Vulqon — bu sayyora yuzasidan erigan togʻ jinslari (moltan rock) otilib chiqadigan relyef shakli (odatda togʻ). Dunyo boʻylab faol vulqonlar juda koʻp. Ushbu maqolada vulqonlarning taʼrifi, hosil boʻlishi va turlari bilan tanishamiz.
Vulqonlar nima?
Vulqon — bu relyef shakli, yaʼni togʻ boʻlib, unda erigan togʻ jinslari sayyora yuzasidan otilib chiqadi. Vulqon togʻining ichki yoʻli pastga, Yer yuzasi ostidagi erigan jinslar toʻplangan havzaga (magma havzasi) ochiladi.
Yer poʻstida bosim (pressure) ortib boradi va otilishlar aynan shu sababli yuz beradi. Gazlar hamda magmatik jinslar (igneous rocks) yuqoriga otilib, atrofga sachraydi yoki havoni lava boʻlaklari bilan toʻldiradi. Vulqon otilishi natijasida qizigan kul, yonlama portlashlar (lateral blasts) va lava oqimi, sel-toshqinlari (mudslides) va boshqa hodisalar yuzaga kelishi mumkin.
Vulqonlarning hosil boʻlishi
Vulqon togʻi Yerning yuqori mantiyasidan (upper mantle) magma yuzaga otilib chiqishi natijasida hosil boʻladi. Yuzaga chiqqan magma lava oqimini hosil qiladi va kul (ash) qatlamlarini qoldiradi. Vulqon otilishi davom etar ekan, yuzaga yana yangi lava qatlami qoʻshilib boradi va u qatlamlar toʻplanib, oxir-oqibat togʻni shakllantiradi.
Vulqonlarning turli bosqichlari
Vulqonlar odatda konussimon boʻladi, biroq ularning koʻrinishi turlicha boʻlishi mumkin. Bu quyidagilarga bogʻliq:
- Otilib chiqqan materialning xususiyati
- Otilish turi
- Otilishdan keyingi davrda yuz bergan oʻzgarishlar miqdori
Vulqonlar uchta asosiy toifaga ajratiladi:
- Faol vulqonlar: Agar hozirgi vaqtda vulqonning otilishi kutilayotgan boʻlsa yoki u allaqachon otilayotgan boʻlsa, u faol vulqon deb tasniflanadi.
- Uyqudagi (dormant) vulqonlar: Uyqudagi deb ataladigan toifadagi vulqon — hozir otilmayotgan va yaqin kelajakda otilishi ham prognoz qilinmayotgan vulqondir.
- Soʻnib qolgan (extinct) vulqonlar: Soʻnib qolgan vulqon — endi hech qachon qayta otilishi kutilmaydigan vulqondir.
Vulqon otilishining sabablari
Vulqon otilishi Yer poʻstining pastki qismida magma hosil boʻlishi bilan boshlanadi. Yer poʻsti “plitalar (plates)” deb ataladigan ulkan bo‘laklardan tashkil topgan bo‘lib, ular pazl (jigsaw puzzle) kabi bir-biriga tutashib turadi. Plitalar harakati paytida yuzaga keladigan ishqalanish (friction) zilzilalar va vulqon otilishlariga sabab boʻladi.
Bosim taʼsirida magma ulkan kuch bilan yuqoriga ko‘tariladi, yoʻlida qattiq togʻ jinslari va boshqa materiallarga uriladi hamda Yer yuzasiga tomon yangi kanal (passage) hosil qiladi. Magma havoga chiqqach, u lava deb ataladi.
Vulqon turlari
Vulqonlar toʻrtta turga guruhlanadi:
- Kul-konusi (cinder cones)
- Murakkab vulqonlar (composite volcanoes)
- Qalqonsimon vulqonlar (shield volcanoes)
- Lava gumbazlari (lava domes)
Kul-konusi (cinder cones): Bu vulqonlarning eng sodda turi. Ular vulqon ogʻzidan (vent) lava zarralari va tomchilari otilib chiqishi natijasida vujudga keladi. Lava havoga kuchli otiladi, soʻng boʻlaklar ogʻiz atrofiga “yomgʻir” kabi yogʻiladi. Vaqt o‘tishi bilan ogʻiz atrofida aylana yoki oval shaklli konus hosil boʻladi, uning tepasida esa kosa-simon krater paydo boʻladi. Kul-konusi vulqonlar odatda atrof-muhit sathidan taxminan 1 000 futdan ortiq balandlikka kamdan-kam oʻsadi.
Murakkab vulqonlar (composite volcanoes): Murakkab vulqonlar Yer yuzidagi eng ulugʻvor togʻlarning ayrimlaridir; ularni stratovulqonlar (stratovolcanoes) deb ham atashadi. Odatda ular katta oʻlchamli, simmetrik konus shaklida bo‘lib, lava oqimlari qatlamlari bilan tik yonbagʻirli vulqon kuli (volcanic ash), bloklar, “bombalar” (bombs) va shlak/kul bo‘laklari (cinders) qatlamlari navbatma-navbat almashib tuziladi. Bunday vulqonlar poydevoridan 8 000 futgacha baland ko‘tarilishi mumkin.
Qalqonsimon vulqonlar (shield volcanoes): Qalqonsimon vulqon — odatda deyarli butunlay suyuq lava oqimlaridan shakllanadigan vulqon turi. Ularning yonbagʻirlari juda yotiq bo‘ladi va gorizontal yo‘nalishda kengayib rivojlanadi. Qalqonsimon vulqonlar oqimli otilishlar (effusive eruptions) orqali quriladi — lava barcha yo‘nalishlarga oqib tarqaladi. Ularda deyarli hech qachon kuchli portlovchi otilish bo‘lmaydi; asosan oddiy (basic) lava shunchaki oqib chiqadi.
Lava gumbazlari (lava domes): Bu yerda muhokama qiladigan to‘rtinchi tur — lava gumbazlaridir. Murakkab va qalqonsimon vulqonlardan farqli ravishda, lava gumbazlari kichik hajmli bo‘ladi. Ular lava juda qovushqoq (viscous) bo‘lgani sabab uzoq masofaga oqib keta olmaganida hosil bo‘ladi. Lava gumbazi asta-sekin o‘sar ekan, tashqi yuzasi sovib qotadi, ichkarida esa lava to‘planishda davom etadi. Oxir-oqibat ichki bosim tashqi qobiqni yorib yuborishi mumkin, natijada bo‘sh (mayda) bo‘laklar yonbagʻirlardan pastga to‘kiladi. Odatda bunday lava gumbazlari yirik murakkab vulqonlarning yonbagʻirlarida uchraydi.
Tez-tez soʻraladigan savollar — FAQ
S1
Vulqonlar nima?
Vulqon — bu relyef shakli, yaʼni togʻ bo‘lib, unda erigan togʻ jinslari sayyora yuzasidan otilib chiqadi. Vulqon togʻining ichki yoʻli pastga, Yer yuzasi ostidagi erigan jinslar toʻplangan havzaga ochiladi.
S2
Vulqonlarning hosil boʻlishi haqida qisqacha yozing?
Vulqon togʻi Yerning yuqori mantiyasidan magma yuzaga otilib chiqishi natijasida hosil boʻladi. Yuzaga chiqqan magma kul (ash) qoldiradigan lava oqimini hosil qiladi. Vulqon otilishi davom etar ekan, yuzaga yana yangi lava qatlami qoʻshilib boradi va u qatlamlar toʻplanib, oxir-oqibat togʻni shakllantiradi.
S3
Vulqonlarning nechta turi bor?
Ular to‘rtta turga guruhlanadi:
-
- Kul-konusi (cinder cones)
- Murakkab vulqonlar (composite volcanoes)
- Qalqonsimon vulqonlar (shield volcanoes)
- Lava gumbazlari (lava domes)
S4
Vulqonlarning turli toifalari haqida yozing?
- Faol vulqonlar: Agar hozirgi vaqtda vulqonning otilishi kutilayotgan boʻlsa yoki u allaqachon otilayotgan boʻlsa, u faol vulqon deb tasniflanadi.
- Uyqudagi (dormant) vulqonlar: Uyqudagi deb ataladigan toifadagi vulqon — hozir otilmayotgan va yaqin kelajakda otilishi ham prognoz qilinmayotgan vulqondir.
- Soʻnib qolgan (extinct) vulqonlar: Soʻnib qolgan vulqon — endi hech qachon qayta otilishi kutilmaydigan vulqondir.
S5
Qalqonsimon vulqon nima?
Qalqonsimon vulqon — odatda deyarli butunlay suyuq lava oqimlaridan shakllanadigan vulqon turi. Ularning yonbagʻirlari juda yotiq bo‘ladi va gorizontal yo‘nalishda kengayib rivojlanadi. Qalqonsimon vulqonlar oqimli otilishlar (effusive eruptions) orqali quriladi — lava barcha yo‘nalishlarga oqib tarqaladi. Ularda deyarli hech qachon kuchli portlovchi otilish bo‘lmaydi; asosan oddiy (basic) lava shunchaki oqib chiqadi.
