Atmosfera biz nafas oladigan havoni o‘z ichiga oladi va Yer atrofini o‘rab turgan gazlar “to'plami”dir. U Yerning tortishish kuchi (gravitatsion tortish) ta’sirida sayyora sirtiga yaqin holda ushlab turiladi. Havo bosimini o‘lchash uchun barometr ishlatiladi. Argon, kislorod va azot atmosfera tarkibidagi uchta asosiy komponent (asosiy tarkibiy qism) hisoblanadi. Ushbu maqolada atmosfera haqida batafsil bilib olamiz.
Atmosfera nima?
Atmosfera — Yer sharini o‘rab turgan gazlar “to'plami”dir. U Yerning tortishish kuchi (gravitatsion tortish) ta’siri sababli sayyora sirtiga yaqin holda saqlanadi. Argon, kislorod va azot atmosfera tarkibidagi uchta asosiy tarkibiy qismdir.
Ta’rif
“Atmosfera — Yerdagi barcha hayotni asraydigan himoya gaz qatlamidir; u haroratni nisbatan tor oraliqda ushlab turadi va Quyosh nurlarining zararli qismini to‘sib qoladi.”
Atmosferaning xususiyatlari:
- Quyosh issiqligini ushlab turishga yordam beradi va uning kosmosga qaytib ketishini oldini oladi.
- Quyoshdan keladigan zararli nurlanishdan hayotni himoya qiladi.
- Yerning suv aylanishida katta rol o‘ynaydi.
- Yer iqlimini mo‘tadil saqlashga ko‘maklashadi.
Atmosfera bilan ochiq kosmos o‘rtasida aniq chegara yo‘q. Balandlik oshgani sari atmosfera tobora siyraklashib boradi va oxir-oqibat kosmosga “qo‘shilib ketadi”.
Atmosfera qatlamlari
Tashqariga chiqib, tepaga qaraganingizda nimani ko‘rasiz? Ko‘k osmonmi? Bulutlarmi? Kechasi esa ehtimol hilol oy, yulduzlar, sun’iy yo‘ldoshni ko‘rarsiz. Ammo siz ko‘rmaydigan narsa — atmosferamizning murakkab tuzilishidir.
Atmosfera balandlik ortishi bilan harorat qanday o‘zgarishiga qarab aniqlanadigan beshta alohida qatlamdan iborat. Yer atmosferasi quyidagi besh qatlamga bo‘linadi:
- Ekzosfera
- Termosfera
- Mezosfera
- Stratosfera
- Troposfera
Keling, atmosfera qatlamlari va ularning ahamiyati haqida batafsil bilib olamiz.
Yer atmosferasining turli qatlamlarining ierarxik joylashuvi
Troposfera
Troposfera atmosferaning eng pastki qatlamidir. U yer yuzasidan boshlab dengiz sathidan taxminan 10 km balandlikkacha cho‘ziladi. Troposferaning eng past qismi chegara qatlami (boundary layer) deb ataladi, eng yuqori qismi esa tropopauza (tropopause) deyiladi. Troposferada atmosferadagi barcha havoning 75% qismi mavjud. Bulutlarning aksariyati shu qatlamda paydo bo‘ladi, chunki atmosferadagi suv bug‘ining 99% qismi aynan shu yerda bo‘ladi. Troposferada yuqoriga ko‘tarilgan sari harorat ham, havo bosimi ham pasayadi. Havo massasi yuqoriga ko‘tarilganda u kengayadi. Havo kengayganda soviydi. Shu sababdan troposferaning pastki qismi yuqoriroq qismiga nisbatan iliqroq bo‘ladi: Yer sirtidagi havo Quyosh energiyasini yutadi, qiziydi va yuqoriga ko‘tariladi, natijada soviydi.
Stratosfera
Troposferadan yuqorida stratosfera joylashgan bo‘lib, u troposferaning tepasidan boshlab yer yuzasidan taxminan 50 km (31 mil) balandlikkacha cho‘ziladi. Ozon qatlami stratosferada joylashadi. Bu qatlamdagi ozon molekulalari Quyoshdan keladigan yuqori energiyali ultrabinafsha (UV) nurlarini yutib, uni issiqlikka aylantiradi. Shu bois, troposferadan farqli ravishda, stratosferada balandlik oshgani sari harorat ko‘tariladi!
Mezosfera
Stratosferadan yuqorida mezosfera joylashgan bo‘lib, u yer yuzasidan taxminan 85 km (53 mil) balandlikkacha davom etadi. Bu yerda mezosfera bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilgan sari harorat sovuqlashadi. Atmosferamizning eng sovuq qismi shu qatlamda bo‘lib, u –90°C gacha yetishi mumkin.
Termosfera
Termosfera mezosferadan yuqorida joylashgan bo‘lib, bu qatlamda balandlik oshgani sari harorat ortadi. Haroratning oshishiga Quyoshdan keladigan yuqori energiyali ultrabinafsha va rentgen nurlanishining yutilishi sabab bo‘ladi. Biroq bu qatlamdagi havo shunchalik siyrakki, u bizga juda sovuq — “muzdek” bo‘lib tuyulgan bo‘lardi! Sun’iy yo‘ldoshlar Yer atrofida termosfera ichida aylanadi. Termosferaning yuqori qismida harorat taxminan 500°C dan 2 000°C gacha yoki undan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Qutb yog‘dusi — Shimoliy yog‘du (Northern Lights) va Janubiy yog‘du (Southern Lights) termosferada kuzatiladi.
Ekzosfera
Ekzosfera — Yerning gaz qobig‘ining (atmosferaning) eng so‘nggi “chegarasi”dir. Ekzosferadagi havo doimiy ravishda, ammo asta-sekin Yer atmosferasidan chiqib, ochiq kosmosga “sizib” boradi. Ekzosferaning kosmosga butunlay “singib ketadigan” aniq yuqori chegarasi yo‘q.
Ionosfera
Ionosfera atmosferaning boshqa qatlamlaridan farqli ravishda alohida qatlam sifatida ajralib turmaydi. Ionosfera — mezosfera va termosferaning ayrim qismlarida joylashgan hududlar majmuasi bo‘lib, bu yerda Quyoshdan keladigan yuqori energiyali nurlanish atom va molekulalardan elektronlarni ajratib yuborgan bo‘ladi.
| Atmosfera qatlamlari bo‘yicha qisqacha xulosa | |||
| Hudud | Balandlik oralig‘i (km) | Harorat oralig‘i (0oC) | Muhim xususiyatlar |
| Troposfera | 0–11 | 15 dan –56 gacha | Ob-havo hodisalari shu yerda yuz beradi |
| Stratosfera | 11–50 | –56 dan –2 gacha | Ozon qatlami shu yerda joylashgan |
| Mezosfera | 50–85 | –2 dan –92 gacha | Meteoritlar (meteorlar) shu qatlamda yonib ketadi |
| Termosfera | 85–800 | –92 dan 1200 gacha | Qutb yog‘dulаri (auroralar) shu yerda kuzatiladi |
Agar Yer atmosferasi yo‘qolib qolsa nima bo‘ladi?
Yer o‘z atmosferasini yo‘qotsa nima bo‘lishi haqida hech o‘ylab ko‘rganmisiz? Quyida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar keltirilgan:
- Qushlar va samolyotlar osmondan qulab tushardi. Havoni ko‘rmasak ham, uning uchuvchi jismlarni ko‘tarib turishga hissa qo‘shadigan massasi bor.
- Osmon qora bo‘lib qolardi. Osmon ko‘k rangini atmosferaga “qarzdor”. Yer atmosferasidagi gazlar va zarrachalar Quyosh nurini har tomonga sochadi. Ko‘k nur boshqa ranglarga qaraganda ko‘proq sochiladi, chunki u qisqaroq, maydaroq to‘lqinlar sifatida tarqaladi. Shu sababli biz ko‘pincha ko‘k osmonni ko‘ramiz.
- Tovushni eshitish hissi bo‘lmasdi. Yer yuzasidan tebranishni sezishingiz mumkin, ammo hech narsani eshitmaysiz. Tovush tarqalishi uchun muhit kerak.
- Daryolar, ko‘llar va okeanlar kabi barcha suv havzalari qaynab, bug‘lanib ketardi. Qaynash suyuqlikning bug‘ bosimi tashqi bosimdan oshganda yuz beradi. Vakuumda suv juda oson qaynaydi.
- Havo bilan nafas olib yashaydigan organizmlar nobud bo‘lardi.
Atmosfera tarkibi – atmosferadagi gazlar
Yerda atmosferadagi gazlar tarkibi ko‘p jihatdan u “parvarishlaydigan” hayot faoliyatining yon mahsulotlari (by-products) bilan shakllanadi.
Yer atmosferasidagi quruq havo tarkibida 0,038% karbonat angidrid (carbon dioxide), 20,95% kislorod, 78,08% azot va 0,93% argon mavjud.
Shuningdek, vodorod, neon, geliy, azot(I) oksidi (nitrous oxide), ozon va boshqa “inert” (noble) gazlarning juda oz miqdordagi izlari uchraydi; bundan tashqari, odatda o‘zgaruvchan miqdorda suv bug‘i ham mavjud bo‘lib, dengiz sathida o‘rtacha taxminan 1% ni tashkil etadi.
Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Issiqxona effekti (greenhouse effect) nima?
Yer atmosferasidagi gazlar Quyosh issiqligini “ushlab qolishi” jarayoni issiqxona effekti (greenhouse effect) deb ataladi. Shu jarayon sababli Yer atmosferasiz bo‘lganiga qaraganda ancha iliq bo‘ladi. Issiqxona effekti — Yerni yashash uchun qulay joyga aylantiradigan omillardan biridir.
Q2
Yer atmosferasi qayerda tugaydi?
Yer atmosferasi ma’lum bir aniq nuqtada tugamaydi. Qanchalik yuqoriga ko‘tarilsak, atmosfera shunchalik siyraklashib boradi. Atmosfera bilan ochiq kosmos o‘rtasida aniq farq (chegara) yo‘q. Atmosferaning 75% qismi Yer yuzasidan 11 kilometrgacha bo‘lgan hududda joylashgan.
Q3
Nega yo‘lovchi reaktiv samolyotlar va tijoriy samolyotlar stratosferada uchishni afzal ko‘radi?
Reaktiv samolyotlar stratosferaning quyi qismida uchadi, chunki stratosferada turbulensiya (turbulence) kamroq bo‘ladi va parvoz silliqroq kechadi. Samolyotlar odatda troposfera va stratosfera chegarasiga yaqin hududda uchadi.
Q4
Nega yo‘lovchi reaktiv samolyotlar va tijoriy samolyotlar stratosferada uchishni afzal ko‘radi?
Reaktiv samolyotlar stratosferaning quyi qismida uchadi, chunki stratosferada turbulensiya (turbulence) kamroq bo‘ladi va parvoz silliqroq kechadi. Samolyotlar odatda troposfera va stratosfera chegarasiga yaqin hududda uchadi.
Q5
Atmosferaning qaysi qatlamida ozon qatlami joylashgan?
Ozon qatlami stratosferada joylashgan. Stratosferadagi ozon qatlami Quyoshning ultrabinafsha nurlarining asosiy qismini yutadi va shu orqali Yerni himoya qiladi.
Q6
Havo bosimini o‘lchash uchun qaysi asbob ishlatiladi?
Havo bosimini o‘lchash uchun barometr ishlatiladi.
