Ushbu maqolada biz nisbiy zichlik nima ekanini, nisbiy zichlikka oid hisob-kitoblarni hamda turli moddalarning zichligini tushunib olamiz. Keling, avval zichlik ta’rifidan boshlaymiz.
Zichlik nima?
Zichlik — moddaning birlik hajmidagi massa miqdoridir. Har bir moddaning zichligi turlicha bo‘ladi. Zichlik g‘oyasini yaxshiroq tushunish uchun quyidagi tajribani o‘tkazib ko‘raylik: buning uchun bizga baland shisha stakan, asal, suv, kokos moyi va oziq-ovqat bo‘yog‘i kerak bo‘ladi.
1-qadam: Stakanga chorak stakan asal quying.
2-qadam: Asal ustiga ehtiyotkorlik bilan chorak stakan rangli suv quying.
3-qadam: Rangli suv ustiga chorak stakan kokos moyi quying.
E’tibor bering, turli suyuqliklar turli qatlamlar hosil qildi. Nima uchun shunday bo‘ldi? Chunki turli moddalarning zichligi har xil bo‘ladi. Bu esa bir xil hajmga ega bo‘lgan turli moddalar turlicha og‘irlikka ega bo‘lishini anglatadi. Og‘irroq moddalar, masalan asal, pastga cho‘kadi, yengilroq moddalar, masalan moy, yuqoriga suzib chiqadi.
Nisbiy zichlik nima?
Solishtirma og‘irlik (specific gravity) bilan zichlik orasidagi farq shundaki, xona harorati va bosimida 1 kub santimetrdagi 1 gramm suvning zichligi etalon sifatida olinadi. Boshqa har qanday moddaning (odatda suyuqliklarning) zichligi shu qiymatga nisbatan hisoblanadi. Bu nisbiy zichlik yoki solishtirma og‘irlik (specific gravity) deb ataladi.
Demak, solishtirma og‘irlik — bu modda massasining etalon modda massasiga nisbatidir. Masalan, asalning zichligi taxminan 1.42 g/cm3 bo‘lsa, uning solishtirma og‘irligi 1.42/1 = 1.42 bo‘ladi. E’tibor bering, solishtirma og‘irlik nisbat bo‘lgani uchun uning o‘lchov birligi bo‘lmaydi. Shuning uchun ham u o‘lchovsiz fizik kattalik hisoblanadi.
Moddaning solishtirma og‘irligi uning suzishi yoki cho‘kishini aniqlashga yordam beradi, ya’ni u nisbiy massa yoki nisbiy zichlik haqida tasavvur beradi. Agar moddaning solishtirma og‘irligi 1 dan kichik bo‘lsa, u suzadi; agar 1 dan katta bo‘lsa, u cho‘kadi.
Keling, tajribamizni yana kengaytirib, ko‘proq suyuqliklar bilan davom ettiramiz. Bu safar turli solishtirma og‘irlikka ega bir nechta suyuqliklardan foydalanamiz. Ma’lumot uchun quyidagi jadvalga qarang.
| Modda | Zichlik (g/cm3) |
| Ishqalab surtish uchun spirt (Rubbing Alcohol) | 0.79 |
| Chiroq moyi (Lamp Oil) | 0.8 |
| Bolalar moyi (Baby Oil) | 0.83 |
| Suv | 1.0 |
| Sut | 1.03 |
| Suyuq sovun | 1.06 |
| Makkajo‘xori siropi (Corn Syrup) | 1.33 |
| Klen siropi (Maple Syrup) | 1.37 |
| Asal | 1.42 |
Endi sizning vazifangiz — ushbu barcha moddalarning nisbiy zichligini suvga nisbatan emas, balki ishqalab surtish uchun ishlatiladigan spirtga (rubbing alcohol) nisbatan hisoblashdir.
Arximed prinsipi
Arximed prinsipiga ko‘ra, agar jism suyuqlikka qisman yoki to‘liq botirilsa, unga siqib chiqargan suyuqlik og‘irligiga teng bo‘lgan kuch ta’sir qiladi. Ushbu prinsip oltin va boshqa metallarning tozaligini aniqlashda, kemalarni loyihalashda hamda sut sifatini aniqlash uchun ishlatiladigan laktometrlarda qo‘llanadi.
Ko‘p beriladigan savollar — FAQ
Q1
Nima uchun nisbiy zichlikning o‘lchov birligi yo‘q?
Nisbiy zichlik bir xil turdagi ikki kattalikning nisbati bo‘lgani uchun uning o‘lchov birligi bo‘lmaydi.
Q2
Moddaning nisbiy zichligi doimiymi?
Har qanday moddaning nisbiy zichligi tanlangan etalon modda bilan bevosita bog‘liq. Moddaning moyga nisbatan nisbiy zichligi uning suvga nisbatan nisbiy zichligidan farq qiladi.
Q3
Zichlik bilan nisbiy zichlik orasidagi farq nima?
Zichlik — jism massasining uning hajmiga nisbatidir. Nisbiy zichlik esa jism zichligining boshqa bir etalon jism zichligiga nisbatidir.
Q4
Zichlikning keng tarqalgan o‘lchov birligi qaysi?
Kub santimetrga to‘g‘ri keladigan gramm.
Q5
Suvning zichligi qaysi haroratda maksimal bo‘ladi?
4°C da suv eng katta zichlikka ega bo‘ladi.
