Asteroidlar va kometalar kabi osmon jismlari Quyosh tizimimiz tarixiga oid ma’lumotlarni o‘zida saqlaydigan “vaqt kapsulalari” bo‘lib, shu sababli tadqiqotlar uchun qiziqarli nishon hisoblanadi. Asteroidlar va kometalar o‘rtasidagi asosiy farq ularning tarkibidadir. Asteroidlar va kometalar Oy va sayyoralar shakllanishi jarayonidan qolib ketgan qoldiqlardir. Kometalar Quyosh tizimining eng tashqi hududlarida joylashgan bo‘lsa, asteroidlarning aksariyati Yupiter va Mars orasidagi kamar (asteroidlar kamari)da joylashgan. Ba’zan gravitatsion bezovtaliklar (gravitational disturbances) sabab kometa va asteroidlar o‘z orbital yo‘lini o‘zgartiradi va ayrim hollarda sayyoralarga yaqinlashib keladi. Oy va sayyoralardagi kraterlar kometa hamda asteroidlar bilan bo‘lgan to‘qnashuvlar tarixining dalilidir.
Kometalar chang, muz va tog‘ jinslari (rock materials)dan tarkib topadi, asteroidlar esa asosan tog‘ jinslari va metallar tarkibidan iborat bo‘ladi. Har ikkala osmon jismi 4,6 milliard yil avval shakllangan. Asteroidlar Quyoshga ancha yaqinroq hududda paydo bo‘lgan, u yerda muzning qattiq holatda saqlanib qolishi imkonsiz edi. Kometalar esa Quyoshdan uzoqroq hududlarda shakllangan — u yerda muz qattiq holatda qolgan. Quyoshga yaqinlashadigan kometalar har bir orbitasi davomida ma’lum miqdorda moddasini yo‘qotadi: muz erib bug‘lanadi va “koma” (coma) deb ataladigan, dum (tail) hosil bo‘lishiga olib keluvchi bulutsimon qobiqni shakllantiradi.
Asteroid
Asteroidlar Quyosh atrofida aylanadigan, Quyosh tizimidagi kichik jismlardir. Ular metallar va tog‘ jinslaridan iborat bo‘lib, tarkibida organik birikmalar (organic compounds) ham bo‘lishi mumkin. Ular kometalarga o‘xshash, biroq kometadagidek koma (coma)ga ega emas. Asteroidlar odatda qisqaroq va elliptik orbitaga ega bo‘ladi. Astronomlar millionlab asteroidlarni kashf etgan: ularning ayrimlari yuzlab kilometr diametrga ega, ba’zilari esa chang zarrachalaridek juda mayda.
Kometa
Kometalar ham Quyosh atrofida aylanadigan, Quyosh tizimining nisbatan kichik jismlaridir. Kometalar Quyoshga yaqinlashganda, ularning muzining bir qismi eriy boshlaydi. Muz erigach, Quyosh issiqligi ta’sirida boshqa moddalar ham bug‘lanadi (vaporize). Natijada kosmosda “suzib ketayotgandek” tashqariga cho‘zilgan yorqin halo (glowing halo) paydo bo‘ladi. Muz hamda ammiak (ammonia) va metan (methane) kabi birikmalar kometaning atrofida “koma” (coma) deb ataladigan, xiralashgan bulutga o‘xshash qobiqni hosil qiladi. Bu — kometalar va asteroidlar o‘rtasidagi sezilarli farqlardan biridir.
Asteroid va kometa o‘rtasidagi farq
Endi asteroidlar va kometalar nima ekanini tasavvur qilib olganimizdan so‘ng, ularning farqlarini jadval ko‘rinishida yozib chiqamiz. Asteroid va kometani taqqoslash quyida keltirilgan.
| Asteroid va kometa o‘rtasidagi farq | |
| Asteroid | Kometa |
| Asteroidlar elliptik orbitaga ega | Kometalar eksentrik (e’tibordan chetroq darajada cho‘zilgan) orbitaga ega. |
| Metallar va tog‘ jinslaridan iborat | Tog‘ jinslari, uglevodorodlar (hydrocarbons) va muzdan iborat |
| Koma yoki dum (tail) ko‘rinishidagi atmosfera hosil qilmaydi | Quyoshga yaqin bo‘lganda yupqa, vaqtinchalik atmosfera/dum hosil qiladi |
| Orbital davri 1 yildan 100 yilgacha | Orbital davri 75 yildan 100 000 yildan ham ortiq bo‘lishi mumkin |
| O‘lchami 1 km dan 100 km dan ham kattagacha | O‘lchami 1–10 km (faqat yadro — nucleus) |
Yuqorida kometa va asteroid o‘rtasidagi farqlarning ayrimlari keltirildi. Biz bilamizki, orbitasi Yerga yaqinlashib keladigan kometa va asteroidlar Yerga ko‘p marta urilgan. Kosmik to‘qnashuvlar ommaviy yo‘qolishlar (mass extinctions)da katta rol o‘ynaganini tasdiqlovchi dalillar mavjud. Shunga qaramay, hozircha ularning hech biri Yer uchun xavf tug‘dirmaydi!
