Gipoteza (qad. yunoncha: ὑπόθεσις — “taxmin; faraz”; ὑπό — “ostida; sababli; tufayli” va θέσις — “joy; holat; tezis”) — taxmin yoki faraz, ya’ni aksioma va postulatlardan farqli ravishda isbot talab qiladigan tasdiqdir. Gipoteza ilmiy hisoblanadi, agar u ilmiy metodga muvofiq, o‘z doirasidagi faktlarni tushuntira olsa; mantiqan zid bo‘lmasa; printsipial ravishda rad etiluvchan (ya’ni tanqidiy eksperiment orqali tekshirish mumkin) bo‘lsa; ilgari o‘rnatilgan qonunlarga zid kelmasa va, ehtimol, kengroq hodisalar doirasiga qo‘llanilishi mumkin bo‘lsa.
Shuningdek, gipoteza bilimlarning rivojlangan shakli sifatida — tadqiq qilinayotgan hodisalarning xossalari va sabablarini aniqlash maqsadida ilgari surilgan asosli taxmin sifatida ham ta’riflanadi.
Odatda gipoteza uni qo‘llab-quvvatlovchi bir qator kuzatuvlar (misollar) asosida bildiriladi va shu bois ishonchli deb qabul qilinadi. Keyinchalik gipoteza isbotlanadi (qarang: teorema, nazariya) va o‘rnatilgan faktga aylanadi yoki rad etiladi (masalan, kontrmisol keltirish orqali) va yolg‘on tasdiqlar toifasiga o‘tadi.
Isbotlanmagan va rad etilmagan gipoteza ochiq muammo deb ataladi (masalan, ochiq matematik muammolar).
Bu — mavjud kuzatuvlar majmui va ma’lum qonuniyatlar ro‘yxati ko‘rinishidagi asoslardan kelib chiquvchi, biror narsaning yuqori ehtimolligi haqidagi mantiqiy xulosadir.
Falsafa va boshqa fanlarda gipoteza
Karl Popper fan falsafasida pozitivistik verifikatsiyalanish prinsipiga falsifikatsiyalanish prinsipini qo‘shdi. Tabiiy-ilmiy nazariyaning reallikka muvofiqligi mos eksperiment qo‘yish orqali (ya’ni verifikatsiya orqali) aniqlanishi mumkin. Har qanday ilmiy bilim nisbiy xususiyatga ega. Ilmiy bo‘lishi mumkin bo‘lgan tasdiqlar — faqat potensial ravishda rad etiluvchan tasdiqlardir. Bu qarashlar, haqiqatning nisbiyligi haqidagi marksistik postulatdan kelib chiqadigan yondashuv bilan hamohang bo‘lib, zamonaviy rossiyalik faylasuflar tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanadi.
Popperning shogirdi Imre Lakatos ustozining konsepsiyasini rivojlantirdi. Alohida (tabiiy-ilmiy) nazariyani — u qachondir albatta rad etilishi muqarrarligi bois — mustaqil tarzda ilmiy deb hisoblab bo‘lmaydi. Ilmiy bo‘lishi mumkin bo‘lgan narsa — bu “tadqiqot dasturi”, ya’ni bir-birini almashtirib boradigan va rad etiluvchan nazariyalar-gipotezalar ketma-ketligi: masalan, quyidagi zanjir — Ptolemeyning geotsentrik mexanikasi, Galiley va Keplerning geliosentrik mexanikasi, Nyuton (va Galiley)ning klassik mexanikasi, nisobiylik (relyativistik) mexanikasi, kvant mexanikasi, kvant maydon nazariyasi va h.k.
Gipoteza va nazariya o‘rtasidagi farq
Ko‘pincha odamlar “nazariya” va “gipoteza” atamalarini bilmasdan, tasodifan yoki ataylab adlashtirib yuborishadi. Masalan, “Bu shunchaki nazariya xolos…” degan iborani global isish, evolyutsiya va boshqa mavzularga nisbatan eshitish mumkin. Aslida esa biror tasdiqni gipoteza yoki nazariya toifasiga kiritish uchun yetarli aniq mezonlar mavjud. Quyida Nyutonning bu atamalar haqidagi qarashi keltiriladi.
“Nazariya” va “gipoteza” tushunchalarining ta’riflari
| Nazariya bo‘lishi uchun | Gipoteza bo‘lishi uchun |
|---|---|
| T1. Tasdiq haqiqatan rost, chunki u eksperimentlardan ishonchli tarzda chiqarib olingan. | X1. Tasdiq yuqori ehtimol bilan rost, biroq to‘liq emasligi mumkin. |
| T2. Tasdiq eksperimental — ya’ni eksperimental sinovdan o‘tadigan oqibatlarga ega. | X2. Bu taxmin yoki faraz: tasdiq eksperimental dalillarga tayanmagan. |
| T3. Tasdiq narsa-hodisaning o‘lchanadigan va kuzatiladigan xossalariga taalluqlidir, uning “tabiati”ga emas. | X3. Tasdiq narsa-hodisaning “tabiati”ga taalluqlidir, kuzatiladigan va o‘lchanadigan xossalariga emas. |
Nyuton o‘zining “umumjahon tortishish nazariyasi”ni aynan nazariya deb hisoblagan, chunki u eksperimentlar bilan tasdiqlanishi mumkin edi. Biroq tortishishning sabablariga doir izohlarni u gipotezalar safiga kiritgan, chunki bu izohlar hodisaning tabiatini tushuntirishga daxldor bo‘lib, o‘sha davrda tortishishning kelib chiqish sabablari haqidagi har qanday da’voni o‘lchash yoki eksperimental tasdiqlash imkoniyati mavjud emas edi. Boshqacha aytganda, tortishishning tabiati haqidagi gipoteza quyidagi savollarga javob izlaydi: “Nega tortishish mavjud?”, “Nima tortishishga sabab bo‘ladi?”; nazariya esa: “Tortishish mavjudmi yoki yo‘qmi?”, “Tortishish qanchalik kuchli?”, “Qanday o‘lchash mumkin?”
Gipotezani tekshirish uchun Okkam ustri
Okkam ustri kabi prinsiplar aksioma emas, balki prezumpsiya bo‘lib, biror hodisani murakkab yo‘llar bilan tushuntirishni taqiqlamaydi, ammo gipotezalarni ko‘rib chiqishda iloji boricha eng sodda tartibga rioya etishni tavsiya qiladi. Okkam ustrisining prinsipini quyidagicha ifodalash mumkin: “Hammasini imkon qadar soddalashtiring, ammo bundan ortig‘ini emas.” Bu fikr Albert Eynshteynga mansub.
Ilmiy gipoteza
Mantiqiy taxmin ilmiy gipoteza hisoblanishi uchun quyidagi mezonlarga javob berishi kerak:
- O‘z predmet sohasi doirasidagi barcha faktlarni tushuntirishi lozim;
- Mantiqiy zidliklardan xoli bo‘lishi va faning fundamental qoidalariga zid kelmasligi kerak;
- Prinsipial ravishda tekshiriluvchan bo‘lishi shart;
- U tushuntirish uchun mo‘ljallanmagan ilgari o‘rnatilgan faktlarga zid kelmasligi kerak;
- Mumkin qadar kengroq hodisalar sinfiga qo‘llanilishi maqsadga muvofiq.
