Quyosh tizimimiz tarkibiga Quyosh, sayyoralar, yo‘ldoshlar, mitti sayyoralar, asteroidlar, kometalar va boshqa jismlar kiradi. Keling, Quyosh tizimining eng muhim “a’zolari”ni qisqacha ko‘rib chiqamiz.

Quyosh tizimi

Quyosh tizimi juda ulkan: kamida 100 astronomik birlik (astronomical unit) o‘lchamiga ega (taxminan 15 trillion km). Uni bir butun qilib “ushlab” turgan kuch — Quyoshning nihoyatda katta gravitatsion tortishishi bo‘lib, aynan shu tortishish sayyoralar va asteroidlar kabi jismlarni Quyosh atrofidagi orbitada ushlab turadi.

Quyosh — Quyosh tizimidagi eng katta obyekt bo‘lib, markazida sodir bo‘ladigan yadro (nuclear) reaksiyalari orqali Yerga energiya yetkazib beradi. Quyosh yulduz hisoblanadi va uning sirt harorati 6000 ⁰C ga teng. U asosan vodorod gazi (Hydrogen)dan, shuningdek oz miqdorda geliy gazi (Helium)dan tashkil topgan.

Quyosh tizimi nimalardan iborat?

Quyosh tizimida yana 8 ta sayyora bor. Sayyoralar — Quyosh atrofida ellips shaklidagi yo‘llar bo‘ylab (bular orbitlar deyiladi) aylanadigan, deyarli sharsimon, yirik obyektlardir. Yer ham ana shu sayyoralardan biri bo‘lib, Quyoshdan shunday masofada joylashganki, hayot mavjud bo‘lishi uchun na juda issiq, na juda sovuq bo‘ladi. Sayyoralar kamida 4,6 milliard yil avval Quyosh atrofida aylangan chang va gaz disklarining gravitatsiya ta’sirida qulab, bir-biriga yopishib (to‘planib) qolishi natijasida hosil bo‘lgan. Sayyoralar ikki turga bo‘linadi:

1. Toshli sayyoralar: Merkuriy, Venera, Yer va Mars — asosan qattiq tosh va metallardan tashkil topgan.
2. Gaz gigantlari: Yupiter, Saturn, Uran va Neptun — asosan vodorod, geliy, metan kabi gazlardan iborat. Bu sayyoralar toshli sayyoralarga qaraganda juda ulkan.

Quyosh tizimida Quyosh atrofida aylanadigan, tosh, metall va ugleroddan tashkil topgan, shakli notekis mayda obyektlar ham bor — ular asteroidlar deb ataladi. Bu jismlarning aksariyati Mars va Yupiter orbitlari orasida joylashgan asteroidlar belbog‘ida (asteroid belt) uchraydi.

Asteroidlar

Bular asosan Mars va Yupiter orasida, Quyosh atrofida aylanadigan yirik tosh yoki metall bo‘laklaridir. Ba’zan bu yo‘ldoshlar (moons) dastlab Mars atrofida aylanmagan, aksincha asteroidlar belbog‘ining bir qismi bo‘lgan, deb ham hisoblanadi. Asteroidlar belbog‘i Mars va Yupiter orasida joylashgan. Unda sayyoralarga nisbatan ancha kichik tosh bo‘laklari mavjud. Bu bo‘laklar asteroidlar yoki kichik sayyoralar (minor planets) deyiladi. Ular Yerdan turib yalang‘och ko‘z bilan ko‘rinmaydi, biroq ko‘plarini durbin (binoculars) yoki kichik teleskoplar orqali ko‘rish mumkin.

Yo‘ldoshlar

Yo‘ldoshlar — sayyoralar atrofida aylanadigan jismlar bo‘lib, ular ham Quyosh tizimining bir qismidir. Yerning tabiiy yo‘ldoshi — Oy. Ba’zi yo‘ldoshlar, masalan, Ganimed (Ganymede, Yupiter atrofida aylanadi) Merkuriydan ham kattaroq bo‘lishi va hatto atmosferaga ega bo‘lishi mumkin.

Sun’iy yo‘ldoshlar ham Quyosh tizimining muhim qismi hisoblanadi — ular inson tomonidan yaratilgan (man-made) yo‘ldoshlardir. Bunday yo‘ldoshlar Yer atrofida, Oydan ancha yaqin masofada aylanadi. Hindistonning birinchi sun’iy yo‘ldoshi — Aryabhata. Hindiston tomonidan yana ko‘plab yo‘ldoshlar uchirilgan, masalan: INSAT, IRS va EDUSAT.

Kometalar

Kometalar — muzdan tashkil topgan, kichik va notekis shaklli jismlardir. Ular odatda Quyosh tizimining Neptundan ham uzoq, eng chekka hududlaridan, ya’ni Kuiper belbog‘i (Kuiper Belt) deb ataladigan mintaqadan keladi. Bu jismlar Quyoshga yaqinlashganda, muz bug‘lanib (vaporizes), ortidan juda chiroyli “dum” hosil qiladi. Kometalarning ayrimlari muntazam ravishda ko‘rinadi, masalan, Galleyning kometasi (Halley’s Comet) har 76 yilda bir paydo bo‘ladi (keyingi safar 2061-yilda!).

Mitti sayyoralar

Mitti sayyoralar — sayyoralardan kichikroq, asteroidlerden esa kattaroq bo‘lgan, Quyosh atrofida turli masofalarda aylanadigan obyektlardir. Bizga eng yaqin mitti sayyora — asteroidlar belbog‘ida joylashgan Serera (Ceres). Eng mashhuri esa Kuiper belbog‘ining ichki chetida, Neptundan narida joylashgan Pluton (Pluto)dir. 2014-yilda tarixda ilk bor New Horizons nomli kosmik apparat Pluton va uning 5 ta yo‘ldoshiga tashrif buyurib, muzli mitti sayyoraning yuqori aniqlikdagi suratlarini olgan.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Quyosh tizimi nimalardan iborat?

Quyosh tizimida 8 ta sayyora mavjud bo‘lib, ular Quyosh atrofida orbitlar deb ataladigan ellips yo‘llar bo‘ylab aylanadigan, deyarli sharsimon yirik obyektlardir. Yer ham sayyoralardan biri bo‘lib, Quyoshdan shunday masofada joylashganki, hayot mavjud bo‘lishi uchun na juda issiq, na juda sovuq bo‘ladi.

Q2

Sayyoralar nechta turga bo‘linadi?

Sayyoralar ikki turga bo‘linadi:

1. Toshli sayyoralar: Merkuriy, Venera, Yer va Mars — asosan qattiq tosh va metallardan iborat.
2. Gaz gigantlari: Yupiter, Saturn, Uran va Neptun — asosan vodorod, geliy, metan kabi gazlardan iborat. Bu sayyoralar toshli sayyoralarga nisbatan juda ulkan.

Q3

Asteroidlar nima?

Asteroidlar — asosan Mars va Yupiter orasida Quyosh atrofida aylanadigan yirik tosh yoki metall bo‘laklaridir. Ba’zan bu yo‘ldoshlar (moons) dastlab Mars atrofida aylanmagan, aksincha asteroidlar belbog‘ining bir qismi bo‘lgan, deb hisoblanadi.

Q4

Yo‘ldoshlar nima?

Yo‘ldoshlar — sayyoralar atrofida aylanadigan jismlar bo‘lib, ular ham Quyosh tizimining bir qismidir. Yerning tabiiy yo‘ldoshi — Oy.

Q5

Mitti sayyoralar nima?

Mitti sayyoralar — sayyoralardan kichikroq, asteroidlerden kattaroq bo‘lgan va Quyosh atrofida turli masofalarda aylanadigan obyektlardir. Bizga eng yaqin mitti sayyora — asteroidlar belbog‘ida joylashgan Serera (Ceres). Eng mashhuri esa Kuiper belbog‘ining ichki chetida, Neptundan narida joylashgan Pluton (Pluto)dir.