Asteroid va meteoroid o‘rtasidagi farq quyida keltirilgan. Quyosh atrofida aylanib yuradigan son-sanoqsiz jismlar mavjud. Asteroidlar va meteoroidlar — odatda yaxshi tanilgan osmon jismlari bo‘lib, ularning bir nechta umumiy jihatlari bor: masalan, ular sayyoralarga nisbatan yaqin hududlarda uchrashi va Quyosh atrofida aylanishi. Asteroid — tosh, metall yoki ugleroddan tarkib topgan nisbatan kichik jism. Asteroidlar Quyosh tizimida qolib ketgan “qoldiq” jismlar deb hisoblanadi. Meteoroid esa — kometa yoki asteroiddan ajralib chiqqan yoki tasodifan uzilib ketgan juda kichik zarrachadir.
Asteroidlar nima?
Asteroidlarni ichki Quyosh tizimining kichik sayyoralari (minor planets) deb ham atash mumkin. Asteroid kamarida millionlab asteroidlar mavjud. Ularning 750 000 dan ortig‘i asteroid kamarida topilgan bo‘lib, bu kamar Yupiter va Mars oralig‘ida joylashgan. Asteroidlarning eni yuzlab kilometrgacha yetishi mumkin. Aksariyat asteroidlar toshlardan tashkil topgan, biroq so‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, ayrim asteroidlar temir va nikeldan tarkib topgani ham aniqlangan.
Asteroidlarda atmosfera yo‘q, ammo ularning ulkan o‘lchami sababli ular gravitatsion tortish kuchini hosil qiladi. Mutaxassislar fikricha, ayrim asteroidlarning bir yoki ikki “hamroh” yo‘ldoshi (companion moons) bo‘ladi, shuningdek, o‘lchami deyarli teng bo‘lgan ikki asteroid bir-birining atrofida aylanadigan holatlar ham uchraydi.
Meteoroidlar nima?
Boshqa tomondan, meteoroid — kosmik fazoda (outer space) uchraydigan, ko‘pincha metall aralashgan kichik tosh bo‘lagidir. Ular asteroidga nisbatan ancha kichik bo‘lib, o‘lchami kengligi bo‘yicha millimetrdan bir metrgacha bo‘lishi mumkin. Meteoroidlar Yer atmosferasiga kirganda, odatda to‘liq bug‘lanib (vaporize) ketadi va yer yuzasiga umuman yetib bormasligi mumkin. Ular pastga tushish jarayonida yonib, yorug‘ iz (light trail) hosil qiladi. Meteoroidlar odatda xavfsiz, biroq kattaroq o‘lchamdagi meteorlar atmosferada portlashga moyil bo‘lib, zarba to‘lqinlari (shock waves)ni keltirib chiqaradi va muammolar tug‘dirishi mumkin.
Sodda qilib aytganda, asteroid va meteoroid o‘rtasidagi farq ko‘pincha ularning qayerda ekanligiga bog‘liq. Asteroidlar kosmosda bo‘ladi. U atmosfera ichiga kirganda, u meteor deb ataladi, yerga urilib tushsa esa, u meteoroid deb ataladi. Aslida, ikkalasi ham asosan toshlar va minerallardan tashkil topadi.
| Asteroid va meteoroid o‘rtasidagi farq | |
| Asteroid | Meteoroid |
| Asteroidlar kichik sayyoralardir. | Meteoroidlar “tushayotgan yulduzlar” (falling stars) deb ham ataladi. |
| Orbita shakli ellips bo‘lib, Quyosh atrofida aylanadi. | Orbita shakli ellips bo‘lib, Quyosh atrofida aylanadi, biroq yirik jismlar tomonidan tortilib ketishi mumkin. |
| Sayyoralardan qolgan qoldiq (leftover) deb hisoblanadi. | Kometa yoki asteroiddan parchalanib ajralgan kichik bo‘lak (disintegrated element) deb qaraladi. |
| Atmosferaga ega emas. | Atmosfera hosil qilmaydi, ammo sayyora atmosferasiga kirganda yonib ketadi. |
| Diametri 1 km dan 100 km dan ortiq bo‘lishi mumkin. | Odatda 10 metrdan kichik bo‘ladi. |
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Yerga yaqin obyekt (near-earth object) nima?
Yerga yaqin obyektlar — yaqin sayyoralarning gravitatsion tortishishi ta’sirida yo‘nalishi o‘zgarib, shu sayyoralar orbitasiga kirib qoladigan kometalar va asteroidlar. Yerga yaqin obyektlarning tarkibi suv/muz (water/ice) va chang zarrachalaridan iborat bo‘ladi. Kometalar dastlab Quyosh tizimining sovuqroq, tashqi qismida hosil bo‘lgan, asteroidlar esa Quyosh tizimining issiqroq ichki qismida — Mars va Yupiter orbitalari oralig‘ida shakllangan.
Q2
“Asteroid” atamasini kim kiritgan?
“Asteroid” atamasini Uilyam Gershel (William Hershel) kiritgan.
Q3
Mars va Yupiter orasida sayyora bo‘lishi kerakligini taxmin qiladigan qonun nomini ayting.
Bode qonuni (Bode’s law) Mars va Yupiter oralig‘ida sayyora bo‘lishi kerakligini taxmin qiladi.
Q4
Bode qonuni nimani bayon qiladi?
Bode qonuniga ko‘ra, bu Quyoshdan masofani taxminan hisoblashga yordam beradigan raqamli sxema (numerical scheme) bo‘lib, u Neptundan tashqari yettita ichki sayyoraning barchasi uchun Quyoshdan bo‘lgan taxminiy masofani beradi.
Q5
Meteoritlar nimalardan tarkib topgan?
Eng ko‘p uchraydigan meteoritlar xondritlar (chondrites) deb ataladi; ular olivin (olivine), piroksen (pyroxene) va nikel-temir metalli (nickel-iron metal)dan tarkib topadi.
