Koinot tarixi

Koinot rivojlanishining bosqichlari

Koinotning asosiy rivojlanish bosqichlari haqidagi zamonaviy tasavvurlar quyidagi nazariyalarga asoslanadi:

Koinot kengayishining vaqt bo‘yicha orqaga ekstrapolyatsiyasi nuqtaga olib keladi kosmik singulyarlik nuqtasiga olib keladi. Uning yaqinida hozir ma’lum bo‘lgan fizika qonunlari ishlamay qoladi. Kosmik singulyarlikdan hozirgi holatgacha davom etgan kengayish vaqtini Koinot yoshi deb atashadi; turli ma’lumotlarga ko‘ra, u taxminan 14 milliard yilni tashkil etadi.

Kengayish — qolgan barcha jarayonlar kechadigan asosiy jarayon. Shu sababli Koinot rivojlanishining butun tarixini kengayish bosqichlariga ajratish mumkin:

  1. Plank davri — zamonaviy fizika qonunlari amal qila boshlaydigan eng dastlabki payt.
  2. Inflyatsiya bosqichi. Bu bosqichda Koinot o‘lchamlari keskin kattalashadi, jarayon oxirida esa u kuchli qiziydi.
  3. Nurlanish ustunligi bosqichi. Ilk Koinot evolyutsiyasining asosiy bosqichi. Harorat pasaya boshlaydi va dastlab elektrkuchsiz o‘zaro ta’sir kuchli o‘zaro ta’sirdan ajraladi; keyin kvarklar hosil bo‘ladi. Adronlar va leptonlar davrlari ketma-ket almashgach, nukleosintez davrida bizga tanish kimyoviy elementlar hosil bo‘ladi.
  4. Modda (chang) ustunligi davri. Bu davr boshida elektromagnit nurlanish moddadan ajraladi va relikt nurlanish yuzaga keladi. Shundan so‘ng qorong‘i davr boshlanadi. U ilk yulduzlar nurlanishi moddani qayta ionlashtirganda tugaydi.
  5. Λ ustunligi. Hozirgi davr.

Relikt nurlanishning ajralishi modda evolyutsiyasi uchun muhim chegara bo‘ldi. Ungacha bu evolyutsiya to‘liq Koinotning kengayishi bilan belgilangan bo‘lsa, undan keyin modda to‘plamlarining o‘zaro va o‘z-o‘ziga gravitatsion ta’siri asosiy rolni egalladi. Aynan shu ta’sir yulduzlar, galaktikalarning yulduz to‘dalari hosil bo‘lishi va ularning o‘zaro qo‘shilishiga sabab bo‘ladi.

Kengayish tufayli Koinotning sovishi relikt nurlanishning ajralishiga imkon berdi. Gravitatsiya ustunligi davrining tugashini belgilagan va uning ta’sirida yuzaga kelgan shunga o‘xshash jarayon esa o‘ta yangi yulduzlar chaqnashlari tufayli kimyoviy tarkibning o‘zgarishi bo‘ldi.

Hayotning paydo bo‘lishi — Koinot rivojlanishining navbatdagi bosqichi bo‘lib, bu bosqichda modda tashqi sharoitlarga to‘liq bog‘liq bo‘lmay, o‘z-o‘zini tashkil eta olishini anglatadi.

Plank davri

Plank davri — biz kuzata oladigan Koinot haqidagi har qanday nazariy taxminlar mavjud bo‘lgan eng dastlabki davr. Bu davrda Koinot moddasi ~1019 GeV energiyaga, ~1097 kg/m³ zichlikka ega bo‘lgan va ~1032 K haroratda bo‘lgan. Ilk Koinot nihoyatda bir jinsli va izotrop muhitdan iborat bo‘lib, unda energiya zichligi, harorat va bosim favqulodda yuqori edi. Koinot kengayib, sovishi natijasida unda gazdan suyuqlik kondensatsiyalanishiga o‘xshash, biroq elementar zarralar uchun xos bo‘lgan fazaviy o‘tishlar yuz berdi. Bu davr Plank vaqti (10−43 soniya o‘tgach, Katta portlashdan keyin tugadi. Plank davridan so‘ng gravitatsion o‘zaro ta’sir boshqa fundamental o‘zaro ta’sirlardan.

Zamonaviy kosmologiyaga ko‘ra, Plank davri tugagach, Koinot rivojlanishining ikkinchi bosqichi — Buyuk birlashuv davri va keyin simmetriyaning buzilishi tezda olib keldi kosmik inflyatsiya davriga, bu davrda Koinot qisqa vaqt ichida nihoyatda kengaydi.

Nazariy asoslar

Hozirgi vaqtda kvant mexanikasi bilan relyativistik gravitatsiyani birlashtirishga imkon beradigan umumqabul qilingan nazariya mavjud emas. Shu sababli zamonaviy fan Plank vaqtidan qisqaroq vaqt oralig‘ida sodir bo‘ladigan hodisalarni hamda Plank uzunligidan kichik masofalarni (taxminan 1,616×10−35 m — yorug‘lik Plank vaqti davomida bosib o‘tadigan masofa) tavsiflay olmaydi.

Tushunmasdan kvant gravitatsiyasini — kvant mexanikasi va relyativistik gravitatsiyani birlashtiruvchi nazariyani — tushunmasdan, Plank davri fizikasi noaniqligicha qoladi. Fundamental o‘zaro ta’sirlarning birligi asosida yotgan tamoyillar, shuningdek, ularning ajralish jarayonining sabablari va kechishi hozirgacha yetarlicha o‘rganilmagan.

To‘rtta kuchdan uchtasi yagona nazariya doirasida muvaffaqiyatli tavsiflangan, biroq gravitatsiyani tavsiflash muammosi hanuz hal etilmagan. Kvant gravitatsion effektlarini hisobga olmasak, Koinot singulyarlikdan boshlangan, degan xulosaga kelamiz: uning zichligi cheksiz bo‘lgan. Bu effektlarni hisobga olish esa boshqa xulosalarga olib kelishi mumkin.

Birlashtiruvchi nazariyaning eng puxta ishlab chiqilgan va istiqbolli nomzodlari qatoriga torlar nazariyasi va halqali kvant gravitatsiyasi kiradi. Bundan tashqari, nokommuntativ geometriya va Koinotning paydo bo‘lish jarayonlarini tavsiflashga imkon beruvchi boshqa sohalarda ham faol tadqiqotlar olib borilmoqda.

Eksperimental tadqiqotlar

Koinot tarixi

Yaqin vaqtgacha Plank davri haqidagi taxminlarni asoslashga imkon beradigan eksperimental ma’lumotlar deyarli mavjud emas edi, biroq so‘nggi natijalar WMAP olimlarga Koinot mavjudligining dastlabki 10−12 ulushli soniyasiga oid farazlarni tekshirish imkonini berdi (garchi relikt nurlanish WMAP tomonidan qayd etilgan paytda Koinotning yoshi allaqachon bir necha yuz ming yil bo‘lgan). Bu vaqt oralig‘i Plank vaqtidan hanuz ko‘p tartib darajasiga katta bo‘lsa-da, hozirda ham «Planck» loyihasi kabi istiqbolli natijalar berayotgan tajribalar davom etmoqda. Ular «o‘rganilgan» vaqt chegarasini Koinot paydo bo‘lgan paytga yaqinlashtirishi va, ehtimol, Plank davri haqida ma’lumot berishi mumkin.

Bundan tashqari, ilk Koinotdagi jarayonlarni tushunishga zarralar tezlatkichlari ma’lumotlari ham yordam beradi. Masalan, relyativistik og‘ir ionlar kollayderi (RHIC) dagi tajribalar kvark-glyuon plazmasi (materiyaning dastlabki holatlaridan biri) gazdan ko‘ra ko‘proq suyuqlikka o‘xshab tutishini aniqlashga imkon berdi. Katta adron kollayderida materiyaning yanada dastlabki holatlarini tadqiq etish mumkin. Biroq hozirgi vaqtda Plank energiyasi (taxminan 1,22×1019 GeV) darajasidagi energiyalarni hosil qila oladigan mavjud yoki rejalashtirilgan tezlatkichlar yo‘q.).

Koinotning kengayishi

BosqichEvolyutsiya a(η)Xabbl parametri
Inflyatsiona∝eHtH2=8π3ρvacMpl2
Nurlanish ustunligia∝t12H=12t
Chang bosqichia∝t23H=23t
Λustunligia∝eHtH2=8π3GρΛ
WMAP va Planck ma’lumotlariga ko‘ra kosmologik parametrlar
WMAPPlanck
Koinot yoshi t0 milliard yil13,75±0,1313,81±0,06
H0 km/s/Mpc71,0±2,567,4±1,4

Koinotning kengayishi — yirik masshtabli jarayon bo‘lib, uning kechishi mohiyatan Koinot evolyutsiyasining borishini belgilaydi: kengayish tufayli o‘rtacha harorat pasayadi, bu dastlabki nukleosintez qancha vaqt va qanday tezlikda kechishini belgilaydi; kengayish fonida keyinchalik galaktikalarga aylanishi kerak bo‘lgan fluktuatsiyalar ham rivojlanadi va hokazo. Koinotning kengayishi tajribada uzoq galaktikalarning spektral chiziqlarida Xabbl qonuniga muvofiq qizil siljish kuzatilishi orqali, shuningdek, ulardagi turli jarayonlarning ko‘rinadigan kechish vaqti uzayishi orqali namoyon bo‘ladi (o‘ta yangi yulduzlar chaqnashining davomiyligi va boshqalar).

Koinot dastlabki o‘ta zich va o‘ta issiq holatdan kengaymoqda — bu hodisa Katta portlash deb ataladi. Dastlabki holat singulyar bo‘lganmi (klassik gravitatsiya nazariyasi — yoki umumiy nisbiylik nazariyasi (UNN) yoki yo‘qmi — bu faol muhokama qilinayotgan masala. Uni hal qilish umidi kvant gravitatsiyasi nazariyasi.

Fridman modeli

UNN doirasida Koinotning butun dinamikasini birinchi yaqinlashishda masshtab omili uchun tuzilgan oddiy differensial tenglamalarga keltirish mumkina(t) — bir jinsli kengayayotgan yoki qisqarayotgan fazolardagi masofalarning o‘zgarishini ifodalovchi kattalik:

  • energiya tenglamasi
(a˙a)2=8πGρ3−(kc2a2)+Λc23;
  • harakat tenglamasi
a¨a=−4πG3(ρ+3Pc2)+Λc23;
  • uzluksizlik tenglamasi
dρdt=−3H(ρ+Pc2);

bu yerda k — fazo egriligi (−1, 0, 1 qiymatlarini qabul qiladi), Λ — kosmologik doimiy, ρ — Koinotning o‘rtacha zichligi, P — o‘rtacha bosim, c — yorug‘lik tezligi, harf ustidagi nuqta esa vaqt bo‘yicha hosila olinganini bildiradi, masalan, a˙=da/dt.

Bunday modelda ikki hodisa orasidagi interval quyidagicha yoziladi:

ds2=c2dt2−a2(t)dR2,

bu yerda dR² model fazosining geometrik xususiyatlarini tavsiflaydi va uch o‘lchamli izotrop hamda bir jinsli fazoning metrikasi hisoblanadi: u k=0 bo‘lganda tekis, k=1 bo‘lganda sferik va k=−1 bo‘lganda giperbolik bo‘ladi. Bunday koordinatalar tizimida fizik masofa lning vaqt bo‘yicha o‘zgarish tezligi hamroh koordinatalar tizimida tinch turgan ikki nuqta orasidagi masofa uchun quyidagiga teng:

v=a˙al.

Bu aynan Xabbl qonuni bo‘lib, undagi Xabbl parametri vaqtga bog‘liq ravishda o‘zgaradi:

H(t)=a˙a.

Agar endi bu ifodani energiya tenglamasiga qo‘yib, qiymatlarni keltirsak, quyidagi ifodaga kelamiz:

1=Ωm+Ωk+ΩΛ,

bu yerda Ωm=8πGρ/3H2 , Ωk = -(kc2)/(a2H2) , ΩΛ=(Λc2)/(3H2).

Inflyatsion kengayish

Katta portlash

Katta portlash nazariyasiga ko‘ra, Koinot paydo bo‘lgan paytda nihoyatda zich va issiq holatda bo‘lgan; bu holat kosmologik singulyarlik

Katta portlash (ingl. Big Bang) — kosmologik model, Koinotning dastlabki rivojlanishini, xususan, Koinot kengayishining boshlanishidan oldin Koinot singulyar holatda edi.

Hozirgi vaqtda Katta portlash nazariyasini odatda issiq Koinot modeli bilan birga ko‘rib chiqishadi, biroq bu tushunchalar bir-biridan mustaqil. Tarixan Katta portlash yaqinida sovuq boshlang‘ich Koinot mavjud bo‘lgan, degan tasavvur ham bo‘lgan. Aynan Katta portlash nazariyasining issiq Koinot nazariyasi bilan uyg‘unligi relikt nurlanish mavjudligi bilan tasdiqlanadi va quyida shu uyg‘unlik ko‘rib chiqiladi.

Kosmologik singulyarlik

Kosmologik singulyarlik — Koinotning Katta portlashning dastlabki paytidagi holati bo‘lib, moddaning zichligi va harorati cheksiz bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Kosmologik singulyarlik gravitatsion singulyarliklar tomonidan bashorat qilinadigan umumiy nisbiylik nazariyasi (UNN) va boshqa ayrim gravitatsiya nazariyalari.

UNNning dinamikasini tavsiflovchi har qanday yechimini vaqt bo‘yicha orqaga davom ettirganda ushbu singulyarlikning yuzaga kelishi Koinot kengayishining 1967-yilda Stiven Xoking tomonidan qat’iy isbotlangan. U shuningdek shunday yozgan:

«Kuzatuvlarimiz natijalari Koinot muayyan bir vaqtda paydo bo‘lgan, degan taxminni tasdiqlaydi. Biroq yaratilishning boshlanish lahzasi — singulyarlik — ma’lum bo‘lgan fizika qonunlarining birortasiga ham bo‘ysunmaydi».

Masalan, zichlik va harorat bir vaqtning o‘zida cheksiz bo‘la olmaydi, chunki zichlik cheksiz bo‘lganda tartibsizlik o‘lchovi nolga intiladi, bu esa cheksiz harorat bilan mos kelmaydi. Kosmologik singulyarlikning mavjudligi muammosi fizik kosmologiyadagi eng jiddiy muammolardan biridir. Gap shundaki, hech qanday ma’lumotimiz Katta portlashdan keyin nimalar sodir bo‘lganini ko‘rsatsa ham, bizga hech qanday tarzda undan oldin nima bo‘lganini bilish imkonini bermaydi.

Ushbu singulyarlikning mavjudligi muammosini hal qilishga urinishlar bir necha yo‘nalishda olib borilmoqda: birinchidan, kvant gravitatsiyasi gravitatsion maydon dinamikasini singulyarliklarsiz tavsiflab beradi, deb hisoblanadi; ikkinchidan, gravitatsion bo‘lmagan maydonlardagi kvant effektlarini hisobga olish Xoking isbotiga asos bo‘lgan energiya ustunligi shartini buzishi mumkin, degan fikr bor; uchinchidan, shunday modifikatsiyalangan gravitatsiya nazariyalari taklif qilinmoqdaki, ularda singulyarlik yuzaga kelmaydi, chunki nihoyatda siqilgan modda gravitatsion kuchlar ta’sirida bir-birini tortish o‘rniga itarishni boshlaydi (bu hodisa gravitatsion itarilish deb ataladi), ular bir-birini tortmaydi, balki itaradi.

Avliyo Avgustin ta’kidlaganidek, vaqt — Koinotning o‘zi bilan birga paydo bo‘lgan xususiyatidir. Bunday paradoks uchun bir ma’noli ilmiy izoh mavjud emas[qanday?], Georgiy Gamov Koinotning «oldingi» va «ayni paytdagi» Katta portlash holatini «Avgustin davri» deb atashni taklif qilgan. Bunday holat ko‘pincha nol nuqta yoki kosmologik singulyarlik.

Dastlabki uch daqiqa. Birlamchi nukleosintez

Birlamchi nukleosintez bosqichidagi asosiy yadro reaksiyalari.

Taxminlarga ko‘ra, Koinot paydo bo‘lganidan boshlab (yoki hech bo‘lmaganda inflyatsiya bosqichi tugaganidan keyin) harorat 10 dan pastga tushmagan vaqt davomida 16 GeV (10−10 s), barcha ma’lum elementar zarralar mavjud bo‘lgan va ularning barchasi massasiz bo‘lgan. Bu davr Buyuk birlashuv davri deb ataladi; unda elektrkuchsiz va kuchli o‘zaro ta’sirlar yagona kuch sifatida namoyon bo‘lgan.

Hozircha aynan qaysi zarralar o‘sha paytda mavjud bo‘lganini aytishning iloji yo‘q, biroq ayrim ma’lumotlar ma’lum. Kattalik η kattaligi entropiya ko‘rsatkichi bo‘lib, zarralar sonining antizarralar sonidan ortiqligini ham tavsiflaydi:

np−np¯np=10−9.

Harorat 1015 GeV dan pastga tushgan paytda, ehtimol, X va Y-bozonlar tegishli massalari bilan ajralib chiqqan.

Buyuk birlashuv davrining o‘rnini elektrkuchsiz birlashuv davri egallaydi. Bu davrda elektromagnit va kuchsiz o‘zaro ta’sirlar yagona kuchni tashkil etadi. Shu davrda X va Y-bozonlar annigilyatsiyaga uchraydi. Harorat 100 GeV gacha pasaygan paytda elektrkuchsiz birlashuv davri tugaydi va kvarklar, leptonlar hamda oraliq bozonlar hosil bo‘ladi.

Adronlar davri boshlanadi. Bu davr adronlar va leptonlarning faol hosil bo‘lishi hamda annigilyatsiyasi bilan tavsiflanadi. Ushbu davrda kvark-adron o‘tishi yoki konfaynmenti kvarklarning adronlarga birlashishi mumkin bo‘lgan payt muhim ahamiyatga ega. Bu vaqtda harorat 300—1000 MeV, Koinot paydo bo‘lganidan beri o‘tgan vaqt esa 10−6 soniyani tashkil etadi..

Adronlar davrining o‘rnini leptonlar davri egallaydi. Bu paytda harorat quyidagi darajagacha pasayadi: 100 MeV, vaqt esa 10−4 soniyaga teng bo‘ladi.Bu davrda Koinot tarkibi hozirgi tarkibga o‘xshay boshlaydi. Asosiy zarralar — fotonlar; ulardan tashqari faqat elektronlar va neytrinolar o‘z antizarralari bilan, shuningdek protonlar va neytronlar mavjud bo‘ladi. Bu davrda muhim bir hodisa yuz beradi: modda neytrinolar uchun shaffof bo‘lib qoladi. Neytrinolar uchun relikt fonga o‘xshash narsa vujudga keladi. Biroq neytrinolar fotonlardan oldin ajralib chiqqani, ayrim zarra turlari esa energiyasini boshqa zarralarga berib, hali annigilyatsiyaga uchramagani sababli, neytrinolar yanada ko‘proq soviydi. Hozirgi vaqtga kelib, agar neytrinolar massaga ega bo‘lmasa (yoki ularning massasi e’tiborga olmaslik darajasida kichik bo‘lsa), neytrino gazi 1,9 K gacha sovigan bo‘lishi kerak.

Harorat T≈0,7 MeV ga yetganda, avval mavjud bo‘lgan protonlar va neytronlar o‘rtasidagi termodinamik muvozanat buziladi hamda neytronlar va protonlar konsentratsiyasi nisbati 0,19 qiymatida o‘zgarmay qoladi. Deuteriy, geliy va litiy yadrolarining sintezi boshlanadi. Koinot paydo bo‘lganidan taxminan 20 daqiqa o‘tgach, birlamchi nukleosintez yakunlandi.

Buyuk birlashuv davri

Buyuk birlashuv davri (keyingi o‘rinlarda — BBD) — kosmologiyada Koinot rivojlanishining ikkinchi bosqichini belgilash uchun qo‘llaniladigan tushuncha. Kengayayotgan Koinotning kosmologik modeliga ko‘ra, BBD taxminan 10−43 soniya o‘tgach boshlangan. Bu paytda modda zichligi 1092 g/sm³, harorat esa 1032 K bo‘lgan. Fazaviy o‘tish Koinotning eksponensial kengayishiga sabab bo‘lib, natijada inflyatsiya davriga o‘tilgan.

BBDning asosiy qoidalari

Fizik kosmologiyada tabiatni tavsiflovchi hamma narsaning nazariyasi, Buyuk birlashuv davri ilk Koinot evolyutsiyasida Plank davridan keyin va undan oldin kelgan inflyatsiya davri. Buyuk birlashuv davri boshlanishi bilan kvant effektlari susayadi va umumiy nisbiylik nazariyasi (UNN) qonunlari. Gravitatsion o‘zaro ta’sirning boshqa fundamental o‘zaro ta’sirlardan Plank davri va Buyuk birlashuv davrlari chegarasida ajralishi dastlabki moddada yuz bergan bir fazaviy o‘tishga sabab bo‘ldi; bu o‘tish moddaning bir jinsliligi zichligining buzilishi bilan kechdi. Gravitatsiya ajralishi (birinchi ajralish) Plank davri oxirida fundamental o‘zaro ta’sirlarning birlashgan holatidan yuz berdi. To‘rtta o‘zaro ta’sirdan uchtasi — elektromagnit, kuchli va kuchsiz o‘zaro ta’sirlar — hanuzgacha yagona elektroyadro o‘zaro ta’siri sifatida birlashgan edi. Buyuk birlashuv davrida, masalan, massa, flavor (zarra turi) va rang kabi fizik xususiyatlar ma’noga ega bo‘lmagan, deb hisoblanadi.

BBD davrida Koinot harorati birlashuv nazariyasiga xos harorat ko‘rsatkichlariga yaqin bo‘lgan, deb hisoblanadi. Agar buyuk birlashuv energiyasini 1015 GeV deb olsak, bu 1027 K dan yuqori haroratga mos keladi.

BBD yakunlandi; taxminan 10−34 soniya Katta portlashdan keyin, bu paytda modda zichligi 1074 g/sm³, harorat esa 1027 K bo‘lgan; bu 1014 GeV energiyaga mos keladi. Aynan shu paytda dastlabki o‘zaro ta’sirdan kuchli yadroviy o‘zaro ta’sir, u yuzaga kelgan sharoitlarda muhim rol o‘ynay boshlaydi. Bu ajralish navbatdagi fazaviy o‘tishga va, natijada, Koinotning keng miqyosda kengayishiga — Koinotning inflyatsion kengayishiga hamda modda zichligi va uning Koinot bo‘ylab taqsimlanishida katta o‘zgarishlarga olib keldi.

Inflyatsiya davri

Katta portlashdan keyingi 10−36 va 10−32 soniya oralig‘ida Koinot hali ham asosan nurlanish bilan to‘lgan bo‘ladi; kvarklar, elektronlar va neytrinolar hosil bo‘la boshlaydi. Kengayish davrining dastlabki bosqichlarida hosil bo‘lgan kvarklar va giperonlar (fotonlardan energiya oladigan zarralar) tez parchalanadi. Koinotning navbatma-navbat qizishi va qayta sovishi sikllari mavjud bo‘lgan, deb taxmin qilinadi. Bu davr tugagach, Koinotning qurilish materiali kvark-glyuon plazmasi bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan harorat keyingi fazaviy o‘tish — bario-genez deb ataladigan jarayon sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan qiymatlargacha pasaydi. Haroratning yanada pasayishi navbatdagi fazaviy o‘tishga — fizik kuchlar va elementar zarralarning hozirgi shakllarida hosil bo‘lishiga olib keldi. Bu jarayon elektrkuchsiz o‘zaro ta’sirlar davri va kvarklar davri hamda adronlar davri va leptonlar davri orqali nukleosintez davriga o‘tishga olib keldi..

Bariogenez

Bariogenez — Koinotning vaqt oralig‘ida 10−35 va 10−31 soniya Katta portlashdan keyin ( (inflyatsiya davri)), bu davrda kvarklar va glyuonlar adronlarga (jumladan, barionlarga) va bunday birlashish jarayonining nomi hamdir. Bu jarayon, deb hisoblanishicha, quyidagi Saxarov shartlari (barion sonining, saqlanmasligi va CP-invariantlikning buzilishi, issiqlik muvozanatining buzilishi) bajarilishi natijasida bariogenez davrida yuzaga kelgan hodisa — Koinotning barion assimetriyasi — modda va antimodda o‘rtasidagi kuzatiladigan assimetriya (hozirgi Koinotda deyarli faqat birinchi modda mavjud).

Koinotning barion assimetriyasi

Koinotning barion assimetriyasi — ko‘rinadigan Koinot qismida antimoddaga nisbatan moddaning ustunligi kuzatilishidir. Bu kuzatuv faktini Katta portlash davrida dastlab barion simmetriyasi mavjud bo‘lgan, degan taxmin asosida na Standart model doirasida, na umumiy nisbiylik nazariyasi — zamonaviy kosmologiyaning asosini tashkil etuvchi ikki nazariya. Shu bilan bir qatorda, kuzatiladigan Koinotning fazoviy tekisligi va gorizont muammosi ham kosmologiyadagi boshlang‘ich qiymatlar muammosining jihatlaridan biridir.

Barion assimetriyasi hodisasini izohlashga urinadigan bir nechta faraz mavjud, biroq ularning hech biri ilmiy hamjamiyat tomonidan ishonchli isbotlangan deb tan olinmagan.

Eng keng tarqalgan nazariyalar Standart modelni ayrim reaksiyalarda CP-invariantlikning buzilishi Standart modeldagiga qaraganda kuchliroq bo‘lishi mumkin tarzda kengaytiradi. Bu nazariyalarda dastlab barion va antibarion modda miqdori teng bo‘lgan, biroq keyinchalik qandaydir sabablar tufayli reaksiyalarda qaysi zarralar — modda yoki antimodda — ishtirok etishiga bog‘liq nosimmetriya natijasida barion modda miqdori asta-sekin ortib, antibarion modda miqdori kamaygan, deb taxmin qilinadi. Bunday nazariyalar Buyuk birlashuv.

modellarida tabiiy ravishda yuzaga keladi. Assimetriyaning paydo bo‘lishini tushuntiruvchi boshqa ehtimoliy ssenariylarda modda va antimodda joylashgan hududlarning makroskopik miqyosda ajralishi (bu ehtimoldan yiroq ko‘rinadi) yoki antimoddaning qora tuynuklar tomonidan yutilishi nazarda tutiladi. CP-invariantlik buzilgan taqdirda, qora tuynuklar antimoddani moddadan ajratishi mumkin. Oxirgi ssenariy CP-invariantlikni kuchli darajada buzgan holda parchalanadigan faraziy og‘ir zarralar mavjud bo‘lishini talab qiladi.

2010-yilda barion assimetriyasi qorong‘i materiya mavjudligi bilan bog‘liq, degan faraz ilgari surildi. Ushbu taxminga ko‘ra, manfiy barion zaryadi tashuvchilari — Yer sharoitidagi tajribalarda bevosita kuzatish imkoni bo‘lmagan, biroq gravitatsion o‘zaro ta’sirning galaktikalar miqyosida.

Oraliq: 10−32 va 10−12 soniya Katta portlashdan keyin. Harorat Koinotning hali ham juda yuqori. Shu sababli elektromagnit o‘zaro ta’sirlar va kuchsiz o‘zaro ta’sirlar hozircha yagona elektrkuchsiz o‘zaro ta’sirni tashkil etadi. Juda yuqori energiyalar tufayli bir qator ekzotik zarralar — masalan, Xiggs bozoni va W-bozon, hamda Z-bozon.

Kvarklar davri

Katta portlashdan keyingi 10−12 va 10−6 soniya oralig‘ida. Elektromagnit, gravitatsion, kuchli, kuchsiz o‘zaro ta’sirlar hozirgi shaklida qaror topadi. Harorat va energiya kvarklarning adronlarga birlashishi uchun hali ham haddan tashqari yuqori bo‘ladi. Bu davr kvark-glyuon plazmasi.

Adronlar davri

Oraliq: 10−6 va 1 soniya Katta portlashdan keyin.Kvark-glyuon plazmasi soviydi va kvarklar adronlar, jumladan protonlar hamda neytronlar guruhlariga birlasha boshlaydi.

Leptonlar davri

Oraliq: 1 dan 10 soniyagacha Katta portlashdan keyin. Kuzatiladigan Koinotning o‘lchami o‘sha paytda yuzta astronomik birlikdan kichik. Adronlar davrida adronlar va antiadronlarning katta qismi bir-biri bilan annigilyatsiyaga uchraydi (o‘zaro yo‘q bo‘lib ketadi) va Koinotda leptonlar hamda antileptonlar juftlari asosiy massa tarkibiga aylanadi. Katta portlashdan taxminan 10 soniya o‘tgach, harorat shunday qiymatgacha pasayadiki, bunda leptonlar endi hosil bo‘lmaydi. Leptonlar va antileptonlar ham o‘z navbatida bir-biri bilan annigilyatsiyaga uchraydi va Koinotda leptonlarning ozgina qoldig‘igina saqlanib qoladi. Neytrinolar ajralib chiqib, fazoda erkin harakatlana boshlaydi. Relikt neytrino foni yuzaga keladi. Nazariy jihatdan uni bugungi kunda ham kuzatish mumkin bo‘lishi kerak, biroq energiyasi past neytrinolarni qayd etishdagi texnik qiyinchiliklar tufayli u hozircha aniqlanmagan.

Birlamchi nukleosintez

Taxminan 10 soniya Katta portlashdan keyin modda barqaror nuklonlar hosil bo‘lishi uchun yetarlicha sovidi va birlamchi nukleosintez jarayoni boshlandi. U Koinot yoshi 20 daqiqaga yetguncha davom etdi va shu vaqt ichida yulduz moddasining dastlabki tarkibi shakllandi: taxminan 25 % geliy-4, 1 % deyteriy, og‘irroq elementlarning izlari, jumladan bor, qolgan qismi esa vodorod.

Nurlanish davri

Taxminan 70 000 yil o‘tgach, modda nurlanishdan ustun kela boshlaydi, bu esa Koinot kengayish rejimining o‘zgarishiga olib keladi. Davr oxirida, 379 000 yil o‘tgach, vodorod rekombinatsiyasi sodir bo‘ladi va Koinot issiqlik nurlanishi fotonlari uchun shaffof bo‘lib qoladi. Koinot harorati yanada pasayib, u kengayishda davom etgach, navbatdagi o‘tish bosqichi boshlanadi va bu paytda gravitatsiya ustun kuchga aylanadi.

Birlamchi rekombinatsiya davri

Koinot asta-sekin sovib bordi va Katta portlashdan 379 000 yil o‘tgach, modda yetarlicha sovidi (3000 K): sekinlashgan elektronlar sekinlashgan protonlar (vodorod yadrolari) va alfa-zarralar (geliy yadrolari) bilan birikib, atomlarni hosil qila oldi (bu jarayon rekombinatsiya deb ataladi). Shu tariqa plazma holatidan — elektromagnit nurlanishning katta qismi uchun shaffof bo‘lmagan muhitdan — modda gazsimon holatga o‘tdi. O‘sha davrga tegishli issiqlik nurlanishini biz bevosita relikt nurlanish ko‘rinishida kuzatishimiz mumkin. Relikt nurlanishning qizil siljishi zc taxminan 1000 ga teng.

Qorong‘i davrlar

Katta portlashdan keyingi 380 000 yil bilan 550 million yil oralig‘ida. Koinot vodorod va geliy, relikt nurlanish hamda to‘lqin uzunligi 21 sm. Yulduzlar, kvazarlar va boshqa yorqin manbalar mavjud bo‘lmagan muhit bilan to‘lgan.

Qayta ionlanish

Qayta ionlanish (qayta ionlanish davri, vodorodning takroriy yoki ikkilamchi ionlanishi) — Koinot tarixining bir qismi (davri) bo‘lib, 550 million yildan 800 million yilgacha bo‘lgan vaqt Katta portlashdan keyin (taxminan, qizil siljish z=15 dan z=6.4 gacha). Qayta ionlanishdan oldin Qorong‘i davrlar bo‘lgan. Undan keyin esa hozirgi modda davri boshlanadi. Dastlabki yulduzlar (III populyatsiya yulduzlari), galaktikalar, kvazarlar, to‘dalar va galaktikalarning o‘ta to‘dalari. Ushbu ilk avlod yulduz populyatsiyasi chiqargan yorug‘lik kosmologik qorong‘i davrlarni yakunladi va fizik kosmologiyada quyidagicha nomlanadi: birinchi yorug‘lik.

Yulduzlar va kvazarlar nuri ta’sirida vodorod qayta ionlanadi. Qayta ionlanish tezligi Koinotdagi obyektlarning hosil bo‘lish sur’atiga bog‘liq bo‘lgan. Gravitatsion tortishish ta’sirida Koinotdagi modda alohida to‘plamlarga — «klasterlarga» ajrala boshlaydi. Qorong‘i Koinotdagi dastlabki zich obyektlar, aftidan, kvazarlar bo‘lgan. Keyin galaktikalar va gaz-chang tumanliklarining dastlabki shakllari hosil bo‘la boshladi. Geliydan og‘irroq elementlar sintezlanadigan ilk yulduzlar paydo bo‘ldi. Astrofizikada geliydan og‘ir barcha elementlar «metallar» deb ataladi.

11-iyul 2007-yilda Richard Ellis (Kaliforniya texnologiya instituti) 10 metrlik Kek II teleskopi 6 ta yulduz to‘dasini aniqladi. Ular 13,2 milliard yil avval hosil bo‘lgan. Demak, ular Koinot atigi 500 million yoshda bo‘lgan paytda vujudga kelgan.

Yulduzlarning hosil bo‘lishi

M82, yulduzlar faol hosil bo‘layotgan galaktika
«Yaratilish ustunlari» — teleskop yordamida olingan eng mashhur tasvirlardan biri. Yangi yulduzlarning hosil bo‘lishi Burgut tumanligida.

Yulduzlarning hosil bo‘lishi — Astrofizik atama bo‘lib, galaktikada yirik miqyosda yulduzlar hosil bo‘la boshlaydi yulduzlararo gazdan.. Spiral tarmoqlar, galaktikaning umumiy tuzilishi, yulduzlar populyatsiyasi, , yorqinligi va kimyoviy tarkibi yulduzlararo muhitning — bularning barchasi ushbu jarayon natijasidir.

Yulduzlar hosil bo‘ladigan hududning o‘lchami, odatda, 100 pc dan oshmaydi. Biroq yulduzlar hosil bo‘lishi keskin kuchayadigan va superassotsiatsiyalar deb ataladigan komplekslar ham uchraydi; ularning o‘lchami noto‘g‘ri shaklli galaktikanikiga yaqin bo‘ladi.

Bizning Galaktikamizda va unga eng yaqin bir nechta galaktikada bu jarayonni bevosita kuzatish mumkin. Bunday hollarda yulduzlar hosil bo‘layotganining belgilari quyidagilardan iborat:

  1. O–B–A spektral sinflariga mansub yulduzlar va ular bilan bog‘liq obyektlarning mavjudligi (HII hududlari, yangi yulduzlar va o‘ta yangi yulduzlar chaqnashlari);
  2. infraqizil nurlanish, bu nurlanish ham qizigan changdan, ham yosh yulduzlarning o‘zidan chiqadi;
  3. radio nurlanish gaz-chang disklaridan chiqadi; bu disklar shakllanayotgan va endigina paydo bo‘lgan yulduzlar atrofida joylashadi;
  4. Doppler ajralishi — yulduzlar atrofida aylanayotgan diskdagi molekulyar chiziqlarning ajralishi;
  5. molekulyar chiziqlarning Doppler ajralishi, ingichka va tezkor oqimlar (jetlar), ular bu disklarning qutblaridan taxminan 100 km/s tezlikda otilib chiqadi;
  6. massiv yulduzlarga ega bo‘lgan assotsiatsiyalar, to‘dalar va yulduz komplekslarining mavjudligi (massiv yulduzlar deyarli har doim katta guruhlar bo‘lib tug‘iladi);
  7. mavjudligi: globulalar.

Masofa ortishi bilan obyektning ko‘rinadigan burchak o‘lchami ham kichrayadi va ma’lum masofadan boshlab galaktika ichidagi alohida obyektlarni ko‘rib bo‘lmaydi. Shunda uzoq galaktikalarda yulduzlar hosil bo‘layotganini quyidagi belgilar orqali aniqlash mumkin:

  1. yuqori yorqinlik emissiya chiziqlarida, xususan, Hα;
  2. spektrning ultrabinafsha va ko‘k qismida nurlanish quvvatining ortishi; bunga bevosita massiv yulduzlar nurlanishi sabab bo‘ladi;
  3. 8 mkm ga yaqin to‘lqin uzunliklarida nurlanishning kuchayishi (infraqizil diapazon);
  4. ortgan issiqlik va sinxrotron nurlanishining quvvati radio diapazonida;
  5. ortgan rentgen nurlanishi quvvati; bunga qizigan gaz sabab bo‘ladi.

Umuman olganda, yulduzlarning hosil bo‘lish jarayonini bir necha bosqichga ajratish mumkin: yirik gaz komplekslarining shakllanishi (massasi 107 Mʘ), ularning ichida gravitatsion bog‘langan molekulyar bulutlarning paydo bo‘lishi, eng zich qismlarining yulduzlar yuzaga kelguncha gravitatsion siqilishi, yosh yulduzlar nurlanishi ta’sirida gazning qizishi hamda yangi yulduzlar va o‘ta yangi yulduzlarning chaqnashi, gazning tarqalib ketishi.

Yulduzlar hosil bo‘ladigan hududlarni ko‘pincha quyidagi joylarda uchratish mumkin:

Yulduzlarning hosil bo‘lishi o‘zini o‘zi tartibga soluvchi jarayondir: massiv yulduzlar hosil bo‘lib, qisqa umr ko‘rgach, gazni zichlashtiradigan va qizdiradigan bir qator kuchli chaqnashlar yuz beradi. Bir tomondan, zichlashish kompleks ichidagi nisbatan zich bulutchalarning siqilishini tezlashtiradi, boshqa tomondan esa qizigan gaz yulduzlar hosil bo‘layotgan hududni tark eta boshlaydi; gaz qancha ko‘p qizdirilsa, u shuncha tez chiqib ketadi.

Eng massiv yulduzlar nisbatan qisqa — bir necha million yil yashaydi. Bunday yulduzlarning mavjudligi yulduzlar hosil bo‘lish jarayonlari milliardlab yil avval tugamaganini, balki hozirgi davrda ham davom etayotganini anglatadi.

Yulduzlar, massasi Quyoshning massasidan hayotining katta qismida juda katta o‘lchamlarga, yuqori yorqinlikka va haroratga ega bo‘ladi. Harorati yuqori bo‘lgani uchun ular ko‘kimtir rangga ega bo‘ladi va shu sababli ko‘k supergigantlar deb ataladi. Atrofidagi yulduzlararo gazni qizdiradigan bunday yulduzlar gaz tumanliklari hosil bo‘lishiga olib keladi. Massiv yulduzlar nisbatan qisqa umri davomida paydo bo‘lgan joyidan sezilarli masofaga siljishga ulgurmaydi. Shu sababli yorqin gaz tumanliklari va ko‘k supergigantlarni Galaktikaning yaqinda yulduzlar hosil bo‘lgan yoki bu jarayon hozir ham davom etayotgan hududlarining ko‘rsatkichi sifatida qarash mumkin.

Yosh yulduzlar fazoda tasodifiy taqsimlanmagan. Ular umuman kuzatilmaydigan keng hududlar ham, nisbatan ko‘p uchraydigan hududlar ham mavjud. Ko‘k supergigantlarning eng ko‘pi Somon yo‘li hududida, ya’ni Galaktika tekisligiga yaqin joylarda kuzatiladi. Bu yerda yulduzlararo gaz-chang moddasining konsentratsiyasi ayniqsa yuqori.

Biroq Galaktika tekisligiga yaqin joylarda ham yosh yulduzlar notekis taqsimlangan. Ular deyarli hech qachon yakka holda uchramaydi. Ko‘pincha bu yulduzlar tarqoq to‘dalar va kattaroq o‘lchamli, yanada siyrak yulduz guruhlarini hosil qiladi. Bunday guruhlar yulduz assotsiatsiyalari, ular o‘nlab, ba’zan esa yuzlab ko‘k supergigantlarni o‘z ichiga oladi. Yulduz to‘dalari va assotsiatsiyalarining eng yoshlari 10 million yildan kam yoshga ega. Deyarli barcha hollarda bu yosh tuzilmalar yulduzlararo gaz zichligi yuqori bo‘lgan hududlarda kuzatiladi. Bu yulduzlarning hosil bo‘lish jarayoni yulduzlararo gaz bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Yulduzlar hosil bo‘ladigan hududga Orion yulduz turkumidagi ulkan gaz kompleksi misol bo‘la oladi. U osmon gumbazida deyarli butun yulduz turkumi maydonini egallaydi hamda neytral va molekulyar gaz, chang va bir qator yorqin gaz tumanliklarini o‘z ichiga oladi. Unda yulduzlarning hosil bo‘lishi hozir ham davom etmoqda.

Asosiy ma’lumotlar

Galaktikalardagi yulduzlararo gaz-chang tumanliklaridan galaktikalarda yulduzlar hosil bo‘lishi uchun kosmosda muayyan sabablarga ko‘ra gravitatsion beqarorlik holatiga kelgan modda bo‘lishi kerak. Masalan, bulut yaqinida o‘ta yangi yulduzlarning Ib\c va II turlariga mansub portlashlari, kuchli nurlanish chiqaradigan massiv yulduzlarga yaqinlik va tashqi magnit maydonlar — masalan, Somon yo‘lining magnit maydoni — jarayonni boshlab berishi mumkin. Asosan, yulduzlarning hosil bo‘lishi ionlashgan vodorod bulutlarida yoki H II hududlarida sodir bo‘ladi. Galaktika turiga qarab, yulduzlar jadal ravishda tasodifiy taqsimlangan hududlarda yoki galaktikalarning spiral tuzilmalari bo‘ylab tartibli joylashgan hududlarda hosil bo‘ladi. Yulduzlarning hosil bo‘lishi «mahalliy chaqnashlar» xususiyatiga ega. Bunday «chaqnash» bir necha million yil davom etadi, uning ko‘lami esa yuzlab parsekgacha.

Yulduzlar hosil bo‘lgan yulduzlararo gaz hududlarining tarkibi ularning kimyoviy tarkibini belgilaydi. Bu esa muayyan yulduz qachon hosil bo‘lganini aniqlash yoki uni ma’lum bir yulduz populyatsiyasi turiga kiritish imkonini beradi. Qadimiyroq yulduzlar og‘ir elementlar deyarli bo‘lmagan hududlarda shakllangan va, shunga mos ravishda, ularning atmosferalarida bu elementlar mavjud emas. Buni spektral kuzatuvlar asosida aniqlash mumkin. Spektral xususiyatlardan tashqari, yulduzning dastlabki kimyoviy tarkibi uning keyingi evolyutsiyasiga hamda, masalan, fotosferasi.

Muayyan populyatsiyaga mansub yulduzlar soniga qarab yulduzlarning hosil bo‘lishi tezligi uzoq vaqt davomida muayyan hududda aniqlanadi. Bir yil ichida hosil bo‘ladigan yulduzlarning umumiy massasi yulduzlar hosil bo‘lish sur’ati (SFR, Star Formation Rate) deb ataladi.

Yulduzlarning hosil bo‘lishi jarayoni astrofizika fanining asosiy tadqiqot mavzularidan biridir. Koinot evolyutsiyasi nuqtayi nazaridan yulduzlar hosil bo‘lish sur’atining tarixini bilish muhim. Zamonaviy ma’lumotlarga ko‘ra, hozir Somon yo‘lida asosan massasi 1 — 10 M☉.

Asosiy jarayonlar

Yulduzlarning hosil bo‘lishidagi asosiy jarayonlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi: bulutda gravitatsion beqarorlikning yuzaga kelishi, akkretsion diskning shakllanishi va yulduz ichida termoyadro reaksiyalarining boshlanishi. Oxirgi jarayon ba’zan yulduzning tug‘ilishi deb ham ataladi. Termoyadro reaksiyalarining boshlanishi, odatda, shakllanayotgan osmon jismi massasining ortishini to‘xtatadi va uning atrofida yangi yulduzlar hosil bo‘lishiga yordam beradi (masalan, Pleyadalar, va Geliosfera).).

Yulduzlarning shakllanishi

Yulduzlarning hosil bo‘lishi atamasidan farqli ravishda, yulduzlarning shakllanishiatamasi alohida yulduzlarning gaz-chang tumanliklaridan fizik jihatdan hosil bo‘lish jarayonini anglatadi..

Galaktikalarning paydo bo‘lishi va evolyutsiyasi

Koinotda galaktikalarning paydo bo‘lishi — yirik gravitatsion jihatdan bog‘langan yirik modda to‘dalarining uzoq o‘tmishda Koinotda yuzaga kelishidir. Bu jarayon neytral gazning kondensatsiyalanishidan, ya’ni Qorong‘i davrlar tugaganidan so‘ng boshlangan. Hozircha galaktikalarning paydo bo‘lishi va evolyutsiyasini izohlaydigan qoniqarli nazariya mavjud emas. Bu hodisani tushuntiruvchi bir nechta raqobatdosh nazariyalar bor, biroq ularning har birida jiddiy muammolar mavjud.

Ilk Koinot galaktikalarini kuzatishning rassom tasavvuridagi tasviri.
Protogalaktik bulutlarning shakllanishi va kollapsi: rassom tasavvuri.

Relikt fon bo‘yicha olingan ma’lumotlar ko‘rsatishicha, nurlanish moddadan ajralgan paytda Koinot deyarli bir jinsli bo‘lgan, modda fluktuatsiyalari esa nihoyatda kichik edi. Bu katta muammoni yuzaga keltiradi. Ikkinchi muammo — galaktikalar o‘ta to‘dalarining katakchasimon tuzilishi va shu bilan birga kichikroq to‘dalarning sferaga o‘xshash shaklidir. Koinotning yirik masshtabli tuzilishi kelib chiqishini tushuntirishga urinadigan har qanday nazariya ushbu ikki muammoni hal qilishi (shuningdek, galaktikalar morfologiyasini to‘g‘ri modellashtirishi) shart.

Yirik masshtabli tuzilish, shuningdek alohida galaktikalar shakllanishining zamonaviy nazariyasi ierarxik nazariya deb ataladi. Uning mohiyati quyidagicha: dastlab galaktikalar kichik o‘lchamli bo‘lgan (taxminan Magellan buluti kabi), biroq vaqt o‘tishi bilan ular birlashib, tobora yirik galaktikalarni hosil qilgan.

So‘nggi vaqtlarda bu nazariyaning to‘g‘riligi shubha ostiga qo‘yildi. Bunga, jumladan, kichik masshtabga siljish (downsizing) hodisasi ham sabab bo‘ldi. Shunga qaramay, nazariy tadqiqotlarda bu nazariya yetakchi o‘rinni egallaydi. Bunday tadqiqotlarning eng yorqin namunasi — Millennium simulyatsiyasi (Millennium run).

Ierarxik nazariya

Birinchi nazariyaga ko‘ra, ilk yulduzlar Koinotda paydo bo‘lgach, yulduzlar gravitatsiya ta’sirida birlashib, to‘dalar va keyinchalik galaktikalarni hosil qila boshlagan. So‘nggi vaqtlarda bu nazariya shubha ostiga qo‘yildi. Zamonaviy teleskoplar shu qadar uzoqdagi obyektlarni kuzata oladiki, ular taxminan 400 ming yil Katta portlashdan keyin mavjud bo‘lgan obyektlarni ham ko‘ra oladi. Ma’lum bo‘lishicha, Katta portlashdan 400 million yil o‘tgach, allaqachon shakllangan galaktikalar mavjud bo‘lgan. Ilk yulduzlar paydo bo‘lgan vaqt bilan Koinot rivojlanishining yuqorida ko‘rsatilgan davri orasida juda oz vaqt o‘tgan, shu sababli galaktikalar shakllanishga ulgurmagan bo‘lishi kerak, deb taxmin qilinadi.

Umumiy qoidalar

Har qanday nazariya, u yoki bu tarzda, yulduzlardan tortib o‘ta to‘dalargacha bo‘lgan barcha zamonaviy tuzilmalar dastlabki g‘alayonlarning kollapsi natijasida shakllangan, deb hisoblaydi. Bunga klassik misol — Jins beqarorligi (Jeans instability) bo‘lib, unda Nyutonning tortishish qonuniga muvofiq gravitatsion potensial hosil qiladigan ideal suyuqlik ko‘rib chiqiladi. Bu holda gidrodinamika va potensial tenglamalaridan kollaps boshlanadigan g‘alayon o‘lchami quyidagiga tengligi kelib chiqadi:

λJ=us2πGρ,

bu yerda us — muhitdagi tovush tezligi, G — gravitatsion doimiy, ρ — buzilmagan muhit zichligi. Shunga o‘xshash tahlilni Koinot kengayayotgan sharoitda ham o‘tkazish mumkin. Bu holatda qulaylik uchun nisbiy fluktuatsiya kattaligi ko‘rib chiqiladi: δ=δρρ.Shunda klassik tenglamalar quyidagi ko‘rinishga keladi:

△Φ=4πGρδ,
∂δ∂t+Hx▽δ+▽v=0,
∂v∂t+Hv+H(x▽)v=−vs2▽δ−▽Φ.

Ushbu tenglamalar tizimining vaqt o‘tishi bilan ortib boradigan faqat bitta yechimi mavjud. Bu zichlikning bo‘ylama tebranishlari tenglamasidir:

∂2δ∂2t+2H∂δ∂t+(k2a2vs2−4πGρ)δ=0.

Bundan, xususan, statik holatdagidek aynan bir xil o‘lchamdagi fluktuatsiyalar beqaror ekani kelib chiqadi. G‘alayonlar Xabbl parametri va energiya zichligining evolyutsiyasiga qarab chiziqli yoki undan ham sekinroq o‘sadi.

Jins modeli norelyativistik muhitdagi g‘alayonlar kollapsini, agar ularning o‘lchami hozirgi hodisalar gorizontidan ancha kichik bo‘lsa, yetarlicha aniq tavsiflaydi (bunga nurlanish ustun bo‘lgan bosqichdagi qorong‘i materiya ham kiradi). Aksincha holatlarda aniq relyativistik tenglamalarni ko‘rib chiqish zarur. Zichlikning kichik g‘alayonlari hisobga olingan ideal suyuqlikning energiya-impuls tenzori

Tνμ=(ρ+δρ+p+δp)uμuν−δνμ(p+δp)

kovariant tarzda saqlanadi. Bundan relyativistik holat uchun umumlashtirilgan gidrodinamika tenglamalari kelib chiqadi. Umumiy nisbiylik nazariyasi tenglamalari bilan birgalikda ular Fridman yechimi fonida kosmologik fluktuatsiyalar evolyutsiyasini belgilovchi dastlabki tenglamalar tizimini tashkil etadi.

Inflyatsiya nazariyasi

Yana bir keng tarqalgan talqin quyidagicha. Ma’lumki, vakuumda doimiy ravishda kvant fluktuatsiyalari yuz beradi. Ular Koinot mavjudligining eng boshida, inflyatsion kengayish — yorug‘lik tezligidan yuqori tezlikdagi kengayish — jarayoni kechayotgan paytda ham sodir bo‘lgan. Bu kvant fluktuatsiyalarining o‘zi ham kengayganini, ehtimol, dastlabki o‘lchamidan 101012 baravar katta o‘lchamlargacha yetganini anglatadi. Inflyatsiya to‘xtagan paytda mavjud bo‘lgan fluktuatsiyalar «shishgan» holatda saqlanib qoldi va shu tariqa Koinotdagi dastlabki gravitatsion bir jinslimasliklarga aylandi. Demak, modda ushbu bir jinslimasliklar atrofida gravitatsion siqilish uchun taxminan 400 million yil vaqtga ega bo‘lgan va gaz tumanliklari. Shundan so‘ng yulduzlarning paydo bo‘lishi va tumanliklarning galaktikalarga aylanishi jarayoni boshlandi.

Protogalaktika

Yosh Koinotdagi protogalaktikalarning to‘qnashuvi (Koinot yoshi bir milliard yil bo‘lgan paytda, Katta portlashdan keyin). Tasvir NASA

Protogalaktika («dastlabki galaktika»; ingl. protogalaxy, primeval galaxy): fizik kosmologiyada — yulduzlararo gaz buluti bo‘lib, galaktikaga aylanish bosqichida bo‘ladi. Galaktika evolyutsiyasining ushbu davrida yulduzlar hosil bo‘lish sur’ati kelajakdagi yulduz tizimining spiral yoki ellipsimon shaklini belgilaydi (yulduzlarning yulduzlararo gazning mahalliy to‘plamlaridan sekinroq hosil bo‘lishi, odatda, spiral shakldagi galaktika paydo bo‘lishiga olib keladi). «Protogalaktika» atamasi, asosan, Katta portlash.

Tadqiqotlar

Uebb teleskopi Koinotning qayta ionlanishi qachon va qayerda boshlanganini hamda bunga nima sabab bo‘lganini aniqlashga yordam beradi.

Modda davri

V838 Yakkashox yulduzidagi yorug‘lik aks-sadosining kengayishi. Tasvir NASA/ va ESA tomonidan olingan..

Katta portlashdan 800 million yil o‘tgandan boshlab. Taxminan 2.7 milliard yil avval dastlabki geliyning qayta ionlanishi yakunlandi. Quyosh tizimining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan yulduzlararo bulut shakllandi. Yer va Quyosh tizimining boshqa sayyoralari vujudga keldi, tog‘ jinslari qotdi.

Sayyoralarning shakllanishi

Rassom tasavvuridagi protoplanetar disk

Sayyoralar shakllanishida qanday jarayonlar kechishi va ulardan qaysilari ustunlik qilishi hozirgacha aniq emas. Kuzatuv ma’lumotlarini umumlashtirib, faqat quyidagilarni ta’kidlash mumkin:

Shunday qilib, sayyoralar qanday shakllanganini tushuntiruvchi barcha mulohazalarning boshlang‘ich nuqtasi — shakllanayotgan yulduz atrofidagi gaz-chang (protoplanetar) diskdir. Undan sayyoralar hosil bo‘lishini tushuntiruvchi ssenariylarning ikki turi mavjud:

  1. Hozirgi vaqtda ustunlik qilayotgan ssenariy — akkretsion ssenariy. U dastlabki planetezimallardan sayyoralar shakllanishini nazarda tutadi.
  2. Ikkinchi ssenariyga ko‘ra, sayyoralar dastlabki «quyuqlashgan modda to‘plamlari»dan shakllangan, keyinchalik ular kollapsga uchragan.

Sayyoraning shakllanishi yosh yulduzda yadro reaksiyalari boshlanib, u quyosh shamoli bosimi, Poynting–Robertson effekti va boshqa jarayonlar ta’sirida protoplanetar diskni tarqatib yuborganda yakunlanadi.

Akkretsion ssenariy

Dastlab changdan ilk planetezimallar hosil bo‘ladi. Bu jarayon qanday kechishi haqida ikkita faraz mavjud:

  • Birinchi farazga ko‘ra, ular juda kichik jismlarning juft-juft bo‘lib to‘qnashishi natijasida o‘sadi.
  • Ikkinchi farazga ko‘ra, planetezimallar protoplanetar gaz-chang diskining markaziy qismida gravitatsion kollaps jarayonida shakllanadi.

O‘sish davomida ustunlik qiluvchi planetezimallar paydo bo‘ladi va keyinchalik ular protoplanetalarga aylanadi. Ularning o‘sish sur’atini hisoblash usullari juda xilma-xil. Biroq bu hisob-kitoblar Safronov tenglamasiga asoslanadi:

dMdt=πR2FGΣpGM∗a3,

bu yerda R — jismning o‘lchami, a — uning orbitasi radiusi, M* — yulduz massasi, Σp — planetezimallar hududining sirt zichligi, FG — ushbu tenglamadagi asosiy kattalik bo‘lgan fokuslanish parametri. Turli holatlarda u har xil usulda aniqlanadi. Bunday jismlar cheksiz o‘sa olmaydi: ular faqat atrofida mayda planetezimallar mavjud bo‘lgan vaqtgacha o‘sadi. Chegaraviy massa (izolyatsiya massasi deb ataladi) quyidagicha aniqlanadi:

M=M(4πa3Σp)323M∗

Odatdagi sharoitlarda u 0,01 dan 0,1 M⊕ — bu allaqachon protoplaneta hisoblanadi. Protoplanetaning keyingi rivojlanishi ikki ssenariydan biri bo‘yicha kechishi mumkin: ulardan biri qattiq sirtli sayyoralar, ikkinchisi esa gaz gigantlari hosil bo‘lishiga olib keladi.

Birinchi holatda, izolyatsiya massasiga ega jismlarning ekssentrisiteti u yoki bu tarzda ortadi va ularning orbitalari kesishadi. Kichikroq protoplanetalarning ketma-ket yutilishi natijasida Yerga o‘xshash sayyoralar hosil bo‘ladi.

Agar protoplaneta atrofida protoplanetar diskdan qolgan ko‘p miqdordagi gaz mavjud bo‘lsa, gigant sayyora hosil bo‘lishi mumkin. Bunday holda massaning keyingi ortishida yetakchi jarayon akkretsiyaga aylanadi. Ushbu jarayonni tavsiflovchi tenglamalarning to‘liq tizimi:

drdm=14πρr2(1)

dPdm=−G(m+Mcore)4πr4(2)

dLdm=ϵ−T∂S∂t (3)

dPdT=P(T)

Keltirilgan tenglamalarning mazmuni quyidagicha: (1) protoplaneta sferik simmetriyaga va bir jinsli tuzilishga ega, deb faraz qilinadi; (2) gidrostatik muvozanat mavjud, deb olinadi; (3) qizish planetezimallar bilan to‘qnashish natijasida yuz beradi, sovish esa faqat nurlanish hisobiga sodir bo‘ladi; (4) gaz holati tenglamasi.

Kelajakdagi gigant sayyora yadrosining o‘sishi M~10⊕[manba ko‘rsatilmagan 5763 kun] bo‘lguncha davom etadi. Taxminan shu bosqichda gidrostatik muvozanat buziladi. Shu paytdan boshlab akkretsiyalanayotgan barcha gaz gigant sayyora atmosferasini shakllantirishga sarflanadi.

Akkretsion ssenariyning qiyinchiliklari

Dastlabki qiyinchiliklar planetezimallarning shakllanish mexanizmlarida yuzaga keladi. Har ikkala faraz uchun umumiy muammo — «metrlik to‘siq»: gaz diskidagi har qanday jism o‘z orbitasi radiusini asta-sekin kamaytiradi va ma’lum masofada shunchaki yonib ketadi. O‘lchami taxminan bir metr bo‘lgan jismlarda bunday siljish tezligi eng yuqori bo‘ladi, uning xarakterli vaqti esa planetezimalning o‘lchamini sezilarli darajada kattalashtirishi uchun zarur bo‘lgan vaqtdan ancha qisqa.

Bundan tashqari, qo‘shilish faraziga ko‘ra, metrlik planetezimallar to‘qnashganda yagona jism hosil qilishdan ko‘ra, ko‘plab mayda bo‘laklarga parchalanishi ehtimoli yuqoriroq.

Diskning parchalanishi jarayonida planetezimallar hosil bo‘lishi haqidagi faraz uchun klassik muammo turbulentlik edi. Biroq yaqinda chop etilgan ishlarda bu muammoning, shu bilan birga metrlik to‘siq muammosining ham ehtimoliy yechimi topildi. Dastlabki yechim izlash urinishlarida asosiy muammo turbulentlik bo‘lgan bo‘lsa, yangi yondashuvda bunday muammo aslida mavjud emas. Turbulentlik zich qattiq zarralarni bir joyga to‘plashi mumkin; oqim beqarorligi bilan birgalikda esa yulduz tomon siljiyotgan metrlik planetezimallarning siljish vaqtidan ancha qisqa vaqt ichida gravitatsion bog‘langan klaster hosil bo‘lishi mumkin.

Ikkinchi muammo — massaning o‘sish mexanizmining o‘zi:

  1. Asteroidlar kamarida kuzatiladigan o‘lchamlar taqsimotini ushbu ssenariy asosida qayta hosil qilib bo‘lmaydi. Ehtimol, dastlabki zich obyektlarning o‘lchami 10—100 km bo‘lgan. Biroq bu planetezimallarning o‘rtacha tezligi pasayishini, demak, yadrolarning shakllanish tezligi ham kamayishini anglatadi. Bu gigant sayyoralar uchun muammoga aylanadi: protoplanetar disk tarqalib ketishidan oldin yadro shakllanishga ulgurmaydi.
  2. Massaning o‘sish vaqti o‘sish sur’atlariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan ayrim dinamik effektlarning vaqt ko‘lami bilan taqqoslanadi. Biroq hozircha ishonchli hisob-kitoblarni amalga oshirishning imkoni yo‘q: Yer massasiga teng bitta sayyorada kamida 108 ta planetezimal bo‘lishi kerak.

Gravitatsion kollaps ssenariysi

Har qanday o‘z gravitatsiyasi ta’siridagi obyekt kabi, protoplanetar diskda ham beqarorliklar rivojlanishi mumkin. Bu imkoniyatni birinchi bo‘lib 1981-yilda Tumre (Toomre) ko‘rib chiqqan. Ma’lum bo‘lishicha, agar

Q=cskπGΣ<1

bu yerda cs — protoplanetar diskdagi tovush tezligi, k — epitsiklik chastota.

Bugungi kunda Q parametri «Tumre parametri» deb ataladi, ssenariyning o‘zi esa Tumre beqarorligi deb yuritiladi. Diskning parchalanish vaqti uning sovish vaqtiga yaqin bo‘lib, yulduz uchun Gelmgolts vaqtini hisoblashga o‘xshash usulda aniqlanadi.

Gravitatsion kollaps ssenariysining qiyinchiliklari

O‘ta massiv protoplanetar disk talab etiladi.

Hayotning paydo bo‘lishi

Hayotning paydo bo‘lishi yoki abiogenez — jonsiz jonsiz tabiatdan tirik tabiatga.

Tor ma’noda, abiogenez deganda organik birikmalar, tirik tabiatdaorganizmning tashqarisida ishtirokisiz fermentlar.

Quyosh tizimining shakllanishi va evolyutsiyasi

Zamonaviy tasavvurlarga ko‘ra, Quyosh tizimining shakllanishi taxminan 4,6 milliard yil avval gravitatsion kollaps — ulkan yulduzlararo molekulyar bulutning kichik bir qismi natijasida boshlangan. Moddaning katta qismi kollapsning gravitatsion markazida to‘plandi va keyinchalik yulduz —  — Quyosh hosil bo‘ldi. Markazga tushmagan modda esa uning atrofida aylanadigan protoplanetar diskni, undan keyinchalik sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari, asteroidlar hamda boshqa Quyosh tizimining kichik jismlari.

Rassom tasavvuridagi protoquyosh va protoplanetalar

Quyosh tizimining shakllanishi

Quyosh tizimining gaz-chang bulutidan hosil bo‘lishi haqidagi gipoteza — tumanlik gipotezasi — dastlab XVIII asrda Emanuel Svedenborg, Immanuel Kant va Pyer-Simon Laplas. Keyinchalik bu gipoteza ko‘plab ilmiy fanlar, jumladan, astronomiya, fizika, geologiya va sayyorashunoslik. 1950-yillarda kosmik davr boshlanishi, shuningdek, 1990-yillarda Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyoralar (ekzosayyoralar) kashf etilishi bilan ushbu model yangi ma’lumotlar va kuzatuvlarni tushuntirish uchun ko‘p marta sinovdan o‘tkazildi va takomillashtirildi.

Hozirgi vaqtda umumqabul qilingan gipotezaga ko‘ra, Quyosh tizimining shakllanishi taxminan 4,6 milliard yil avval ulkan yulduzlararo gaz-chang bulutining kichik bir qismi gravitatsion kollapsga uchrashi bilan boshlangan. Umumiy holda bu jarayonni quyidagicha tavsiflash mumkin:

  • Gravitatsion kollapsning boshlanishiga gaz-chang bulutidagi moddaning kichik (o‘z-o‘zidan yuz bergan) zichlashuvi turtki bo‘lgan. Bunga bulutning tabiiy dinamikasi yoki, masalan, o‘ta yangi yulduz portlashidan kelib chiqqan zarba to‘lqinining bulutdan o‘tishi va boshqa omillar sabab bo‘lishi mumkin. Ushbu zichlashuv gravitatsion tortishish markaziga, ya’ni atrofdagi moddani o‘ziga tortuvchi va gravitatsion kollaps yuz beradigan markazga aylangan. Bulut tarkibida dastlabki vodorod va geliy bilan bir qatorda, oldingi avlod yulduzlaridan qolgan ko‘plab og‘ir elementlar (metallilik), shuningdek, kollapsga uchrayotgan bulutning dastlabki burchak impulsi.
  • ham mavjud edi. Gravitatsion siqilish jarayonida gaz-chang bulutining o‘lchamlari kichraydi va burchak impulsining saqlanish qonuni tufayli bulutning aylanish tezligi ortdi. Aylanish sababli bulutning aylanish o‘qiga parallel va perpendikulyar yo‘nalishlarda siqilish tezligi turlicha bo‘ldi. Natijada bulut yassilashib, o‘ziga xos disk shaklini oldi.
  • Siqilish natijasida modda zichligi va uning zarralari o‘rtasidagi to‘qnashuvlar jadalligi ortdi. Shu sababli siqilish davomida moddaning harorati uzluksiz ko‘tarildi. Diskning markaziy hududlari eng kuchli qizidi.
  • Harorat bir necha ming kelvinga yetganda, diskning markaziy qismi yorisha boshladi — protoyulduz shakllandi. Bulut moddasi protoyulduzga tushishda davom etib, uning markazidagi bosim va haroratni oshirdi. Diskning tashqi hududlari esa nisbatan sovuq bo‘lib qoldi. gidrodinamik beqarorliklar tufayli ularda alohida zichlashgan qismlar rivojlana boshladi. Ular protoplanetar disk moddasidan sayyoralar shakllanadigan mahalliy gravitatsion markazlarga aylandi.
  • Protoyulduz markazidagi harorat bir necha million kelvinga yetganda, markaziy hududda termoyadro reaksiyasi — vodorod yonishi — boshlandi. Protoyulduz oddiy yulduzga — bosh ketma-ketlik yulduziga aylandi. Diskning tashqi hududlarida yirik modda to‘plamlari markaziy yulduz atrofida taxminan bir tekislikda va bir yo‘nalishda aylanadigan sayyoralarni hosil qildi.

Keyingi evolyutsiya

Ilgari barcha sayyoralar taxminan hozir joylashgan orbitalarida shakllangan, deb hisoblanardi. Biroq XX asr oxiri — XXI asr boshida bu nuqtayi nazar tubdan o‘zgardi. Hozirgi tasavvurlarga ko‘ra, Quyosh tizimi mavjudligining dastlabki davrida u hozirgidan butunlay boshqacha ko‘rinishda bo‘lgan. Zamonaviy qarashlarga ko‘ra, tashqi Quyosh tizimi hozirgiga nisbatan ancha ixcham bo‘lgan, Kuiper kamari esa Quyoshga ancha yaqin joylashgan. Ichki Quyosh tizimida hozirgacha saqlanib qolgan osmon jismlaridan tashqari, o‘lchami Merkuriy.

Yer tipidagi sayyoralar
Ulkan to‘qnashuv — ikki osmon jismining to‘qnashuvi, ehtimol, Yerning yo‘ldoshi — Oyning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan.

Sayyoralar shakllanishi davrining oxirida ichki Quyosh tizimida o‘lchamlari Oy kattaligidan Mars kattaligigacha bo‘lgan 50—100 ta protoplaneta mavjud edi. Osmon jismlarining keyingi o‘sishi ushbu protoplanetalarning o‘zaro to‘qnashuvi va birlashishi hisobiga yuz berdi. Masalan, to‘qnashuvlardan biri natijasida Merkuriy o‘z mantiyasining katta qismini yo‘qotgan bo‘lsa, boshqa to‘qnashuv natijasida Yerning yo‘ldoshi — Oy. To‘qnashuvlarning bu bosqichi taxminan 100 million yil davom etgan va oxirida orbitalarda hozir ma’lum bo‘lgan 4 ta yirik osmon jismi qolgan.

Ushbu modelning hal etilmagan muammolaridan biri shundaki, u o‘zaro to‘qnashishi uchun ekssentrisiteti yuqori bo‘lishi kerak bo‘lgan protoplanetar obyektlarning dastlabki orbitalari qanday qilib qolgan to‘rtta sayyoraning barqaror va aylanaga yaqin orbitalariga aylanganini tushuntirib bera olmaydi. Farazlardan biriga ko‘ra, bu sayyoralar sayyoralararo fazoda hali ko‘p miqdorda gaz-chang moddasi mavjud bo‘lgan davrda shakllangan. Ishqalanish tufayli bu modda sayyoralarning energiyasini kamaytirib, orbitalarini silliqlagan. Biroq aynan shu gaz protoplanetalarning dastlabki orbitalari juda cho‘ziq bo‘lib qolishiga to‘sqinlik qilishi kerak edi. Boshqa bir farazga ko‘ra, ichki sayyoralar orbitalarining tuzatilishi gaz bilan o‘zaro ta’sir natijasida emas, balki tizimda qolgan kichikroq jismlar bilan o‘zaro ta’sir tufayli sodir bo‘lgan. Yirik jismlar mayda obyektlar buluti ichidan o‘tayotganda, gravitatsion ta’sir tufayli bu obyektlar zichligi yuqoriroq hududlarga tortilgan va yirik sayyoralar yo‘lida «gravitatsion qirralar»ni hosil qilgan. Ushbu farazga ko‘ra, shu «qirralar»ning kuchayib borayotgan gravitatsion ta’siri sayyoralarni sekinlashtirib, ularning orbitalarini yanada aylana shakliga keltirgan.

Asteroidlar kamari

Ichki Quyosh tizimining tashqi chegarasi Quyoshdan 2 va 4 astronomik birlik oralig‘ida joylashgan bo‘lib, asteroidlar kamarini tashkil etadi. Dastlab asteroidlar kamarida Yer o‘lchamidagi 2—3 ta sayyorani hosil qilish uchun yetarli miqdorda modda bo‘lgan. Bu hududda ko‘plab planetezimallar mavjud bo‘lib, ular o‘zaro yopishib, tobora yirik obyektlarni hosil qilgan. Ushbu birlashishlar natijasida asteroidlar kamarida o‘lchami Oy kattaligidan Mars kattaligigacha bo‘lgan taxminan 20—30 ta protoplaneta shakllangan. Biroq kamar yaqinida Yupiter sayyorasi shakllanganidan boshlab bu hudud evolyutsiyasi boshqa yo‘nalishda kechdi. Yupiter va Saturn bilan kuchli orbital rezonanslar hamda ushbu hududdagi massasi kattaroq protoplanetalar bilan gravitatsion o‘zaro ta’sirlar allaqachon shakllangan planetezimallarni parchaladi. Gigant sayyora yaqinidan o‘tish vaqtida rezonans ta’siriga tushgan planetezimallar qo‘shimcha tezlanish olib, qo‘shni osmon jismlariga urilgan va silliq birlashish o‘rniga bo‘laklarga parchalangan.

Yupiter tizim markazi tomon siljigan sari yuzaga kelgan g‘alayonlar tobora kuchayib bordi. Ushbu rezonanslar natijasida planetezimallarning orbitalari ekssentrisiteti va og‘ish burchagi o‘zgardi, ayrimlari esa asteroidlar kamaridan tashqariga uloqtirildi. Massiv protoplanetalarning ba’zilari ham Yupiter ta’sirida asteroidlar kamaridan tashqariga chiqarib yuborildi. Boshqa protoplanetalar esa, ehtimol, ichki Quyosh tizimiga ko‘chib o‘tib, Yer tipidagi qolgan bir nechta sayyoraning massasini oshirishda yakuniy rol o‘ynadi. Bu kamayish davrida gigant sayyoralar va massiv protoplanetalarning ta’siri asteroidlar kamaridagi moddani Yer massasining atigi 1 % igacha kamaytirdi. Bu moddaning asosiy qismini mayda planetezimallar tashkil etgan. Shunga qaramay, bu miqdor asteroidlar kamarining hozirgi massasidan 10—20 baravar ko‘p edi; hozirgi massa Yer massasining 1/2000 qismini tashkil etadi. Asteroidlar kamarining massasini hozirgi qiymatiga tushirgan ikkinchi kamayish davri Yupiter va Saturn 2:1 orbital rezonansiga kirgan paytda boshlangan, deb hisoblanadi.

Ichki Quyosh tizimi tarixidagi ulkan to‘qnashuvlar davri Yerda suv zaxiralari (~6⋅1021 kg) to‘planishida muhim rol o‘ynagan bo‘lishi ehtimol. Gap shundaki, suv — Yer shakllanayotgan paytda tabiiy ravishda hosil bo‘lishi uchun haddan tashqari uchuvchan modda. Ehtimol, suv Yerga Quyosh tizimining tashqi, sovuqroq hududlaridan olib kelingan. Balki Yupiter asteroidlar kamaridan tashqariga uloqtirgan protoplanetalar va planetezimallar suvni Yerga olib kelgandir. Suvning asosiy tashuvchilari bo‘lishi mumkin bo‘lgan boshqa nomzodlar qatoriga kometalarning asosiy asteroidlar kamarida 2006-yilda aniqlanganlari bilan bir qatorda, Kuiper kamaridan va boshqa uzoq hududlardan kelgan kometalar Yerga suvning, taxminlarga ko‘ra, 6 % idan ko‘p bo‘lmagan qismini olib kelgan.

Sayyoralar migratsiyasi

tumanlik gipotezasiga muvofiq, Quyosh tizimining ikkita tashqi sayyorasi «noto‘g‘ri» joylashgan. Uran va Neptun — Quyosh tizimining «muz gigantlari» — tumanlik moddasining zichligi past bo‘lgan va orbital davrlar uzoq davom etadigan hududda joylashgan. Bunday sharoitda bu sayyoralarning shakllanishi juda ehtimoldan yiroq edi. Hisoblanishicha, bu ikki sayyora dastlab Yupiter va Saturn yaqinidagi orbitalarda shakllangan, chunki u yerda qurilish materiali ancha ko‘p bo‘lgan. Faqat yuzlab million yillardan keyingina ular hozirgi joylashuviga ko‘chib o‘tgan.

Tashqi sayyoralar va Kuiper kamarining joylashuvini ko‘rsatuvchi simulyatsiya: a) Yupiter va Saturnning 2:1 orbital rezonansiga kirishidan oldin; b) Neptun orbitasi siljiganidan keyin qadimgi Kuiper kamari obyektlarining Quyosh tizimi bo‘ylab sochilishi; c) Yupiter Kuiper kamari obyektlarini tizim chegarasidan tashqariga chiqarib yuborganidan keyin.

Sayyoralar migratsiyasi Quyosh tizimining tashqi hududlari mavjudligini va ularning xususiyatlarini izohlab bera oladi. Neptundan tashqarida Quyosh tizimida Kuiper kamari, , sochilgan disk va Oort buluti — bular kichik muzli jismlarning tarqoq to‘plamlari bo‘lib, Quyosh tizimida kuzatiladigan aksariyat kometalarga. Hozirda Kuiper kamari Quyoshdan 30—55 a.b. masofada joylashgan, sochilgan disk Quyoshdan 100 a.b. masofada boshlanadi, Oort buluti esa markaziy yulduzdan 50000 a.b. uzoqlikda joylashgan. Biroq o‘tmishda Kuiper kamari ancha zich va Quyoshga yaqinroq bo‘lgan. Uning tashqi cheti Quyoshdan taxminan 30 a.b. uzoqlikda, ichki cheti esa Uran va Neptun orbitalarining bevosita ortida joylashgan. O‘sha paytda Uran va Neptun ham Quyoshga yaqinroq (taxminan 15—20 a.b.) bo‘lgan va bundan tashqari, hozirgiga teskari tartibda joylashgan: Uran Quyoshdan Neptunga qaraganda uzoqroqda bo‘lgan.

Quyosh tizimi shakllanganidan keyin barcha gigant sayyoralarning orbitalari qolgan ko‘plab planetezimallar bilan o‘zaro ta’sir tufayli sekin-asta o‘zgarishda davom etdi. 500—600 million yil o‘tgach (4 milliard yil avval), Yupiter va Saturn 2:1 orbital rezonansiga kirdi: Saturn Quyosh atrofida bir marta aylanishi uchun Yupiter aynan 2 marta aylanishga ulgurar edi. Bu rezonans tashqi sayyoralarga gravitatsion bosim o‘tkazdi. Natijada Neptun Uran orbitasidan tashqariga chiqib, qadimgi Kuiper kamariga kirib bordi. Xuddi shu sababga ko‘ra, sayyoralar atrofidagi muzli planetezimallarni Quyosh tizimining ichki qismiga uloqtira boshladi, sayyoralarning o‘zi esa tashqariga uzoqlashdi. Jarayon shu tarzda davom etdi: rezonans ta’sirida planetezimallar yo‘lida uchragan har bir keyingi sayyora tomonidan tizimning ichki qismiga uloqtirildi, sayyoralarning orbitalari esa tobora uzoqlashdi. Bu jarayon planetezimallar Yupiterning bevosita ta’sir doirasiga kirguncha davom etdi. Shundan so‘ng bu sayyoraning ulkan gravitatsiyasi ularni juda ellips shaklidagi orbitalarga chiqarib yubordi yoki hatto Quyosh tizimidan butunlay uloqtirdi. Bu jarayon, o‘z navbatida, Yupiter orbitasini biroz ichkariga siljitdi. Yupiter tomonidan juda ellips shaklidagi orbitalarga chiqarilgan obyektlar Oort bulutini, migratsiyalangan Neptun tomonidan uloqtirilgan jismlar esa hozirgi Kuiper kamari va sochilgan diskni hosil qildi. Ushbu ssenariy sochilgan disk va Kuiper kamarining massasi nega kichik ekanini izohlaydi. Uloqtirib yuborilgan obyektlarning ayrimlari, jumladan Pluton, vaqt o‘tishi bilan Neptun orbitasi bilan gravitatsion rezonansga kirdi. Asta-sekin sochilgan disk bilan ishqalanish Neptun va Uran orbitalarini yana silliq holatga keltirdi.

Ichki tizimdagi jismlar tashqi sayyoralardan farqli ravishda, sezilarli migratsiyani boshdan kechirmagan, deb hisoblanadi. Chunki ulkan to‘qnashuvlar davridan keyin ularning orbitalari barqarorligicha qolgan.

Kechki og‘ir bombardimon davri

Qadimgi asteroidlar kamarining gravitatsion parchalanishi, ehtimol, taxminan 4 milliard yil avval boshlangan kuchli bombardimon davriga sabab bo‘lgan. Bu davr Quyosh tizimi shakllanganidan 500—600 million yil keyin yuz bergan. Bir necha yuz million yil davom etgan ushbu davrning oqibatlari hozirgacha geologik jihatdan faol bo‘lmagan Quyosh tizimi jismlari, masalan, Oy yoki Merkuriy sirtida zarba kraterlari ko‘rinishida saqlanib qolgan. Yerda hayot mavjud bo‘lganining eng qadimgi dalili esa 3,8 milliard yil avvalga — kechki og‘ir bombardimon davri tugaganidan deyarli darhol keyingi vaqtga — to‘g‘ri keladi.

Ulkan to‘qnashuvlar, garchi so‘nggi davrda kamroq uchrayotgan bo‘lsa-da, Quyosh tizimi evolyutsiyasining odatiy qismidir. Bunga misol sifatida Shumeyker–Levi kometasi bilan Yupiterning 1994-yildagi to‘qnashuvi, Yupiterga osmon jismining qulashi 2009-yilda va meteorit krateri (Arizona shtatida) misol bo‘la oladi. Bu Quyosh tizimida akkretsiya jarayoni hali tugamaganini va, demak, Yerda hayot mavjudligi uchun xavf tug‘dirishini ko‘rsatadi.

Yo‘ldoshlarning shakllanishi

Tabiiy yo‘ldoshlar Quyosh tizimidagi sayyoralarning aksariyati, shuningdek, boshqa ko‘plab osmon jismlari atrofida shakllangan. Ularning shakllanishining uchta asosiy mexanizmi farqlanadi:

  • sayyora atrofidagi diskdan (gaz gigantlari holatida);
  • to‘qnashuv natijasida hosil bo‘lgan parchalardan (yetarlicha yirik va kichik burchak ostidagi to‘qnashuv holatida);
  • uchib o‘tayotgan obyektni tutib olish.

Yupiter va Saturnning ko‘plab yo‘ldoshlari bor. Masalan, Io, Yevropa, Ganimed va Titan kabi yo‘ldoshlar, ehtimol, ushbu gigant sayyoralar atrofidagi disklardan xuddi yosh Quyosh atrofidagi diskdan sayyoralarning shakllanishi kabi jarayon orqali hosil bo‘lgan. Ularning katta o‘lchami va sayyoraga yaqinligi bunga dalil bo‘ladi. Bunday xususiyatlar tutib olingan yo‘ldoshlarda uchramaydi. Sayyoralarning gazsimon tuzilishi esa yo‘ldoshlar sayyoraning boshqa osmon jismi bilan to‘qnashuvi natijasida shakllangan, degan farazni ham inkor etadi.

Yer tarixi

Geologik vaqt diagrammasi, unda davrlarning Yer tarixidagi nisbiy davomiyligi ko‘rsatilgan

Yer tarixi sayyora Yer shakllangan paytdan hozirgi kungacha bo‘lgan eng muhim voqealar va rivojlanish bosqichlarini tavsiflaydi. Deyarli barcha tabiiy fanlar Yerning o‘tmishidagi asosiy voqealarni tushunishga o‘z hissasini qo‘shgan. Yerning yoshi taxminan Koinot yoshining uchdan biriga teng. Bu vaqt oralig‘ida juda ko‘p biologik va geologik o‘zgarishlar sodir bo‘lgan.

Yer taxminan 4,54 milliard yil avval akkretsiya jarayoni orqali Quyosh tumanligidan shakllangan. Vulqon faolligi natijasidagi degazatsiya dastlabki atmosferani hosil qilgan, biroq unda deyarli kislorod bo‘lmagan va u odamlar hamda hozirgi hayot shakllari uchun zaharli bo‘lardi. Kuchli vulqon faolligi va boshqa kosmik obyektlar bilan tez-tez to‘qnashuvlar tufayli Yerning katta qismi erigan holatda bo‘lgan. Shunday yirik to‘qnashuvlardan biri, taxmin qilinishicha, olib kelgan Yer o‘qining qiyshayishiga va Oyning shakllanishiga sabab bo‘lgan. Vaqt o‘tishi bilan bunday kosmik bombardimonlar to‘xtagan va bu sayyoraning sovib, qattiq qobiq hosil qilishiga imkon bergan. Sayyoraga kometalar va asteroidlar olib kelgan suv bulutlar va okeanlarga aylangan. Nihoyat, Yer hayot uchun qulay sayyoraga aylandi, hayotning eng dastlabki shakllari esa atmosferani kislorod bilan boyitdi. Kamida dastlabki bir milliard yil davomida Yerdagi hayot sodda va mikroskopik shakllarda bo‘lgan. Taxminan 580 million yil avval murakkab ko‘p hujayrali hayot paydo bo‘ldi va Kembriy davrida u asosiy hayot shakllarining aksariyatiga tez diversifikatsiyalandi. Taxminan olti million yil avval gominidlar orasida gomininlar guruhi paydo bo‘ldi. Undan shimpanzelar (bizning hozirgi eng yaqin qarindoshlarimiz) va zamonaviy inson[ingl.].

Sayyoramiz shakllanganidan beri unda biologik va geologik o‘zgarishlar uzluksiz sodir bo‘lib kelmoqda. Organizmlar doimiy ravishda evolyutsiyalanadi — o‘zgarib borayotgan sayyoraga javoban yangi shakllarni oladi yoki qirilib ketadi. Plitalar tektonikasi jarayoni Yer okeanlari va materiklarining, shuningdek, ularda yashaydigan hayot shakllarining shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Biosfera esa o‘z navbatida sayyoradagi atmosfera va boshqa abiotik sharoitlarga, masalan, ozon qatlamining hosil bo‘lishi, kislorodning tarqalishi va tuproq hosil bo‘lishi. Odamlar umri nisbatan qisqa bo‘lgani sababli bu o‘zgarishlarni bevosita sezmaydi, biroq ular davom etmoqda va kelgusi bir necha milliard yil davomida ham davom etadi.

Arxey

Arxey eoni, arxey (qadimgi yunoncha ἀρχαῖος — «qadimgi»), Yer tarixidagi to‘rtta eondan biri bo‘lib, bundan 4,0 milliard yildan 2,5 milliard yil avvalgi davrni qamrab oladi.

«Arxey» atamasini 1872-yilda amerikalik geolog Jeyms Dana.

taklif qilgan. Arxey to‘rtta eraga bo‘linadi (eng kech davrdan eng qadimgi davrgacha):

Bu davrda Yerda hali kislorodli atmosfera bo‘lmagan, biroq dastlabki anaerob organizmlar paydo bo‘lgan. Ular hozirgi kunda mavjud bo‘lgan ko‘plab foydali qazilma konlarining shakllanishiga sabab bo‘lgan: oltingugurt, grafit, temir va nikel konlari.

Ilk arxeyda atmosfera va gidrosfera, ehtimol, butun sayyorani qalin qatlam bilan qoplagan aralash bug‘-gaz massasidan iborat bo‘lgan. Bu qatlam Quyosh nurlarini juda kam o‘tkazgan, shu sababli Yer yuzasida qorong‘ilik hukm surgan. Bug‘-gaz qobig‘i suv bug‘lari va ma’lum miqdordagi kislotali tutunlardan tashkil topgan. U yuqori kimyoviy faollikka ega bo‘lgani uchun Yerning bazaltli yuzasiga faol ta’sir ko‘rsatgan. Yerda tog‘li landshaftlar ham, chuqur botiqlar ham bo‘lmagan. Arxey davrida bug‘-gaz qobig‘i atmosfera va gidrosferaga ajralgan. Arxey okeani sayoz bo‘lgan, uning suvi esa kuchli sho‘rlangan va juda kislotali eritmadan iborat edi.

Proterozoy

Geoxronologik shkala mln
yil
avval
Eon Era Davr 0
F
a
n
e
r
o
z
o
y
Kaynozoy To‘rtlamchi 2,58
Neogen 23
Paleogen 66
Mezozoy Bo‘r 143
Yura 201
Trias 252
Paleozoy Perm 299
Toshko‘mir 359
Devon 420
Silur 443
Ordovik 487
Kembriy 539
Kembriygacha Proterozoy Neo-
proterozoy
Ediakar 635
Kriogeniy 720
Toniy 1000
Mezo-
proterozoy
Steniy 1200
Ektaziy 1400
Kalimiy 1600
Paleo-
proterozoy
Stateriy 1800
Oroziri 2050
Riasiy 2300
Sideriy 2500
Arxey Neoarxey 2800
Mezoarxey 3200
Paleoarxey 3600
Eoarxey 4031
Katarxey 4567
IUGS
ma’lumotlariga muvofiq, 2026-yil iyun holatiga ko‘ra

Proterozoy eoni, proterozoy (yunoncha πρότερος — «birinchi», «avvalgi», yunoncha ζωή — «hayot») — geologik eon bo‘lib, bundan 2500 million yildan 541,0 ± 1,0 million yil avvalgi davrni qamrab oladi. U arxey.

eonidan keyin kelgan. Proterozoy eoni Yer tarixidagi eng uzoq davom etgan eondir.

Paleozoy

Paleozoy erasi («qadimgi hayot erasi») Fanerozoyning birinchi va eng uzoq davom etgan erasi bo‘lib, 541 million yildan 252 million yil avvalgacha davom etgan. Paleozoy davrida hozirgi tirik organizmlarning ko‘plab guruhlari paydo bo‘lgan. Hayot dastlab o‘simliklar orqali, keyin esa hayvonlar orqali quruqlikni egallagan. Odatda, hayot sekin rivojlangan. Biroq ba’zan yangi turlarning to‘satdan paydo bo‘lishi yoki ommaviy qirilib ketishlar ham yuz bergan. Evolyutsiyadagi bunday keskin o‘zgarishlar ko‘pincha vulqon faolligi, meteoritlar qulashi yoki iqlim o‘zgarishi kabi tabiiy ofatlar oqibatida atrof-muhitning kutilmagan o‘zgarishlari tufayli yuz bergan.

Proterozoy oxirida Pannotiya va Rodiniya materiklarining parchalanishidan keyin hosil bo‘lgan qit’alar Paleozoy davomida yana asta-sekin birlashdi. Bu oxir-oqibat tog‘ hosil bo‘lish bosqichlariga olib kelib, Paleozoy oxirida Pangeya supermaterigini hosil qilgan.

Mezozoy

DinozavrlarMezozoyning katta qismi davomida quruqlikdagi umurtqali hayvonlar orasida dinozavrlar ustunlik qilgan.

Mezozoy («o‘rta hayot») 252 million yildan 66,0 million yil avvalgacha davom etgan. U uch davrga bo‘linadi: Trias, Yura va Bo‘r davrlari. Era Perm–Trias qirilib ketishi bilan boshlangan. Bu paleontologik tarixdagi eng yirik ommaviy qirilib ketish bo‘lib, Yerdagi turlarning 95 % i yo‘q bo‘lib ketgan. Era esa Bo‘r–Paleogen qirilib ketishi bilan yakunlangan. Bu hodisa dinozavrlarni yo‘q qilgan. Perm–Trias qirilib ketishiga, ehtimol, Sibir trapplari vulqonlarining otilishi, asteroid bilan to‘qnashuv, metan gidratining gazga aylanishi, dengiz sathining tebranishi va okeandagi kislorod miqdorining keskin kamayishi birgalikda sabab bo‘lgan. Hayot saqlanib qolgan va taxminan 230 million yil avval dinozavrlar o‘z ajdodlaridan ajralib chiqqan. Trias–Yura qirilib ketishi 200 million yil avval dinozavrlarga ta’sir qilmagan va ko‘p o‘tmay ular umurtqali hayvonlar orasida ustun guruhga aylangan. Bu davrda dastlabki sutemizuvchilar ham paydo bo‘lgan, biroq ular, ehtimol, yerqazarlarga o‘xshash mayda va sodda hayvonlar bo‘lgan..

Taxminan 180 million yil avval Pangeya materigi Lavraziyaga va Gondvanaga ajralgan. Taxminan 150 million yil avval arxeopteriks yashagan. U ma’lum bo‘lgan eng qadimgi qushlardan biri hisoblanadi (garchi qushlar bilan qush bo‘lmagan dinozavrlar o‘rtasidagi chegara aniq bo‘lmasa-da). Gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklarning paydo bo‘lganiga oid eng qadimgi dalillar Bo‘r davriga, taxminan 20 million yil keyinga (132 million yil avvalga) to‘g‘ri keladi. Qushlar bilan raqobat ko‘plab pterozavrlarning qirilib ketishiga olib kelgan. 66 million yil avval Yukatan yarimoroli yaqinida Yerga diametri 10 kilometr bo‘lgan asteroid urilgan paytda dinozavrlar ham, ehtimol, allaqachon tanazzulga yuz tutgan edi. Asteroid Yukatan yarimoroli yaqinida Chiksulub kraterini hosil qilgan. To‘qnashuv natijasida atmosferaga juda katta miqdorda qattiq zarrachalar va gazlar chiqarilib, Quyosh nurining Yerga yetib kelishiga to‘sqinlik qilgan hamda fotosintez jarayonini izdan chiqargan. Dinozavrlar, shuningdek dengizda yashagan ammonitlar va belemnitlar kabi ko‘plab yirik hayvonlar qirilib ketgan. Bu Bo‘r davri va Mezozoy erasining tugashini bildirgan.

Kaynozoy

Kaynozoy erasi 66,0 million yil avval boshlangan va Paleogen, Neogen hamda To‘rtlamchi davrlarga bo‘linadi. Dinozavrlar va hayotning boshqa ko‘plab shakllarini yo‘q qilgan Bo‘r–Paleogen qirilib ketishidan omon qolgan sutemizuvchilar va qushlar hozirgi turlarga aylangan.

Sutemizuvchilarning rivojlanishi

Sutemizuvchilar kech Trias davridan beri mavjud bo‘lgan, biroq Bo‘r–Paleogen qirilib ketishigacha ular mayda va sodda hayvonlar bo‘lib qolgan. Kaynozoyda sutemizuvchilar xilma-xilligi tez ortib, dinozavrlar va boshqa qirilib ketgan hayvonlar bo‘shatib ketgan ekologik bo‘shliqlarni egallagan. Ular umurtqali hayvonlar orasida ustunlikka erishib, ko‘plab hozirgi turlarni yuzaga keltirgan. Dengiz sudralib yuruvchilarining ko‘pchiligi qirilib ketgani sababli ayrim sutemizuvchilar, masalan, kitsimonlar va kurakoyoqlilar okeanlarda yashay boshlagan. Boshqalari esa mushuksimonlar va itsimonlar kabi tezkor va chaqqon quruqlik yirtqichlariga aylangan. Kaynozoydagi qurg‘oqchil global iqlim yaylovlarning kengayishiga va otlar hamda kovakshoxlilar kabi tuyoqli sutemizuvchilarning paydo bo‘lishiga olib kelgan. Boshqa sutemizuvchilar daraxtlarda yashashga moslashib, primatlarga aylangan. Ularning bir evolyutsion tarmog‘i zamonaviy insonning paydo bo‘lishiga olib kelgan.

Inson evolyutsiyasi

Taxminan 6 million yil avval yashagan kichik afrikalik maymunning avlodlari orasida ham zamonaviy inson, ham uning eng yaqin qarindoshlari — shimpanzelar. bor. Uning nasl daraxtidagi faqat ikkita tarmoqning avlodlari hozirgacha yashab qolgan. Bu tarmoqlar ajralganidan ko‘p o‘tmay, sabablari hozircha noma’lum bo‘lgan holda, ulardan biriga mansub maymunlar orqa oyoqlarida tik yurish qobiliyatini rivojlantirgan.Miya hajmi tez kattalashgan va taxminan 2 million yil avval Homo. urug‘iga kiritilgan dastlabki hayvonlar paydo bo‘lgan. Albatta, tur va hatto urug‘lar o‘rtasidagi chegara ma’lum darajada shartli, chunki organizmlar avlodlar davomida uzluksiz o‘zgarib boradi. Taxminan shu davrda boshqa bir tarmoq shimpanzelar ajdodlari va bonobolar ajdodlariga bo‘lingan. Bu evolyutsiya hayotning barcha shakllarida bir vaqtning o‘zida davom etayotganini ko‘rsatadi.

Olovni nazorat qilish qobiliyati, ehtimol, tik yuruvchi odam (yoki mehnatkash odam ) tomonidan kamida 790 ming yil avval, balki 1,5 million yil avval egallangan.Olovni kashf etish va undan nazorat ostida foydalanish tik yuruvchi odam paydo bo‘lishidan ham oldin yuz bergan bo‘lishi mumkin. Olovdan foydalanish, ehtimol, yuqori paleolitning boshlarida (Olduvay madaniyati davrida) Homo habilis yoki hatto avstralopiteklar — masalan, Parantropus.

tomonidan boshlangan bo‘lishi mumkin.Tilning kelib chiqishini aniqlash qiyin. Tik yuruvchi odam gapira olganmi yoki bu qobiliyat aqlli odam. paydo bo‘lguniga qadar mavjud bo‘lmaganmi — bu noma’lum. Miya hajmi ortishi bilan bolalar ertaroq tug‘ila boshlagan: ularning boshi hali chanoq orqali o‘tishi uchun yetarlicha kichik bo‘lgan. Natijada ular ko‘proq moslashuvchanlikka ega bo‘lgan, o‘rganish qobiliyati ortgan va ota-onasiga uzoqroq vaqt qaram bo‘lib qolgan. Ijtimoiy ko‘nikmalar murakkablashgan, til yanada noziklashgan, mehnat qurollari puxtaroq bo‘lgan. Bular hamkorlik va aqliy rivojlanishning yanada kuchayishiga olib kelgan.Zamonaviy inson (Homo sapiens) taxminan 200 ming yil avval yoki undan ham oldin Afrikada paydo bo‘lgan, deb hisoblanadi. Eng qadimgi qazilma qoldiqlar taxminan 160 ming yil avvalga tegishli.

Ma’naviyat belgilarini namoyon etgan ilk odamlar neandertallar bo‘lgan (odatda ular hozirgacha avlod qoldirmagan alohida tur sifatida tasniflanadi). Ular vafot etganlarni, ko‘pincha oziq-ovqat yoki mehnat qurollarisiz, dafn etishgan.Biroq yanada murakkab e’tiqodlar mavjudligini ko‘rsatuvchi dalillar, masalan, ilk kromanyonlarning g‘or rasmlari (ular sehrli yoki diniy ma’noga ega bo‘lgan bo‘lishi mumkin), miloddan avvalgi 32-ming yillikdan oldin paydo bo‘lmagan. kromanyonlar ham tosh haykalchalar qoldirgan, masalan, Vilyendorf Venerasi ham diniy e’tiqodlar bilan bog‘liq bo‘lgan bo‘lishi mumkin. kabi topilmalar ham diniy e’tiqodlar mavjud bo‘lganini anglatishi mumkin. Bundan 11 000 yil avval Homo sapiens Janubiy Amerikaning janubiy chekkasiga yetib borgan. Bu Antarktidadan tashqari, odam yashamagan qit’alarning eng oxirgisi edi (Antarktida 1820-yilgacha kashf etilmagan). Asbob-uskunalar va aloqa vositalaridan foydalanish takomillashishda davom etgan, shaxslararo munosabatlar esa murakkablashgan.

Tarixni o‘rganish

Amalda glazma holati hosil qilingan (glazmaning mavjud bo‘lish vaqti bir necha yoktosoniya), deb hisoblanishicha, Koinotning evolyutsiyasida bu holat undan oldin yuz bergan kvark-glyuon plazmasiga — u dastlabki soniyaning milliondan bir ulushlarida mavjud bo‘lgan, Katta portlashdan keyin. Kvark-glyuon plazmasini o‘rganish Koinot tarixini tadqiq etishga yordam berishi mumkin.

Uebb teleskopining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Katta portlashdan keyin paydo bo‘lgan ilk yulduzlar va galaktikalar yorug‘ligini aniqlash, galaktikalarning shakllanishi va rivojlanishini, hamda yulduzlar, sayyora tizimlarini va hayotning kelib chiqishini o‘rganish. Shuningdek, u Koinotning qayta ionlanishi qachon va qayerda boshlanganini hamda bunga nima sabab bo‘lganini aniqlashga yordam beradi.

Koinotning ilk tarixini o‘rganish uchun diametri katta bo‘lgan ikkita teleskop qurilishi rejalashtirilgan. Ular Atakama cho‘lida joylashadi. Bu hudud Chilida.

joylashgan. 2019-yilda Kibble–Zyurek mexanizmi kvant kompyuteri yordamida tasdiqlangani e’lon qilindi. Bu mexanizm Koinotning paydo bo‘lishi va unda bir jinslimasliklarning yuzaga kelishiga oid ayrim savollarni izohlaydi., bu mexanizm Koinotning paydo bo‘lishi va unda bir jinslimasliklarning yuzaga kelishiga oid ayrim savollarni izohlaydi.

Koinot haqidagi tasavvurlar rivojlanishi tarixi

Qadim zamonlardan beri inson o‘zini o‘rab turgan olamning yaxlit tuzilishi haqida o‘ylab kelgan. Har bir madaniyatda bu olam turlicha tushunilgan va tasavvur qilingan. Masalan, Bobilda Yerdagi hayot yulduzlar harakati bilan chambarchas bog‘langan, Xitoyda esa uyg‘unlik haqidagi g‘oyalar butun Koinotga tatbiq etilgan.

Dunyoning turli qismlarida bu tasavvurlar turlicha rivojlangan. Biroq Eski dunyoda to‘plangan bilim va qarashlar, umuman olganda, yo‘qolib ketmagan, faqat bir sivilizatsiyadan boshqasiga o‘tib borgan. Yangi dunyo haqida esa bunday deb bo‘lmaydi. Bunga mustamlakachilik va yevropaliklarning ko‘plab qadimgi madaniyatlar.

yodgorliklarini yo‘q qilgani sabab bo‘lgan.O‘rta asrlarda olamni yaxlit bir butun sifatida tasavvur qilishda jiddiy o‘zgarishlar yuz bermagan. Buning ikkita sababi bor edi. Birinchisi — pravoslav ilohiyotshunoslarining kuchli bosimi. Bu holat ham katolik Yevropasiga, ham islom olamiga xos edi. Ikkinchi sabab — o‘tmishdan qolgan meros: olam haqidagi tasavvurlar muayyan falsafiy qarashlar asosida shakllantirilgan edi. Astronomiya fizikaning bir qismi ekanini anglash zarur bo‘lgan.

Koinot haqidagi zamonaviy tasavvurlar tomon birinchi muhim qadamni Kopernik qo‘ydi. Ikkinchi katta hissani Kepler va Nyuton qo‘shdi. Biroq Koinot haqidagi tasavvurlarimizdagi chinakam inqilobiy o‘zgarishlar faqat XX asrda yuz berdi. Hatto XX asr boshlarida ham ayrim olimlar Somon yo‘li butun Koinotning o‘zi, deb hisoblagan.

Izohlar

  1. ↑ Причина, по которой Сатурн, Уран и Нептун двигались вовне, в то время как Юпитер двигался вовнутрь, состоит в том, что Юпитер достаточно массивен, чтобы выбрасывать планетозимали за пределы Солнечной системы, а эти три планеты — нет. Для того, чтобы выбросить планету за пределы системы, Юпитер передаёт ей часть своей орбитальной энергии, и следовательно, приближается к Солнцу. Когда Сатурн, Уран и Нептун выбрасывают планетозимали вовне, эти объекты выходят хоть и на высокоэллиптические, но всё же замкнутые орбиты, и таким образом, могут вернуться к возмущающим планетам и возместить им их потерянную энергию. Если же эти планеты выбрасывают планетозимали вовнутрь системы, то это увеличивает их энергию и заставляет их отдаляться от Солнца. И что ещё более важно, объект, выброшенный этими планетами вовнутрь, имеет больше шансов быть захваченным Юпитером и потом быть выброшенным за пределы системы, что навсегда закрепляет лишнюю энергию, полученную внешними планетами при «катапультировании» этого объекта.

Adabiyotlar

Havolalar