Yerning yoshi — Yer mustaqil sayyora sifatida shakllanganidan beri o‘tgan vaqt. Yerning yoshi 4,54 milliard yil (taxminiy xato ±1 %)ni tashkil etadi. Bu qiymat Yerning yakuniy akkretsiyasi va gravitatsion differensiallanishi bosqichlariga to‘g‘ri keladi. Baholash mavjud sayyoralar shakllanishidan avval paydo bo‘lgan meteorlar (xondritlar)ning radioizotopli datalash (radioizotopli datirovka) natijalariga tayangan. Avvalo svints-svints usuli (svints-svints (lead–lead) metodi) qo‘llangan bo‘lib, u Kler Patterson (Clair Patterson) tomonidan ishlab chiqilgan. Bu baho 1956-yildan beri deyarli o‘zgarmagan; u eng qadimgi yer va oy namunalarining yoshiga hamda Quyosh tizimi yoshiga mos keladi.
Kosmosdan Yerning ko'rinishi
Tadqiqotlar tarixi
Qadimda Yer yoshi va Koinot yoshi tushunchalari farqlanmagan. Xristian ilohiyotchilari va tabiatshunos faylasuflar Bibliyaning Ibtido kitobiga tayangan holda baholar bergan; ular, asosan, bir necha ming yil oralig‘ida bo‘lgan. Filon Iskandariy (I asr) esa boshqacha fikr bildirgan: dunyo yaratilgan vaqtni, ayni o‘zi keyin paydo bo‘lgan birliklarda o‘lchashning ma’nosi yo‘q — vaqtning o‘zi dunyoga “qarzdor” (ya’ni vaqt dunyo tufayli bor), deb yozgan.
Yer yoshiga birinchi ilmiy baho XVIII asrda fransuz diplomati Benua de Maye (Benoît de Maillet) tomonidan berilgan (asar vafotidan keyin, 1748-yilda chop etilgan). Uning geologik kuzatuvlari va to‘liq ishonarli bo‘lmagan mulohazalari 2,4 milliard yilga yaqin qiymatni berdi — bu haqiqiy qiymatga ancha yaqin edi. XVII–XVIII asr olimlarining ko‘pchiligi bundan ancha kichik baholarni taklif qilgan. Charlz Darvin esa biologik evolyutsiya o‘nlab, hatto yuz millionlab yillar talab qilishini ta’kidladi.
Lord Kelvin 1868-yilda Yerning sovishi modelini e’lon qildi (keyinchalik u yer moddalarining issiqlik o‘tkazuvchanligini doimiy deb olish kabi ixtiyoriy farazga tayanishi ma’lum bo‘ldi). U 20–400 mln yil oralig‘ini oldi. Geolog Jon Fillips (1860) cho‘kindi jinslar bo‘yicha 96 mln yillik baho chiqargan, astronomlar ham Quyoshga shunga yaqin yosh nisbatini bergan edilar. Irlandiyalik matematik va muhandis Jon Perri 1895-yilda Kelvin modelini tanqid qilib, 4 milliard yillik yuqori bahoni taklif etdi. Nihoyat, XX asr boshida radioizotopli datalash usulining kashf etilishi bahsga nuqta qo‘ydi.
Radioizotopli metodlar rivojlangach, ko‘plab mineral namunalarining yoshi bir milliard yildan katta ekani ma’lum bo‘ldi. Hozirgacha topilgan eng qadimgilari — G‘arbiy Avstraliyadagi **Jek-Xilz (Jack Hills)**dan tsirkon kristallchalari bo‘lib, ularning yoshi kamida 4404 mln yil. Quyosh massasi va yorqinligini boshqa yulduzlar bilan solishtirish orqali Quyosh tizimi bu kristallardan ancha katta yoshda bo‘la olmasligi xulosasi chiqarilgan. Meteorlardagi kalsiy va alyuminiyga boy konkresiyalar Quyosh tizimi ichida shakllangan eng qadimgi namunalardir: ularning yoshi 4567 mln yil, bu qiymat Quyosh tizimi yoshini (va Yer yoshining yuqori chegarasini) belgilash imkonini beradi. Yer akkretsiyasi konkresiyalar va meteoritlar shakllanishidan ko‘p o‘tmay boshlangan, degan gipoteza bor. Yer akkretsiyasi aniq vaqti noma’lum bo‘lgani (turli modellarda bir necha milliondan 100 mln yilgacha) uchun Yerning aniq yoshini belgilash qiyin. Bundan tashqari, Yer yuzasiga chiqib turgan eng qadimgi qatlamlar an’anaviy ravishda turli yoshdagi minerallardan tashkil topgani sababli ularning aniq yoshini topish ham mushkul.
1948-yildan boshlab Kler Patterson Jorj Tilton bilan hamkorlikda uran–svints va svints–svints usullari orqali magmatik jinslar yoshini o‘lchash metodikasini ishlab chiqdi. Meteoritlar Quyosh tizimi shakllanishidan qolgan qoldiq material degan farazdan kelib chiqib, ulardan birining yoshini o‘lchash bilan Yer yoshini ham aniqlash mumkin deb hisobladilar. 1953-yilda Patterson Kanyon-Dyablo (Canyon Diablo) meteoritidan olingan namunalarni datalab, Yer yoshini 4,5 milliard yil deb baholadi; keyin bu baho 4,55 milliard yil (±70 mln yil)ga aniqlashtirildi.
Bu baho hozirgacha sezilarli o‘zgarmagan: hozirgi kunda Yer yoshi 4,54 milliard yil deb qabul qilinadi.
