Kuch — bu jismning boshqa bir jism bilan o‘zaro ta’siri natijasida boshdan kechiradigan itarish yoki tortishdir. Kuch — jism harakatiga ta’sir qiluvchi vektor kattalikdir. Koinotda turli xil kuchlar ta’sir qiladi. Kuchlarning ta’siri har bir narsa va har bir kishi tomonidan seziladi.
Kuch turlari va ularning ta’siri
Umuman olganda, kuchlarni ikki toifaga ajratish mumkin:
Ushbu ikki toifadagi kuchlar jismlarga turlicha ta’sir qiladi.
Kontakt kuch nima?
Kontakt kuch — bu yuzaga kelishi uchun bevosita tegish zarur bo‘lgan har qanday kuchdir. Agar ikkita sirt bir-biriga tegib turmasa, ular bir-biriga normal kuch ta’sir ettira olmaydi. Kontakt kuchlarning ayrim turlari quyida keltirilgan.
Qo‘llanilgan kuch:
Bu bir jism tomonidan boshqa jismga bevosita qo‘llanadigan kuchdir.
Misol: Agar siz stol ustida turgan butilkani itarsangiz, bu qo‘llanilgan kuchga misol bo‘ladi.
Ishqalanish kuchi:
Ishqalanish — jism sirt bo‘ylab harakatlanganda yoki harakatlanishga uringanda yuzaga keladigan kuchdir. U qarshilik qiluvchi kuch hisoblanadi.
Misol: Bola sirpanchiqdan tushayotganda yoki shar beton ustida dumalayotganda seziladigan qarshilik.
Havo qarshiligi kuchi:
Havo qarshiligi havoda harakatlanayotgan jismlar boshdan kechiradigan ishqalanish kuchi turlaridan biridir. Oddiy ishqalanish kabi havo qarshiligi ham tabiatan qarshilik ko‘rsatuvchi kuchdir. Bu kuchning kattaligi jism tezligiga, shuningdek uning sirt maydoniga bog‘liq bo‘ladi.
Misol: Parashyutdan sakrovchi odam parashyutdan foydalanganda havo qarshiligini boshdan kechiradi, bu esa uni sekinlashtiradi va xavfsiz qo‘nishiga yordam beradi.
Taranglik kuchi:
Taranglik — ip kabi to‘liq taranglashtirilgan jismda hosil bo‘ladigan kuchdir. Taranglik kuchi sym bo‘ylab ta’sir qiladi va uning har ikki uchida teng ta’sir ko‘rsatadi.
Misol: Gitara torlaridagi taranglik uning tebranish xususiyatini, natijada esa chiqadigan tovushning xususiyatini belgilaydi.
Prujina kuchi:
Bu prujina siqilganda yoki cho‘zilganda hosil qiladigan kuchdir.
Misol: Agar siz prujinani cho‘zib, keyin qo‘yib yuborsangiz, u prujina kuchi ta’sirida dastlabki holatiga qaytadi.
Masofadan ta’sir etuvchi kuch nima?
Masofadan ta’sir etish — bu bir jism boshqa jismga jismoniy tegmasdan turib ham uni harakatga keltira olishi haqidagi tushunchadir. Masofadan ta’sir etuvchi kuchlarning ayrim turlari quyida keltirilgan.
Gravitatsion kuch:
Bu sayyoralar va yulduzlar kabi yirik jismlar tomonidan ta’sir etiladigan tortish kuchidir.
Misol: Quyosh sistemasining mavjudligi Quyoshning sayyoralarga ta’sir qiluvchi gravitatsion kuchi natijasidir.
Magnit kuch:
Bu magnitlangan jismning ferromagnit materiallarga yoki boshqa magnitlarga ta’sir qiladigan kuchidir.
Misol: Muzlatgich eshigi eshik bilan muzlatgich korpusi orasidagi magnit kuch tufayli yopiq turadi.
Elektr kuchi:
Bu koinotdagi barcha elektr zaryadlangan zarrachalar boshdan kechiradigan kuchdir. U zarrachalarning zaryadiga qarab tortuvchi ham, itaruvchi ham bo‘lishi mumkin.
Misol: Sovuqdan yoki boshqa bir sezgi ta’sirida sochning tik bo‘lib qolishi elektr kuchiga misol bo‘ladi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Og‘irlik kontakt kuchmi?
Yerning jismga ta’sir qiladigan gravitatsion tortish kuchi jismning og‘irligidir. Gravitatsion kuch jismga tegmasdan ta’sir qiladi, shuning uchun og‘irlik kontakt kuch emas.
Q2
Kuchning SI birligi nima?
Kuchning SI birligi nyuton (N) dir.
Q3
Drag kuchi kontakt kuchmi?
Drag kuchi qattiq jism suyuqlik yoki gaz bilan o‘zaro ta’sirlashganda hosil bo‘ladi, shuning uchun u kontakt kuch hisoblanadi.
Q4
Ikkita kontaktsiz yoki masofadan ta’sir etuvchi kuchni ayting.
Magnit kuch va gravitatsion kuch.
Q5
Kuch jismning shaklini o‘zgartira oladimi?
Kuch jismga ta’sir qilganda, jism egilish, cho‘zilish yoki siqilish natijasida shaklini o‘zgartirishi mumkin.
