorami?
2006-yilgacha Pluton sayyora deb hisoblangan, chunki u sayyoraga xos ko‘plab belgilarni namoyon qilgan. Ammo Xalqaro astronomiya ittifoqi (International Astronomical Union) sayyora uchun yangi ta’rif berdi. Unga ko‘ra sayyora — bu:
- Quyosh atrofida aylanadigan;
- Deyarli sharsimon shaklga ega bo‘lgan;
- O‘z gravitatsiyasi yetarli bo‘lib, orbitasi yaqinidagi fazoni toshlar, asteroidlar, kometalar va shunga o‘xshash boshqa jismlardan “tozalay oladigan” obyekt.
Pluton uchinchi shartni bajarmaydi, chunki uning orbitasi atrofida kometaga o‘xshash jismlar “to‘planib” (orbitani ifloslab) turadi. Shu sababli u endi mitti sayyora (dwarf planet) deb ataladi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Sayyora nima?
Sayyora — yulduz yoki yulduz qoldig‘i (stellar remnant) atrofida aylanadigan osmon jismi bo‘lib, u o‘z gravitatsiyasi ta’sirida dumaloqlashadigan darajada yetarli massaga ega; termoyadro sintezini (thermonuclear fusion) keltirib chiqaradigan darajada massiv emas; va qo‘shni hududini planetesimallar (planetesimals)dan tozalab qo‘ygan bo‘ladi.
Q2
Nega sayyoralar lipillamaydi?
Sayyoralar yulduzlarga nisbatan bizga ancha yaqin. Yaqin bo‘lgani uchun ular kattaroq ko‘rinadi va nur go‘yo birgina nuqtadan emas, bir nechta nuqtadan kelayotgandek tuyuladi.
Q3
Qaysi sayyoralar Quyosh atrofida aylanadi?
Merkuriy, Venera, Yer, Mars, Yupiter, Saturn, Uran va Neptun Quyosh atrofida aylanadi.
Q4
Yo‘ldosh (satellite) nima?
Yo‘ldosh — sayyora yoki yulduz atrofida aylanadigan Oy, sayyora yoki sun’iy qurilma (mashina) bo‘lishi mumkin bo‘lgan obyekt.
Q5
Pluton sayyorami?
Yo‘q, Pluton sayyora emas. U mitti sayyora (dwarf planet).
Tungi osmonda sayyoralarni ajratib ko‘rishga urinib ko‘ring. Ular yulduzlardek lipillab ko‘rinmaydi. Venerani ko‘rish juda oson, chunki u juda yorqin: yilning birinchi yarmida Quyosh chiqishidan oldin, qolgan yarmida esa quyosh botgandan keyin ko‘rinishi mumkin (Quyoshga qarab qo‘ymang!). Agar sizda yaxshi durbin (binoculars) yoki teleskop bo‘lsa, Yupiter va Saturnning yo‘ldoshlarini ham kuzatishingiz mumkin. Saturnni yilning mos vaqtida ko‘rsangiz, uning chiroyli halqalarini ham ko‘rishingiz mumkin.
