Havoning kimyoviy tarkibi

Havo — Yer atmosferasini tashkil etuvchi gazlar aralashmasidir. Bu gazlar rangsiz va hidsiz bo‘lgani uchun ularni ko‘ra olmaymiz, faqat sezamiz. Atmosfera — ana shu gazlarning go‘yo “ummoni”. U 78% azot, 21% kislorod va 1% boshqa gazlar hamda suv bug‘idan iborat. Atmosfera qatlamlari bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilganingizda havoning tarkibi o‘zgarmaydi. O‘zgaradigan narsa — molekulalar soni: balandlik oshgani sari havo molekulalari kamayadi va havo siyraklashadi. Namlik miqdori joydan joyga farq qiladi. Qurg‘oqchil hududlarda namlik botqoq va nam yerlarga qaraganda kamroq bo‘ladi.

• Havodagi suv bug‘i yoki namlik miqdori o‘zgaruvchan. Havoning maksimal namlik “ko‘tarish” sig‘imi asosan haroratga bog‘liq.
• Havoning tarkibi taxminan 10 000 m balandlikkacha o‘zgarmaydi.
• Havoning o‘rtacha harorati har 100 m vertikal balandlikka ko‘tarilganda 0.6^oC ga pasayadi.
• “Bir standart atmosfera (One Standard Atmosphere)” — dengiz sathida, 0°C haroratda va standart gravitatsiya sharoitida (32.174 ft/sec²) 760 mm simob ustuni (mercury column) bosimi bilan teng bo‘lgan bosim sifatida ta’riflanadi.

Havoning tarkibi
Element	Hajm bo‘yicha %	Massa bo‘yicha %	Hajm bo‘yicha PPM (milliondan bir qism)	Elementning belgisi	Elementning molekulyar massasi
Azot	78.08	75.47	780790	N2	28.01
Kislorod	20.95	23.20	209445	O2	32.00
Argon	0.93	1.28	9339	Ar	39.95
Karbon dioksid	0.040	0.062	404	CO2	44.01
Neon	0.0018	0.0012	18.21	Ne	20.18
Geliy	0.0005	0.00007	5.24	He	4.00
Kripton	0.0001	0.0003	1.14	Kr	83.80
Vodorod	0.00005	Devor darajada (deyarli yo‘q)	0.50	H2	2.02
Ksenon	8.7 x 10-6	0.00004	0.087	Xe	131.30

Havoning boshqa tarkibiy qismlari

Havoning yana ayrim tarkibiy qismlari quyidagilar:

• Oltingugurt dioksid (SO₂) — 1.0 ppm
• Metan (CH₄) — 2.0 ppm
• Azot(I) oksid (nitrous oxide) (N₂O) — 0.5 ppm
• Ozon (O₃) — 0 dan 0.07 ppm gacha
• Azot dioksid (NO₂) — 0.02 ppm
• Yod (I₂) — 0.01 ppm
• Uglerod(II) oksid (karbon monoksid) (CO) — 0 dan iz miqdorigacha (trace) ppm
• Ammiak (NH₃) — 0 dan iz miqdorigacha (trace) ppm

Umid qilamizki, yuqoridagi jadval yordamida havoning tarkibini batafsil tushundingiz. Endi havoning xossalari bilan tanishamiz.

Havoning xossalari

Avval aytilganidek, gazlar ham moddadir. Boshqa har qanday modda kabi, gazlarning ham ma’lum xossalari bor. Eng ko‘p uchraydigan xossalar quyidagilar:

• Rangsiz va hidsiz:

Havo odatda rang va hidga ega emas. U faqat sezilishi mumkin bo‘lgan ko‘rinmas moddadir. Barcha tirik mavjudotlar yashashi uchun havodan nafas oladi. Harakatlanayotgan havo shamol deb ataladi.

• Joy egallaydi:

Havo turli gazlar aralashmasidan iborat. Shuning uchun, boshqa har qanday modda kabi u ham joy egallaydi. Masalan, sharni puflaganda u kattalashadi, chunki ichiga kirayotgan havo bo‘sh joyni to‘ldiradi.

• Havo bosim hosil qiladi:

Havoning massasi (og‘irligi) bor, va havoning og‘irligi ta’siridan hosil bo‘ladigan bosim havo bosimi deb ataladi. Gravitatsiya tufayli Yer sirtiga yaqin joylarda bu gazlar aralashmasi balandroq joylarga qaraganda zichroq bo‘ladi. Shu sababli tog‘larda atmosferadagi havo sirtga nisbatan siyrakroq bo‘ladi.

• Kengayish:

Yana bir xossa — kengayish xossasi. Qizdirilganda havo kengayadi va ko‘proq joy egallaydi. U qanchalik ko‘p kengaysa, shunchalik siyraklashadi. Demak, iliq shamol bosimi sovuq shamol bosimidan pastroq bo‘ladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar — FAQ

Q1

Havo joy egallaydimi?

Ha, massaga ega bo‘lgan har qanday narsa joy egallaydi. Shuning uchun havo ham joy egallaydi.

Q2

Havoning xossalari qanday?

Havoning xossalari quyidagilar:

• Rangsiz
• Hidsiz
• Havo bosim hosil qiladi va joy egallaydi
• Havo kengayadi

Q3

Havoning asosiy tarkibiy qismlarini sanab bering.

Havoning asosiy tarkibiy qismlari:

• Azot
• Kislorod
• Argon
• Karbon dioksid
• Neon va boshqa gazlar

Q4

Atmosfera deganda nima tushuniladi?

Atmosfera — Yer yuzidagi barcha hayotni asrab turadigan gazlardan iborat himoya qatlami bo‘lib, haroratlarni nisbatan kichik oraliqda muvozanatda ushlab turadi va Quyosh nurlarining zararli qismini to‘sib qoladi.

Q5

Yer atmosferasining turli qatlamlarini ayting.

Yer atmosferasining qatlamlari:

• Ekzosfera (Exosphere)
• Termosfera (Thermosphere)
• Mezosfera (Mesosphere)
• Stratosfera (Stratosphere)
• Troposfera (Troposphere)