Galaktika — yulduzlar, chang, yulduzlararo gaz (interstellar gas), yulduz qoldiqlari (stellar remnants) va qorong‘u modda (dark matter)dan tashkil topgan, bularning barchasi gravitatsiya kuchi ta’sirida bir butun tizim bo‘lib ushlab turiladigan ulkan fazoviy tizimdir. “Galaktika” so‘zi yunoncha “galaxies” so‘zidan olingan. Koinotning qanchalik katta ekanini aytish qiyin! Koinotda juda ko‘p galaktikalar bor, har bir galaktika o‘ziga xos kuch — gravitatsiya kuchi bilan bog‘langan millionlab yulduzlarni o‘z ichiga oladi. Koinotda taxminan 70 000 million yulduz bor. Bizning Yerimiz joylashgan Quyosh tizimi Somon yo‘li (Milky Way) galaktikasi tarkibidadir.
Galaktikalar bir-biridan shakli, o‘lchami, rangi va tarkibi bilan farq qiladi. Koinotda uchraydigan galaktikalar uch turga bo‘linadi.
Ellipsimon galaktikalar
Bu turdagi galaktikalar eski yulduzlardan iborat, yassi-koptok (siqilgan shar)ga o‘xshaydi va juda oz miqdorda gaz saqlaydi. Ular tarkibida trillion (ming milliard) yulduzni o‘z ichiga oladigan eng ulkan galaktikalar ham bor.
Spiral galaktikalar
Spiral galaktikalar yassi shaklga ega bo‘ladi. Ularning markazida eski yulduzlardan tashkil topgan bo‘rtma qism (bulge) bo‘ladi; uni yosh yulduzlardan iborat disk o‘rab turadi va yulduzlar spiral “qo‘l”lar (spiral arms) bo‘ylab joylashgan bo‘ladi.
Notekis (irregular) galaktikalar
Nomi aytib turganidek, notekis galaktikalarning aniq bir shakli bo‘lmaydi. Koinotda milliardlab galaktikalar mavjud, galaktika markazi juda katta miqdorda issiqlik, nurlanish (radiation), radioto‘lqinlar va rentgen nurlarini (x-rays) chiqaradi.
Galaktikalar bizdan shunchalik uzoqki, masalan, tezligi 60 000 km/soat bo‘lgan kosmik kema 4,2 yorug‘lik yili uzoqlikdagi Alfa Kentavr (Alpha Centauri) galaktikasiga 80 000 yildan keyin yetib boradi. Somon yo‘li (Milky Way) galaktikasi tarkibiga Quyosh, Yer va Quyosh tizimimiz kiradi. Unda chang zarralari, ulkan bulutlar hamda galaktika bo‘ylab va yulduzlararo fazoning chuqur qatlamlarida tarqalgan gazlar mavjud. “Somon yo‘li” atamasi, shuningdek, Yer yuzidan ko‘rinadigan Somon yo‘li galaktikasining katta qismiga nisbatan ham ishlatiladi.
Ko‘p beriladigan savollar – FAQ
Q1
Yulduzlar nima?
Yulduzlar — o‘z nurini (yorug‘ligini) o‘zi hosil qila oladigan osmon jismlaridir. Ular asosan vodorod gazidan iborat bo‘lib, tarkibida oz miqdorda geliy ham bo‘ladi.
Q2
Galaktika nima?
Galaktika — yulduzlar, chang, yulduzlararo gaz (interstellar gas), yulduz qoldiqlari (stellar remnants) va qorong‘u modda (dark matter)dan tashkil topgan, bularning barchasi gravitatsiya kuchi ta’sirida bir butun tizim bo‘lib ushlab turiladigan ulkan fazoviy tizimdir.
Q3
Koinotdagi galaktikalarning turlari qaysilar?
Koinotda uchraydigan galaktikalar uch turga bo‘linadi:
- Ellipsimon galaktikalar
- Spiral galaktikalar
- Notekis (irregular) galaktikalar
Q4
TO‘G‘RI yoki NOTO‘G‘RI: Yer Somon yo‘li galaktikasida joylashgan.
TO‘G‘RI
Q5
Spiral galaktikaning shakli qanday?
Spiral galaktikalar yassi shaklga ega bo‘ladi. Ularning markazida eski yulduzlardan tashkil topgan bo‘rtma qism (bulge) bo‘ladi; uni yosh yulduzlardan iborat disk o‘rab turadi va yulduzlar spiral “qo‘l”lar (spiral arms) bo‘ylab joylashgan bo‘ladi.
