Qora tuynuklar Koinotdagi eng g‘alati narsalardan biridir. Ular go‘yo umuman mantiqqa sig‘maydigandek tuyuladi. Qora tuynuk — bu juda katta miqdordagi moddaning juda kichik (minimal) hududga siqib joylangan holatidir. Yaxshiroq tushunish uchun shunday tasavvur qiling: Quyoshdan o‘n baravar massivroq yulduz Nyu-York shahri kattaligiga yaqin bo‘lgan bir shar ichiga “tiqib qo‘yilgan”. Natijada shunchalik kuchli gravitatsion maydon paydo bo‘ladiki, hatto yorug‘lik ham undan qochib chiqa olmaydi. Qora tuynukdan hech qanday yorug‘lik tashqariga chiqa olmagani uchun, u ko‘rinmaydi. Qora tuynukni topish uchun maxsus asbob-uskunalarga ega kosmik teleskop talab qilinadi. Ular bizga qora tuynuk yaqinidagi yulduzlar boshqa yulduzlarga nisbatan qanday boshqacha harakat qilishini ko‘rishga yordam beradi. Ushbu maqolada qora tuynuklar haqida batafsil so‘z yuritamiz.

Qora tuynuklar qanday hosil bo‘ladi?

Yulduzni asosan juda katta miqdordagi vodorod atomlarining to‘plami tashkil etadi. Yulduz yadrosida vodorod atomlari geliyga qo‘shilib (fusion), nihoyatda katta energiya ajratadi. Ajralib chiqqan energiya nurlanish (radiation) ko‘rinishida gravitatsiyaga qarshi “ituvchi” kuch hosil qiladi va shu tariqa ikki kuch orasida nozik muvozanat saqlanadi. Yulduz yadroda termoyadro sintezi bor ekan, yetarlicha barqaror bo‘lib turadi. Quyoshdan ancha massiv yulduzlarda yadrodagi issiqlik va bosim ularning tobora og‘irroq elementlarga aylanishiga (sintez bo‘lishiga) imkon beradi va oxir-oqibat temir (iron) hosil bo‘lguncha davom etadi. Temir yadroning markazida to‘planib, ma’lum kritik nuqtaga yetgach, birdan nurlanish va gravitatsiya orasidagi muvozanat buziladi. Natijada yadro qulab tushadi va o‘z ichiga “ichkariga qarab” implodatsiya (implosion) qiladi. Taxminan yorug‘lik tezligining to‘rtdan bir qismiga yaqin tezlikda harakatlanib, u yanada ko‘proq massani yadroga “oziqlantirib” boradi. Aynan shu pallada Koinotdagi barcha og‘irroq elementlar hosil bo‘ladi. Yulduzlar supernova portlashi (supernova explosion) orqali “o‘lganda”, yulduz massasiga qarab ular neytron yulduzga (neutron star) yoki qora tuynukka aylanadi.

Qora tuynuk turlari

Qora tuynuklarning quyidagi to‘rtta turi mavjud:

• Yulduz massali (Stellar)
• Oraliq massali (Intermediate)
• Supermassiv (Supermassive)
• Miniatyura (Miniature)

Qora tuynuk hosil bo‘lishining eng ko‘p tanilgan yo‘li — yulduzning umrining tugashi (stellar death)dir. Yulduzlar hayotining oxirgi bosqichiga yetganda, ularning ko‘pchiligi massaning bir qismini yo‘qotadi, kattalashadi va soviydi hamda oq mitti (white dwarf) hosil qiladi. Ammo eng yiriklari — Quyoshdan o‘n yoki yigirma baravar massiv bo‘lganlari — nihoyatda zich neytron yulduzga (super-dense neutron star) yoki yulduz massali qora tuynukka (stellar-mass black holes) aylanish “taqdiriga” ega.

Qora tuynuk Yer sayyorasini yo‘q qila oladimi?

Yer qora tuynukka “qulab tushmaydi”, chunki Yer buni qilishi uchun Quyosh tizimiga ( Solar system ) yaqin joyda qora tuynuk yo‘q. Bundan tashqari, qora tuynuklar Koinot bo‘ylab aylanib yurib yulduz va sayyoralarni “yutib yuboradigan” mavjudotlar emas. Faraz qilaylik, Quyosh o‘rnida qora tuynuk paydo bo‘ldi. Shunda ham Yer unga qulab tushmaydi, balki Quyoshni aylangani kabi qora tuynuk atrofida ham orbitada aylanib yuradi.

Olimlar qora tuynuklar haqida ko‘proq bilish uchun kosmosda harakatlanayotgan kosmik apparatlar (spacecraft) va teleskoplardan foydalanmoqda. Aynan shu apparatlar olimlarga Koinotning hali javobsiz qolayotgan savollariga javob topishda yordam beradi.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Q1

Qora tuynuk nima?

Qora tuynuk — gravitatsion maydoni nihoyatda kuchli bo‘lgan fazodagi hududdir. Hatto yorug‘lik ham qora tuynukdan qochib chiqa olmaydi.

Q2

Qora tuynuklarning turlari qanday?

Qora tuynuklarning to‘rtta turi mavjud:

• Yulduz massali (Stellar)
• Oraliq massali (Intermediate)
• Supermassiv (Supermassive)
• Miniatyura (Miniature)

Q3

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: Qora tuynuklar yulduzning “o‘lishi” natijasida hosil bo‘ladi.

To‘g‘ri.

Q4

Massasi Quyosh massasidan 10 baravar katta bo‘lgan qora tuynukning radiusi qancha bo‘ladi?

Radius 30 km yoki 18.6 mil bo‘ladi.

Q5

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri: Yulduz neytron yulduzga yoki qora tuynukka uning massasiga qarab aylanadi.

To‘g‘ri.