Jeyms Klerk Maksvell haqida

Jeyms Klerk Maksvell
ingl. James Clerk Maxwell
Tug‘ilgan sana 13-iyun 1831(1831-06-13)[…]
Tug‘ilgan joyi Edinburg, Shotlandiya
Vafot etgan sana 5-noyabr 1879(1879-11-05)[…] (48 yosh)
Vafot etgan joyi Kembrij, Angliya
Mamlakati
Faoliyat yo‘nalishi fizik, matematik, ixtirochi, fotograf, universitet o‘qituvchisi, nazariy fizik, o‘qituvchi, termodinamik, olim
Ilmiy sohasi fizika, matematika, mexanika
Ish joyi Aberdin universiteti
Kingz-kollej (London)
Kembrij universiteti
Tamomlagan oliy ta’lim muassasasi Edinburg universiteti
Kembrij universiteti
Ilmiy rahbari Uilyam Xopkins
Shogirdlari Jorj Kristal
Richard Gleyzbruk
Artur Shuster
Ambroz Fleming
Jon Genri Poynting
Quyidagilar bilan tanilgan quyidagi tushunchalar muallifi: siljish toki va Maksvell tenglamalari, Maksvell taqsimoti, Maksvell demoni
Mukofotlar va sovrinlar Smit mukofoti (1854)
Adams mukofoti (1857)
Rumford medali (1860)
Imzosi Изображение автографа
Логотип Викицитатника Vikiiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викитеки Vikimanbadagi asarlari
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Jeyms Klerk Maksvell (ingl. James Clerk Maxwell; 13-iyun 1831, Edinburg, Shotlandiya — 5-noyabr 1879, Kembrij, Angliya) — britaniyalik (shotlandiyalik) fizik, matematik va mexanik. A’zosi London Qirollik jamiyati (1861). Maksvell zamonaviy klassik elektrodinamika ( (Maksvell tenglamalari), fizika faniga siljish toki va elektromagnit maydon tushunchalarini kiritdi va o‘z nazariyasidan bir qator xulosalar chiqardi (jumladan, quyidagilarni bashorat qildi: elektromagnit to‘lqinlar, yorug‘likning elektromagnit tabiati yorug‘lik, yorug‘lik bosimi va boshqa hodisalar). U gazlarning kinetik nazariyasi asoschilaridan biri bo‘lib, u (gaz molekulalarining tezliklar bo‘yicha taqsimotinini aniqladi). U fizikaga statistik qarashlarni birinchilardan bo‘lib kiritdi va termodinamikaning ikkinchi qonuni («Maksvell demoni»), molekulyar fizika va termodinamika (Maksvellning termodinamik munosabatlari, suyuqlik — gaz fazaviy o‘tishi uchun Maksvell qoidasi va boshqalar). Ranglarning miqdoriy nazariyasi asoschilaridan biri; uch rang tamoyili muallifi rangli fotografiya. Maksvellning boshqa ishlari qatoriga quyidagilar kiradi: mexanika (, fotoelastiklik, Maksvell teoremasi elastiklik nazariyasida, shuningdek, harakat barqarorligi nazariyasi va Saturn halqalariningbarqarorligini tahlil qilish), optika va matematika. U Genri Kavendishning asarlari qo‘lyozmalarini nashrga tayyorladi, ilm-fanni ommalashtirishga katta e’tibor berdi va bir qator ilmiy asboblarni yaratdi.

Hayoti va ijodi haqida

Kelib chiqishi va yoshlik yillari. Birinchi ilmiy ish (1831—1847)

Jeyms Klerk Maksvell Shotlandiyaning qadimiy Klerklar urug‘iga mansub bo‘lib, ular Penikvik (ingl. Penicuik))dan edi. Uning otasi Jon Klerk Maksvell (1790–1856) Shotlandiyaning janubidagi Midlbi oilaviy mulkining egasi bo‘lgan (Maksvell ikkinchi familiyasi aynan shu holatni aks ettiradi). U Edinburg universitetini tamomlagan va advokatlar uyushmasi a’zosi bo‘lgan, biroq huquqshunoslikka qiziqmagan; bo‘sh vaqtida ilm-fan va texnikaga berilib ketgan (hatto amaliy mazmundagi bir nechta maqola ham chop ettirgan) hamda tomoshabin sifatida muntazam ravishda Edinburg Qirollik jamiyati yig‘ilishlariga qatnashgan. 1826-yilda u Fransis Keyga (Frances Cay), Admirallik sudi sudyasining qizi bo‘lgan xotini besh yil o‘tib unga o‘g‘il tug‘ib berdi.

O‘g‘li tug‘ilganidan ko‘p o‘tmay, oila Edinburgdan tashlandiq Midlbi mulkiga ko‘chib o‘tdi. Bu yerda yangi uy qurilib, unga Glenler[ingl.] nomi berildi; bu «tor jarlikdagi in» degan ma’noni anglatadi. Jeyms Klerk Maksvell bolalik yillarini shu yerda o‘tkazdi. Bu yillar onasining saraton kasalligidan erta vafot etishi bilan xiralashgan edi. Tabiat qo‘ynidagi hayot uni chidamli va qiziquvchan qilib tarbiyaladi. U bolaligidan atrofidagi olamga qiziqish ko‘rsatdi, turli «ilmiy o‘yinchoqlar» (masalan, «sehrli disk» — kinematografning ilk ajdodi, osmon sferasi modeli, «shaytoncha» charxpalak va boshqalar) bilan tanishdi, otasi bilan muloqotdan ko‘p narsani o‘rgandi, she’riyatga qiziqdi va ilk she’riy tajribalarini yaratdi. Faqat o‘n yoshida unga maxsus yollangan uy o‘qituvchisi tayinlandi, biroq bu ta’lim samarasiz bo‘ldi. 1841-yil noyabrida Maksvell otasining singlisi Izabella xolasining yoniga, Edinburgga ko‘chib o‘tdi. Bu yerda u yangi maktabga — shunday ataluvchi Edinburg akademiyasi[ingl.], klassik ta’limga urg‘u berib, quyidagilarni o‘rganishga qaratilgan: lotin tilini, yunon tilini va ingliz tilini, Rim adabiyotini hamda Muqaddas Kitobni.

Edinburg akademiyasi (hozirgi ko‘rinishi)

Dastlab o‘qish Maksvellni qiziqtirmadi, biroq asta-sekin u bunga mehr qo‘ydi va sinfdagi eng yaxshi o‘quvchiga aylandi. Bu davrda u geometriya bilan qiziqib, kartondan ko‘pyoqlar yasadi. Geometrik shakllarning go‘zalligini anglashiga rassom Devid Ramzey Xeyning etrusklar san’ati haqidagi ma’ruzasi turtki berdi. Shu mavzu ustidagi mulohazalar Maksvellni ovallar chizish usulini ixtiro qilishga olib keldi. Bu usul Rene Dekart ishlariga borib taqalardi: fokuslar o‘rniga qadab qo‘yiladigan ignalar, ip va qalamdan foydalanib, aylana (bitta fokus), ellipslar (ikkita fokus) va yanada murakkab oval shakllar (ko‘proq fokuslar) chizish mumkin edi. Bu natijalar professor Jeyms Forbes tomonidan Edinburg Qirollik jamiyati yig‘ilishida ma’lum qilindi va keyinchalik uning «To‘plamlar»ida chop etildi. Akademiyada o‘qigan davrida Maksvell o‘z sinfdoshlari Lyuis Kempbell (ingl. Lewis Campbell), keyinchalik klassik filologiya mutaxassisi va Maksvell tarjimayi holi muallifi sifatida tanilgan, shuningdek, bo‘lajak mashhur matematik Piter Gatri Tet, u Maksvell bilan bir sinf pastda o‘qirdi.

Edinburg universiteti. Fotoelastiklik (1847—1850)

XIX asr boshlarida Edinburg universiteti

1847-yilda akademiyadagi o‘qish muddati tugadi va noyabrda Maksvell Edinburg universitetida u fizik Forbesning, matematik Filip Kelland, faylasuf Uilyam Hamilton ma’ruzalarini tingladi; matematika, fizika va falsafaga oid ko‘plab asarlarni o‘rgandi, optika, kimyo va magnetizm bo‘yicha tajribalar o‘tkazdi. O‘qish davrida Maksvell dumalash egri chiziqlari haqida maqola tayyorladi, biroq asosiy e’tiborini materiallarning mexanik xususiyatlarini qutblangan yorug‘lik yordamida o‘rganish. Bu tadqiqot g‘oyasi 1847-yil bahorida mashhur shotland fizigi Uilyam Nikoll bilan tanishganiga borib taqaladi. U Maksvellga o‘zi yasagan ikkita qutblash asbobini sovg‘a qilgan edi (Nikol prizmalari). Maksvell qutblangan nurlanishdan yuklangan qattiq jismlarning ichki kuchlanishlarini aniqlashda foydalanish mumkinligini tushundi. U turli shakldagi jismlarning modellarini jelatindan yasadi va ularni deformatsiyalab, qutblangan yorug‘likda siqilish hamda cho‘zilish yo‘nalishlariga mos keluvchi rangli tasvirlarni kuzatdi. Tajriba natijalarini nazariy hisob-kitoblar bilan taqqoslab, Maksvell elastiklik nazariyasidagi ko‘plab eski qonuniyatlarni tekshirdi va yangilarini aniqladi, jumladan, hisoblash uchun juda murakkab bo‘lgan holatlarni ham o‘rgandi. U ichi bo‘sh silindrlar, sterjenlar, dumaloq disklar, ichi bo‘sh sharlar va tekis uchburchaklar ichidagi kuchlanishlarga oid jami 14 ta masalani yechdi. Shu tariqa fotoelastiklik usulining rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Bu natijalar qurilish mexanikasi uchun ham katta ahamiyatga ega edi. Maksvell 1850-yilda ularni Edinburg Qirollik jamiyati yig‘ilishlaridan birida taqdim etdi. Bu uning ishlari ilk bor jiddiy e’tirof etilganidan dalolat berdi.

Kembrij (1850—1856)

Universitetdagi tahsil

1850-yilda, otasi o‘g‘lini o‘ziga yaqinroq joyda qoldirishni istaganiga qaramay, Maksvellni Kembrij universitetiga yuborishga qaror qilindi (uning barcha do‘stlari nufuzliroq ta’lim olish uchun Shotlandiyani allaqachon tark etgan edi). Kuzda u Kembrijga yetib keldi va eng arzon kollej — Piterxausga o‘qishga kirdi; unga kollej binosidan xona berildi. Biroq Piterxausdagi o‘quv dasturi uni qoniqtirmadi, bundan tashqari, o‘qishni tugatgach, kollejda qolish imkoniyati deyarli yo‘q edi. Ko‘plab qarindoshlari va tanishlari, jumladan, professorlar Jeyms Forbes hamda Uilyam Tomson (bo‘lajak lord Kelvin) unga Triniti-kollejga o‘tishni maslahat berishdi; Maksvellning shotlandiyalik do‘stlaridan ayrimlari ham shu yerda tahsil olardi. Oxir-oqibat, Piterxausdagi birinchi semestrdan so‘ng Jeyms otasini Triniti-kollejga o‘tish zarurligiga ishontirdi.

Triniti-kollejning Great Gate darvozasi

1852-yilda Maksvell kollej stipendiyasini oldi va uning binosidan xona oldi. Bu davrda u ilmiy faoliyat bilan kam shug‘ullandi, ammo ko‘p kitob o‘qidi, Jorj Stoks ma’ruzalariga va Uilyam Xopkins seminarlariga qatnashdi; Xopkins uni imtihonlarga tayyorlardi. U yangi do‘stlar orttirdi, ermak uchun she’rlar yozdi (ularning ko‘pchiligini keyinchalik Lyuis Kempbell nashr ettirdi). Maksvell universitetning intellektual hayotida faol ishtirok etdi. U eng o‘ziga xos va chuqur g‘oyalarga ega o‘n ikki kishini birlashtirgan «Havoriylar klubi»ga saylandi. Bu klubda u turli mavzularda ma’ruzalar qildi. Yangi odamlar bilan muloqot unga vatanida osoyishta hayot kechirgan yillari shakllangan tortinchoqlik va kamgaplikni yengishga yordam berdi. Jeymsning kun tartibi ham ko‘pchilikka g‘ayrioddiy tuyulardi: ertalab soat yettidan kechki beshgacha ishlardi, so‘ng uxlar, soat to‘qqiz yarimda uyg‘onib kitob o‘qishga kirishardi; tungi ikkidan ikki yarimgacha badan tarbiya sifatida yotoqxona yo‘laklarida yugurardi, keyin yana tonggacha uxlar edi.

Bu vaqtga kelib uning falsafiy va diniy qarashlari to‘liq shakllandi. Bu qarashlar bolalik yillaridan boshlangan sezilarli eklektik xususiyatga ega edi: u otasining presviterian cherkoviga ham, Izabella xolasining episkopal cherkoviga ham qatnardi. Kembrijda Maksvell ilohiyotshunos xristian sotsializmi nazariyasi tarafdoriga aylandi. Bu nazariyani ilohiyotshunos Frederik Denison Moris — «keng cherkov[ingl.]» oqimi mafkurachisi va Ishchilar kolleji[ingl.]. Jamiyatni takomillashtirishning asosiy yo‘li ta’lim va madaniyatni rivojlantirish deb hisoblagan Jeyms ushbu muassasa faoliyatida qatnashdi va kechqurunlari u yerda ommabop ma’ruzalar o‘qidi. Shu bilan birga, Xudoga qat’iy ishongan bo‘lsa-da, u haddan tashqari dindor emas edi va cherkov marosimlariga bormagani uchun bir necha bor ogohlantirish oldi. Ilohiyot sohasida faoliyat yuritishga qaror qilgan do‘sti Lyuis Kempbellga yozgan maktubida Maksvell fanlarni quyidagicha tartiblagan:

Har qanday bilim sohasidagi taraqqiyot u tayanadigan faktlar soniga mutanosib va, demak, obyektiv ma’lumotlarni olish imkoniyati bilan bog‘liq. Matematikada bu juda oddiy. <…> Kimyo tabiiy tarix fanlarining barchasidan ancha ilgarilab ketgan; bu fanlarning hammasi tibbiyotdan, tibbiyot esa metafizika, huquqshunoslik va axloqshunoslikdan oldinda; ularning barchasi ilohiyotdan oldinda. …menimcha, aniq va moddiy fanlarni Aql va Ruhni yuksak darajada o‘rganish bilan taqqoslaganda aslo mensimaslik kerak emas.

Boshqa bir maktubida u ilmiy faoliyati va umuman hayotining tamoyilini shunday ifodalagan:

Mana mening anchadan beri o‘ylab yurgan ulkan rejam. U goh so‘nadi, goh yana jonlanadi va asta-sekin tobora ko‘proq xayolimni band etmoqda… Rejaning asosiy qoidasi — o‘rganilmay qolgan hech narsani qoldirmaslik. Hech narsa «muqaddas zamin», ijobiy yoki salbiy ma’nodagi muqaddas va o‘zgarmas haqiqat bo‘lmasligi kerak.

1854-yil yanvarida Maksvell yakuniy Tripos[ingl.] imtihonini topshirib, talabalar ro‘yxatida ikkinchi o‘rinni egalladi (Second Wrangler), bakalavr darajasini oldi. Keyingi sinov — an’anaviy Smit mukofotiga da’vogarlik uchun yozma matematik tadqiqotda — u Stoks taklif qilgan va hozir Stoks teoremasi. Ushbu sinov natijalariga ko‘ra u mukofotni kursdoshi Edvard Rauz.

Ranglar nazariyasi

Qo‘lida rangli charxpalak tutgan 24 yoshli Maksvell

Imtihonni topshirgach, Maksvell professorlik lavozimiga tayyorlanish uchun Kembrijda qolishga qaror qildi. U shogirdlar bilan shug‘ullandi, Cheltenxem-kollejda imtihon oldi, yangi do‘stlar orttirdi, Ishchilar kolleji bilan hamkorlikni davom ettirdi. Makmillan nashriyoti muharririning taklifiga ko‘ra optika bo‘yicha kitob yozishni boshladi (ammo uni tugatmadi), bo‘sh vaqtida esa sog‘lig‘i keskin yomonlashgan otasini ko‘rish uchun Glenlerga borib turdi. Shu davrga Kembrij folkloriga kirgan «mushukni aylantirish» haqidagi hazilomuz tajriba tadqiqoti ham to‘g‘ri keladi: unda mushuk to‘rt oyog‘i bilan yerga tushishi uchun u qanday eng kichik balandlikdan tushishi kerakligi aniqlanmoqchi bo‘lgan.

Biroq bu davrda Maksvellning asosiy ilmiy qiziqishi ranglar nazariyasiga qaratilgan edi. Bu nazariya Isaak Nyutonning yetti asosiy rang haqidagi qarashlaridan boshlangan. Maksvell Tomas Yang tomonidan ilgari surilgan uchta asosiy rang g‘oyasini davom ettirdi. Yang bu ranglarni inson organizmidagi fiziologik jarayonlar bilan bog‘lagan edi. Muhim ma’lumotlar ranglarni ajrata olmaslik, yoki daltonizm. Ranglarni aralashtirish bo‘yicha tajribalarda, ko‘p jihatdan mustaqil ravishda takrorlangan German Gelmgolts, Maksvell «rangli charxpalak»dan foydalandi. Bu disk turli ranglarga bo‘yalgan sektorlarga bo‘lingan edi. Shuningdek, u etalon ranglarni aralashtirish imkonini beruvchi o‘zi ishlab chiqqan optik tizim — «rangli quti»dan ham foydalandi. Bunday qurilmalar avval ham ishlatilgan, biroq Maksvell ulardan foydalanib miqdoriy natijalar olishni va aralashtirish natijasida hosil bo‘ladigan ranglarni ancha aniq bashorat qilishni boshladi. Masalan, u ko‘k va sariq ranglarni aralashtirish ko‘pchilik o‘ylaganidek yashil emas, balki pushti tus berishini ko‘rsatdi. Maksvell tajribalari oq rangni ko‘k, qizil va sariq ranglarni aralashtirib olish mumkin emasligini ko‘rsatdi. Buni ilgari Devid Bryuster va boshqa ayrim olimlar taxmin qilgan edi, ammo asosiy ranglar qizil, yashil va ko‘k ekanligi aniqlandi. Ranglarni grafik ko‘rinishda ifodalash uchun Maksvell Yangga ergashib uchburchakdan foydalandi: uning uchlarida asosiy ranglar, ichidagi nuqtalarda esa ularni aralashtirish natijasida hosil bo‘ladigan ranglar joylashgan.

Elektr bo‘yicha birinchi ish

Maykl Faradey (taxminan 1861-yil)

Kembrijda ishlagan yillari Maksvellning elektr muammosiga ilk bor jiddiy qiziqishi boshlandi: elektr. 1854-yil fevralida, imtihonni topshirganidan ko‘p o‘tmay, u Uilyam Tomsondan bu mavzudagi adabiyotlarni va ularni qanday tartibda o‘qish kerakligini tavsiya qilishni so‘radi. Maksvell elektr va magnetizm, elektr va magnit hodisalarining tabiatiga oid ikki xil qarash mavjud edi. Yevropa qit’asidagi ko‘pchilik olimlar, jumladan, Andre-Mari Amper, Frans Neyman va Vilgelm Veber, masofadan ta’sir qilish konsepsiyasiga amal qilib, elektromagnit kuchlarni gravitatsion tortishishga o‘xshatishgan: ularning fikricha, ikki massa masofadan turib bir zumda o‘zaro ta’sirlashadi. Bu fiziklar ishlab chiqqan elektrodinamika shakllangan va qat’iy fan edi. Boshqa tomondan, Maykl Faradey, elektromagnit induksiya hodisasini birinchi bo‘lib kashf etgan olim sifatida kuch chiziqlari g‘oyasini ilgari surdi; ular elektr zaryadlarini yoki magnitning shimoliy va janubiy qutblarini birlashtiruvchi kuch chiziqlari g‘oyasini ilgari surdi. Faradeyga ko‘ra, kuch chiziqlari butun atrof-muhitni to‘ldirib, maydon hosil qiladi hamda elektr va magnit o‘zaro ta’sirlarni yuzaga keltiradi. Maksvell masofadan ta’sir qilish konsepsiyasini qabul qila olmadi, chunki bu uning fizik sezgisiga zid edi. Shu sababli u tez orada Faradey qarashlarini qo‘llab-quvvatlay boshladi:

Bir jism boshqa jismga masofadan ta’sir qilayotganini kuzatganimizda, bu ta’sir bevosita va to‘g‘ridan-to‘g‘ri amalga oshadi, degan xulosaga kelishdan oldin, odatda, jismlar orasida qandaydir moddiy bog‘lanish bor-yo‘qligini tekshiramiz… Havoning xususiyatlarini bilmaydigan kishiga kuchning shu ko‘rinmas muhit orqali uzatilishi masofadan ta’sir qilishning boshqa har qanday misoli kabi tushunarsiz tuyuladi… Bu [kuch] chiziqlariga shunchaki matematik mavhumlik sifatida qaramaslik kerak. Ular muhitdagi arqon tarangligiga o‘xshash kuchlanish yo‘nalishlaridir…

Maksvell oldida Faradey qarashlarini ham, masofadan ta’sir qilish tarafdorlari olgan to‘g‘ri natijalarni ham qamrab oladigan matematik nazariya yaratish vazifasi turardi. U Uilyam Tomson muvaffaqiyatli qo‘llagan analogiyalar usulidan foydalanishga qaror qildi. Tomson 1842-yilda elektr o‘zaro ta’siri bilan qattiq jismdagi issiqlik uzatish jarayonlari o‘rtasidagi o‘xshashlikni payqagan edi. Bu unga issiqlik uchun olingan natijalarni elektr hodisalariga tatbiq etish va elektr ta’sirining qandaydir muhit orqali uzatilish jarayonlarini birinchi marta matematik asoslash imkonini berdi. 1846-yilda Tomson elektr va elastiklik o‘rtasidagi o‘xshashlikni o‘rgandi. Maksvell esa boshqa analogiyadan foydalandi: u gidrodinamik kuch chiziqlari modelini ishlab chiqib, ularni ideal siqilmaydigan suyuqlik bilan to‘ldirilgan naychalarga o‘xshatdi (magnit va elektr induksiyasi vektorlari suyuqlik tezligi vektoriga o‘xshash). U Faradey tasvirlagan maydon qonuniyatlarini birinchi marta matematik tilda — differensial tenglamalar orqali ifodaladi. Robert Milliken, Maksvell «Faradey qarashlarining oddiygina yalang‘och tanasini matematikaning aristokratik liboslariga burkadi». Biroq u o‘sha paytda tinch holatdagi zaryadlar bilan «harakatlanayotgan elektr» (toklar), ularning o‘zaro bog‘liqligini ochib bera olmadi. Bu bog‘liqlikning yo‘qligi, aftidan, uning tadqiqot olib borishiga turtki bergan asosiy sabablardan biri edi.

1855-yil sentabrida Maksvell Britaniya assotsiatsiyasining kongressida Glazgoda, yo‘lda kasal otasini ko‘rish uchun to‘xtab o‘tdi. Kembrijga qaytgach, kollej kengashi a’zosi bo‘lish huquqini beruvchi imtihonni muvaffaqiyatli topshirdi (bu uylanmaslikka qasamyod). Yangi semestrda Maksvell gidrostatika va optika bo‘yicha ma’ruzalar o‘qiy boshladi. 1856-yil qishida u Shotlandiyaga qaytib, otasini Edinburgga olib keldi va fevralda Angliyaga qaytdi. Bu vaqtda u tabiiy falsafa professori lavozimi bo‘shaganini bildi. Bu lavozim Marishal-kollej[ingl.]da Aberdinda joylashgan edi. Maksvell otasiga yaqinroq bo‘lishga umid qilib va Kembrijda aniq istiqbol ko‘rmay, bu lavozimni egallashga urinib ko‘rishga qaror qildi. Mart oyida u otasini yana Glenlerga olib bordi. Otasining ahvoli yaxshilangandek tuyuldi, biroq 2-aprel kuni u vafot etdi. Aprel oxirida Maksvell Aberdinda professor lavozimiga tayinlandi. Yozni oilaviy mulkda o‘tkazgach, oktabrda yangi ish joyiga yetib keldi.

Aberdin (1856—1860)

O‘qituvchilik faoliyati. Uylanishi

Aberdinga kelgan dastlabki kunlaridanoq Maksvell qarovsiz qolgan tabiiy falsafa kafedrasida ta’lim jarayonini yo‘lga qo‘yishga kirishdi. U to‘g‘ri o‘qitish usulini izlab, talabalarni ilmiy ishga odatlantirishga harakat qildi, ammo bu borada unchalik muvaffaqiyat qozonmadi. Hazil va so‘z o‘yinlariga boy ma’ruzalari ko‘pincha shu qadar murakkab masalalarga bag‘ishlanardiki, bu ko‘pchilikni cho‘chitardi. Uning ma’ruzalari avvalgi uslubdan farqli ravishda mavzuni ommabop bayon etish va mavzular doirasini keng qamrab olishga kamroq urg‘u berishi, ko‘rgazmali tajribalar sonining kamligi hamda masalaning matematik tomoniga ko‘proq e’tibor qaratilishi bilan ajralib turardi. Bundan tashqari, Maksvell birinchilardan bo‘lib talabalarni amaliy mashg‘ulotlarga jalb qildi va oxirgi kurs talabalariga standart dasturdan tashqari qo‘shimcha mashg‘ulotlar tashkil etdi. Uning Aberdindagi talabalaridan biri, astronom Devid Gill, quyidagilarni eslagan:

…Maksvell yaxshi o‘qituvchi emas edi; yetmish-sakson kishidan iborat guruhimizda faqat to‘rt-besh kishi undan ko‘p narsani o‘rgandi. Odatda ma’ruzadan keyin uning yonida yana bir-ikki soat qolardik. Shunda dahshatli xotini kelib, uni soat uchdagi juda kamtarona tushlikka sudrab ketardi. Uning o‘zi esa nihoyatda yoqimli va muloyim inson edi — ko‘pincha uxlab qolardi, keyin birdan uyg‘onib, xayoliga kelgan narsalar haqida gapira boshlardi.

Maksvell rafiqasi Ketrin Meri bilan (1869-yil)

Aberdinda Maksvellning shaxsiy hayotida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi: 1858-yil fevralida u Marishal-kollejning direktori) Deniel Dyuar (Daniel Dewar), cherkov tarixi professori bo‘lgan bu kishining kenja qizi Ketrin Meri Dyuar bilan unashtirildi. Iyun oyida esa to‘y bo‘ldi. To‘ydan so‘ng darhol Maksvell Triniti-kollej kengashi a’zolari safidan chiqarildi, chunki u uylanmaslik haqidagi qasamyodini buzgan edi. Shu davrda Maksvellning ilm-fanga oid falsafiy qarashlari ham mustahkamlandi. U do‘stlaridan biriga yozgan maktubida buni shunday ifodalagan:

Moddiy fanlarga kelsak, metafizika, shaxsiy fikrlar yoki jamiyatga oid har qanday ilmiy haqiqatga eltuvchi eng to‘g‘ri yo‘l aynan shu fanlar deb bilaman. Bu sohalarda mavjud bilimlar o‘z qimmatining katta qismini moddiy fanlar bilan o‘xshatishlar o‘tkazish orqali olingan g‘oyalardan oladi. Qolgan qismi esa insoniyat uchun muhim bo‘lsa-da, ilmiy emas, balki hikmatli iboralardan iborat. Fizikaning asosiy falsafiy qadri shundaki, u ongga tayanish mumkin bo‘lgan aniq narsani beradi. Agar biror masalada xato qilsangiz, tabiat buni darhol o‘zi bildiradi.

Saturn halqalarining barqarorligi

Maksvell rafiqasi bilan. Rassom Jemayma Blekbern[ingl.]

Aberdindagi ilmiy faoliyatiga kelsak, dastlab Maksvell o‘zi buyurtma qilgan «dinamik charxpalak»ni loyihalash bilan shug‘ullandi; bu qurilma quyidagi nazariyaning ayrim jihatlarini namoyish etardi: qattiq jismlarning aylanishi. 1857-yilda «Kembrij falsafa jamiyati to‘plamlari»da uning so‘nggi bir necha yil davomida elektr bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari natijalarini o‘z ichiga olgan «Faradey kuch chiziqlari haqida» maqolasi (On Faraday’s lines of force) chop etildi. Mart oyida Maksvell maqolani Britaniyaning eng yirik fiziklariga, jumladan, Faradeyning o‘ziga ham yubordi. Ular o‘rtasida do‘stona yozishmalar boshlandi. Bu davrda u shug‘ullangan yana bir masala geometrik optika. «Optik asboblarning umumiy qonunlari haqida» maqolasida (On the general laws of optical instruments) mukammal bo‘lishi kerak bo‘lgan optik asbobning xususiyatlariga qo‘yiladigan shartlar tahlil qilindi. Keyinchalik Maksvell yorug‘likning yorug‘likning sinishi mavzusiga bir necha bor qaytdi va o‘z natijalarini muayyan qurilmalarning ishlashiga tatbiq etdi.

Biroq bu davrda Maksvellning e’tiborini ancha ko‘proq Saturn halqalarini o‘rganish 1855-yilda Kembrij universiteti tomonidan Adams mukofotiga nomzodlik uchun taklif qilingan edi (ishni ikki yil ichida yakunlash kerak bo‘lgan). Halqalar XVII asr boshida Galileo Galiley tomonidan kashf etilgan va uzoq vaqt tabiat jumboqlaridan biri bo‘lib qolgan: sayyora go‘yo noma’lum moddaning uchta yaxlit konsentrik halqasi bilan o‘ralgandek ko‘ringan (uchinchi halqa esa bundan sal oldin Jorj Bond tomonidan kashf etilgan. ). Uilyam Gershel ularni yaxlit qattiq jismlar deb hisoblagan. Per-Simon Laplas qattiq halqalar bir jinsli bo‘lmasligi, juda tor bo‘lishi va albatta aylanishi kerakligini ta’kidlagan. Halqalarning tuzilishiga oid turli variantlarni matematik tahlil qilgan Maksvell ularning na qattiq, na suyuq bo‘lishi mumkinligiga amin bo‘ldi (ikkinchi holda halqa tezda parchalanib, tomchilarga ajralib ketardi). U bunday tuzilma faqat o‘zaro bog‘lanmagan meteoroidlar. Halqalarning barqarorligi ularning Saturnga tortilishi hamda sayyora va meteoroidlarning o‘zaro harakati bilan ta’minlanadi. Furye tahlili yordamida Maksvell bunday halqada to‘lqinlarning tarqalishini o‘rgandi va muayyan sharoitlarda meteoroidlar o‘zaro to‘qnashmasligini ko‘rsatdi. Ikki halqa holatida u radiuslarining qanday nisbatida beqarorlik yuzaga kelishini aniqladi. Bu ishi uchun Maksvell 1857-yildayoq Adams mukofotini oldi, biroq mavzu ustidagi ishini davom ettirdi. Natijada 1859-yilda «Saturn halqalari harakatining barqarorligi haqida» risolasi nashr etildi (On the stability of the motion of Saturn’s rings). Bu ish ilmiy doiralarda darhol e’tirof etildi. Qirollik astronomi Jorj Eyr uni o‘zi ko‘rgan matematikaning fizikaga tatbiq etilishidagi eng yorqin namuna deb atadi. Keyinchalik gazlarning kinetik nazariyasi usullari ta’sirida Maksvell halqalarning kinetik nazariyasini ishlab chiqishga urindi, biroq bu ishda muvaffaqiyat qozona olmadi. Meteoroidlar to‘qnashuvining noelastikligi va ularning tezliklari taqsimotining sezilarli anizotropiyasi tufayli bu masala gazlar holatiga qaraganda ancha murakkab edi. 1895-yilda Jeyms Kiler va Aristarkh Belopolskiyo‘lchov natijasida Doppler siljishi Saturn halqalarining turli qismlarida qayd etildi; shuningdek, halqalarning ichki qismlari tashqi qismlariga qaraganda tezroq harakatlanishi aniqlandi. Bu Maksvellning halqalar Kepler qonunlariga bo‘ysunadigan ko‘plab mayda jismlardan tashkil topgani haqidagi xulosasini tasdiqladi. Maksvellning Saturn halqalari barqarorligi haqidagi ishi «zamonaviy darajada bajarilgan kollektiv jarayonlar nazariyasiga oid ilk tadqiqot».

Gazlarning kinetik nazariyasi. Maksvell taqsimoti

Maksvell taqsimotiga misol

Bu davrda Maksvellning yana bir asosiy ilmiy mashg‘uloti gazlarning kinetik nazariyasi, issiqlikni gaz zarralari (atomlar yoki molekulalar) harakatining bir turi sifatida talqin qilishga asoslangan edi. Maksvell Rudolf Klauzius, molekulalarning o‘rtacha erkin yugurish uzunligi va o‘rtacha tezligi tushunchalarini kiritgan olimning g‘oyalarini davom ettirdi (muvozanat holatida barcha molekulalar bir xil tezlikka ega deb taxmin qilingan). Klauzius kinetik nazariyaga ehtimollar nazariyasi. Maksvell bu mavzuga nemis olimining maqolasini Philosophical Magazine jurnalining 1859-yil fevral sonida o‘qigach qiziqdi. Dastlab uning maqsadi Klauzius qarashlarini rad etish edi, biroq keyin ularni e’tiborga loyiq va rivojlantirish kerak deb tan oldi. 1859-yil sentabridayoq Maksvell Aberdinda bo‘lib o‘tgan Britaniya assotsiatsiyasi yig‘ilishida o‘z ishi haqida ma’ruza qildi. Ma’ruza natijalari «Gazlarning dinamik nazariyasiga oid tasvirlar» maqolasida bayon qilingan (Illustrations of the Dynamical Theory of Gases), 1860-yil yanvar va iyul oylarida uch qismda chop etildi. Maksvell gazni berk fazoda tartibsiz harakatlanib, o‘zaro to‘qnashadigan juda ko‘p ideal elastik sharchalar (molekulalar) majmuasi sifatida tasavvur qildi. Sharchalar-molekulalarni tezligiga qarab guruhlarga ajratish mumkin. Barqaror holatda har bir guruhdagi molekulalar soni o‘zgarmaydi, garchi ular to‘qnashuvlardan keyin tezligini o‘zgartirishi mumkin bo‘lsa-da. Bundan muvozanat holatida zarrachalarning tezligi bir xil bo‘lmasligi, balki tezliklar bo‘yicha quyidagi taqsimotga muvofiq kelishi anglashildi: Gauss egri chizig‘i ( (Maksvell taqsimoti). Olingan taqsimot funksiyasi yordamida Maksvell ko‘chish hodisalarida muhim rol o‘ynaydigan bir qator kattaliklarni: muayyan tezlik oralig‘idagi zarrachalar sonini, o‘rtacha tezlikni va tezlik kvadratining o‘rtacha qiymatini hisoblab chiqdi. To‘liq taqsimot funksiyasi har bir koordinata uchun taqsimot funksiyalarining ko‘paytmasi sifatida hisoblandi. Bu ularning o‘zaro mustaqilligini anglatardi. O‘sha davrda ko‘pchilikka bu holat ravshan tuyulmagan va uni isbotlash talab etilgan (isbot keyinroq berildi).

Keyinchalik Maksvell erkin yugurishning o‘rtacha uzunligi ifodasidagi sonli koeffitsiyentni aniqlashtirdi, shuningdek, ikki gazning muvozanatdagi aralashmasida o‘rtacha kinetik energiyalar tengligini isbotladi. Ichki ishqalanish (qovushoqlik) muammosini ko‘rib chiqib, Maksvell erkin yugurishning o‘rtacha uzunligini birinchi marta baholadi va to‘g‘ri tartibdagi qiymatni oldi. Nazariyaning yana bir, dastlab paradoksal tuyulgan xulosasi gazning ichki ishqalanish koeffitsiyenti uning zichligiga bog‘liq emasligidan iborat edi. Bu keyinchalik tajribada tasdiqlandi. Bundan tashqari, nazariyadan bevosita Avogadro qonunining izohi ham kelib chiqardi. Shunday qilib, Maksvell 1860-yildagi ishida fizika tarixida mik jarayonlarning birinchi statistik modelini yaratdi. Bu model statistik mexanika.

Maqolaning ikkinchi qismida Maksvell ichki ishqalanish bilan bir qatorda, shu nuqtayi nazardan boshqa ko‘chish jarayonlarini ham ko‘rib chiqdi — diffuziya va issiqlik o‘tkazuvchanligi. Uchinchi qismda u to‘qnashayotgan zarrachalarning aylanma harakati masalasiga murojaat qildi va ilk bor teng taqsimlanish qonunini oldi. Bu qonunga ko‘ra, kinetik energiya ilgarilanma va aylanma erkinlik darajalari bo‘yicha taqsimlanadi. Olim ko‘chish hodisalariga o‘z nazariyasini tatbiq etish natijalari haqida Britaniya assotsiatsiyasining navbatdagi yig‘ilishida Oksfordda 1860-yil iyunida ma’ruza qildi.

Lavozimidan ayrilishi

Maksvell ish joyidan mamnun edi: bu lavozim undan faqat oktabrdan aprelgacha hozir bo‘lishni talab qilardi, qolgan vaqtini u Glenlerda o‘tkazardi. U kollejdagi erkin muhitni, qat’iy majburiyatlarning yo‘qligini yoqtirardi. Biroq to‘rt regentdan biri sifatida (regent) u vaqti-vaqti bilan kollej senati yig‘ilishlariga qatnashishi kerak edi. Bundan tashqari, haftada bir marta «Aberdin fan maktabi» (Aberdeen School of Science) deb ataladigan joyda hunarmandlar va mexaniklar uchun amaliy yo‘nalishdagi pullik ma’ruzalar o‘qirdi. U Kembrijdagidek ishchilarni o‘qitishga qiziqishda davom etdi. 1859-yil oxirida Aberdinning ikki kolleji — Marishal-kollej va Kingz-kollejni — Aberdin universiteti tarkibida birlashtirish haqida qaror chiqarilgach, Maksvellning mavqei o‘zgardi. Shu sababli 1860-yil sentabridan Maksvell egallab turgan professorlik lavozimi tugatildi (birlashtirilgan kafedra Kingz-kollejning nufuzli professori Devid Tomsonga berildi). Forbes ketganidan keyin bo‘shagan Edinburg universitetining tabiiy falsafa professori lavozimi uchun tanlovda qatnashish urinishi muvaffaqiyatsiz tugadi: bu lavozimni uning eski do‘sti Piter Tet egalladi. 1860-yil yozining boshida Maksvellga tabiiy falsafa kafedrasi professori lavozimini egallash taklif qilindi — bu London Kingz-kolleji.

London (1860—1865)

Turli vazifalar

1860-yil yozini va kuz boshini, Londonga ko‘chib o‘tguniga qadar Maksvell Glenlerdagi oilaviy mulkida vaqt o‘tkazdi. Bu yerda u chechak bilan og‘ir kasallandi va faqat xotinining parvarishi tufayli tuzalib ketdi. Tajribaviy fanga katta e’tibor beriladigan (bu yerda jihozlanishi bo‘yicha eng yaxshi fizik laboratoriyalardan ayrimlari mavjud edi) va ko‘p sonli talabalar tahsil oladigan Kingz-kollejdagi ish unga bo‘sh vaqtni juda kam qoldirardi. Shunga qaramay, u uyida sovun pufakchalari va rangli quti bilan tajribalar o‘tkazishga, gazlar qovushoqligini o‘lchashga ulgurar edi. 1861-yilda Maksvell asosiy elektr birliklarini aniqlash vazifasi yuklangan Etalonlar qo‘mitasi tarkibiga kirdi. Etalon materiali sifatida elektr qarshiligi etaloni uchun qotishma sifatida platina va kumush. Sinchkov o‘lchovlar natijalari 1863-yilda e’lon qilindi va 1881-yilda Xalqaro elektrchilar kongressiga om, amper va voltni asosiy birliklar sifatida tavsiya qilish uchun asos bo‘ldi. Maksvell elastiklik nazariyasi va inshootlarni hisoblash bilan ham shug‘ullanishni davom ettirdi. U grafostatika usullari yordamida fermalardagi kuchlanishlarni (Maksvell teoremasi) ko‘rib chiqdi, sferik qobiqlarning muvozanat shartlarini tahlil qildi va jismlardagi ichki kuchlanish diagrammalarini qurish usullarini ishlab chiqdi. Amaliy ahamiyati katta bo‘lgan bu ishlari uchun unga Keyt mukofoti[ingl.] Edinburg Qirollik jamiyati tomonidan berildi.

Birinchi rangli fotosurat

«Tartan tasmasi» — dunyodagi birinchi rangli fotosurat

1860-yil iyunida Oksfordda bo‘lib o‘tgan Britaniya assotsiatsiyasi yig‘ilishida Maksvell ranglar nazariyasi bo‘yicha natijalari haqida ma’ruza qildi va ularni rangli quti yordamidagi tajribalar bilan namoyish etdi. O‘sha yilning oxirida London Qirollik jamiyati ranglarni aralashtirish va optika bo‘yicha tadqiqotlari uchun unga Rumford medalini topshirdi. 17-may 1861-yilda Qirollik institutida «Uchta asosiy rang nazariyasi haqida» mavzusida ma’ruza qilgan Maksvell o‘z nazariyasining to‘g‘riligini yana bir ishonchli dalil bilan tasdiqladi — dunyodagi birinchi rangli fotosuratni namoyish etdi. Bu g‘oya unda 1855-yildayoq paydo bo‘lgan edi. Fotograf Tomas Satton bilan birgalikda fotografik emulsiyali shisha ustidagi rangli tasmaning uchta negativi olindi (kollodiy). Negativlar yashil, qizil va ko‘k filtrlar (turli metall tuzlarining eritmalari) orqali suratga olindi. Keyin negativlarni o‘sha filtrlar orqali yoritib, rangli tasvir olishga muvaffaq bo‘lindi. Deyarli yuz yil o‘tgach, Maksvell tajribasi sharoitlarini qayta yaratgan «Kodak» kompaniyasi xodimlari mavjud fotomateriallar rangli fotosuratni namoyish etishga, xususan, qizil va yashil tasvirlarni olishga imkon bermasligini ko‘rsatdilar. Tasodif tufayli Maksvell olgan tasvir butunlay boshqa ranglar — ko‘k diapazondagi va yaqin ultrabinafsha to‘lqinlar aralashishi natijasida hosil bo‘lgan edi. Shunga qaramay, Maksvell tajribasida rangli fotosurat olishning to‘g‘ri tamoyili mujassam edi. Bu tamoyil ko‘p yillar o‘tgach, yorug‘likka sezgir bo‘yoqlar.

Siljish toki. Maksvell tenglamalari

Kondensatorda siljish toki tasviri

Maksvellga ta’sir qilgan olimlardan biri — Faradey va Tomsonning g‘oyalari asosida Maksvell shunday xulosaga keldiki, magnetizmning uyurma tabiati bor, elektr toki esa ilgarilanma harakat tabiatiga ega. Elektromagnit hodisalarni yaqqol tasvirlash uchun u yangi, sof mexanik model yaratdi. Bu modelga ko‘ra, aylanayotgan «molekulyar uyurmalar» magnit maydon hosil qiladi, eng kichik uzatuvchi «bo‘sh g‘ildirakchalar» esa uyurmalarning bir yo‘nalishda aylanishini ta’minlaydi. Ushbu uzatuvchi g‘ildirakchalarning ilgarilanma harakati (Maksvell atamasi bilan aytganda, «elektr zarralari») elektr toki hosil bo‘lishini ta’minlaydi. Bunda magnit maydon, uyurmalarning aylanish o‘qi bo‘ylab yo‘nalgan holda, tok yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘ladi. Bu Maksvell asoslab bergan «parma qoidasi». Ushbu mexanik model doirasida nafaqat elektromagnit induksiya hodisasini va tok hosil qiladigan maydonning uyurmaviy xususiyatini yaqqol tasvirlash, balki Faradey hodisasiga simmetrik bo‘lgan effektni ham kiritish mumkin bo‘ldi: elektr maydonining o‘zgarishi (shunday deb ataluvchi siljish toki, maydon ta’sirida uzatuvchi g‘ildirakchalar yoki o‘zaro bog‘langan molekulyar zaryadlarning siljishi natijasida hosil bo‘ladi) magnit maydonining paydo bo‘lishiga olib kelishi kerak. Siljish toki bevosita elektr zaryadi uchun uzluksizlik tenglamasini keltirib chiqardi, ya’ni berk bo‘lmagan toklar haqidagi tasavvurga olib keldi (ilgari barcha toklar berk deb hisoblangan). Bunda tenglamalar simmetriyasi haqidagi mulohazalar, aftidan, hech qanday rol o‘ynamagan. Mashhur fizik J. J. Tomson siljish tokini kashf etishni «Maksvellning fizikaga qo‘shgan eng katta hissasi». Bu natijalar «Fizik kuch chiziqlari haqida» maqolasida bayon qilingan (On physical lines of force), 1861—1862-yillarda bir necha qismda chop etilgan.

. Xuddi shu maqolada Maksvell o‘z modelida buzilishlarning tarqalishini ko‘rib chiqib, uyurmali muhitning xususiyatlarini Frenelning yorug‘lik tashuvchi efiri bilan taqqosladi. Bu o‘xshashlik buzilishlarning tarqalish tezligi (elektrning elektromagnit va elektrostatik birliklari nisbati bo‘lib, uni Veber va Rudolf Kolraush aniqlagan) hamda yorug‘lik tezligini esa Ippolit Fizo o‘lchagan. Shu tariqa Maksvell yorug‘likning elektromagnit nazariyasini yaratish yo‘lida qat’iy qadam tashladi:

Yorug‘lik elektr va magnit hodisalariga sabab bo‘ladigan ayni muhitning ko‘ndalang tebranishlaridan tashkil topgan, degan xulosadan deyarli voz kecha olmaymiz.

Shunga qaramay, bu muhit (efir) va uning xususiyatlari Maksvell uchun birinchi darajali qiziqish uyg‘otmagan. Biroq u elektromagnetizmni, shubhasiz, mexanika qonunlarini efirga tatbiq etish natijasi deb bilgan. Bu haqda Anri Puankare, «Maksvell elektr va magnetizmni mexanik jihatdan tushuntirib bermaydi; u faqat ularning o‘zaro bog‘liqligini matematik tarzda ifodalaydi».

1864-yilda Maksvellning navbatdagi «Elektromagnit maydonning dinamik nazariyasi» maqolasi (A dynamical theory of the electromagnetic field) chop etildi. Unda uning nazariyasi ancha batafsil ifodalangan (aynan shu yerda «elektromagnit maydon» atamasining o‘zi ilk bor paydo bo‘lgan). Shu bilan birga, u qo‘pol mexanik modeldan voz kechdi (olimning tan olishicha, bunday tasavvurlar faqat «tushuntirish uchun emas, balki tasvirlash uchun»), maydon tenglamalarining sof matematik ifodasini (Maksvell tenglamalarini) qoldirdi. Maydon ilk bor muayyan energiyaga ega, fizik jihatdan real tizim sifatida talqin qilindi. Bu, aftidan, Maksvell muhokama qilgan zaryadlarning kechikib ta’sir qilishi (umuman, kechikuvchi o‘zaro ta’sir) hodisasining realligini ilk bor anglash bilan bog‘liq edi. Xuddi shu ishda u amalda elektromagnit to‘lqinlar mavjudligi haqidagi gipotezani ilgari surdi. Biroq Faradeyga ergashib, u faqat magnit to‘lqinlar haqida yozdi (elektromagnit to‘lqinlar to‘liq ma’noda bu atama bilan 1868-yilgi maqolada paydo bo‘ldi). Uning tenglamalariga ko‘ra, bu ko‘ndalang to‘lqinlarning tezligi yorug‘lik tezligiga teng edi. Shu tariqa yorug‘likning elektromagnit tabiati haqidagi tasavvur uzil-kesil shakllandi. Bundan tashqari, Maksvell shu ishida o‘z nazariyasini yorug‘likning kristallar ichida tarqalishi masalasiga ham tatbiq etdi. Bu kristallarda dielektrik yoki magnit singdiruvchanlik yo‘nalishga bog‘liq bo‘ladi. U nazariyani metallar, materialning elektr o‘tkazuvchanligini hisobga olgan to‘lqin tenglamasini oldi.

Molekulyar fizika bo‘yicha tajribalar

Elektromagnetizm bilan shug‘ullanishi bilan bir qatorda, Maksvell Londonda kinetik nazariya bo‘yicha olgan natijalarini tekshirish uchun bir nechta tajriba o‘tkazdi. U havoning qovushoqligini aniqlash uchun maxsus asbob yasadi va uning yordamida ichki ishqalanish koeffitsiyenti zichlikka bog‘liq emasligi haqidagi xulosa to‘g‘riligiga ishonch hosil qildi (bu tajribalarni xotini bilan birga o‘tkazgan). Keyinchalik lord Reley shunday deb yozgan edi: «Butun ilm-fan sohasida gaz qovushoqligining barcha zichliklarda o‘zgarmas qolishidan ko‘ra go‘zalroq yoki mazmunliroq kashfiyot yo‘q». 1862-yildan keyin, Klauzius Maksvell nazariyasining bir qator qoidalarini (ayniqsa, issiqlik o‘tkazuvchanligi masalalariga oid jihatlarini) tanqid qilgach, Maksvell bu e’tirozlarni qabul qildi va natijalarini tuzatishga kirishdi. Biroq ko‘p o‘tmay, erkin yugurishning o‘rtacha uzunligi haqidagi tasavvurga asoslangan usul ko‘chish jarayonlarini ko‘rib chiqish uchun yaroqsiz degan xulosaga keldi (bunga qovushoqlikning haroratga bog‘liqligini tushuntirib bo‘lmasligi dalil edi).

Glenler (1865—1871)

Mulkdagi hayot

1865-yilda Maksvell Londonni tark etib, oilaviy mulkiga qaytishga qaror qildi. Bunga ilmiy ishga ko‘proq vaqt ajratish istagi, shuningdek, pedagogik muvaffaqiyatsizliklar sabab bo‘ldi: nihoyatda murakkab ma’ruzalarida tartib-intizomni saqlash unga hech uddalanmasdi. Glenlerga ko‘chib o‘tganidan ko‘p o‘tmay, u og‘ir kasallikka chalindi: bosh saramasi, ot minib sayr qilayotganda olgan jarohati sababli yuzaga kelgan. Sog‘aygach, Maksvell xo‘jalik ishlariga, mulkini qayta qurish va kengaytirishga faol kirishdi. U muntazam ravishda London va Kembrijga borib turdi, u yerda imtihonlar olishda qatnashdi. Uning ta’siri ostida imtihon amaliyotiga amaliy mazmundagi savollar va masalalar kiritila boshlandi. Masalan, 1869-yilda u imtihon uchun tushayotgan to‘lqinning o‘z tebranish chastotasiga ega molekulalar bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan ilk nazariyani dispersiya, tushayotgan to‘lqinning muayyan xususiy tebranish chastotasiga ega molekulalar bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan. Ushbu modelda olingan sinish ko‘rsatkichining chastotaga bog‘liqligi oradan uch yil o‘tib Verner fon Zelmeyer (Werner von Sellmeier), Maksvell — Zelmeyer dispersiya nazariyasi XIX asr oxirida o‘tkazilgan tajribalarda Genrix Rubens.

tomonidan tasdiqlandi. 1867-yil bahorini Maksvell tez-tez kasal bo‘lib turadigan rafiqasi bilan shifokor maslahati asosida Italiyada, diqqatga sazovor joylari bilan tanishdi: Rim va Florensiya, professor Karlo Matteuchchi bilan uchrashdi va tillarni mashq qildi (u yunon, lotin, italyan, fransuz va nemis tillarini yaxshi bilardi). Germaniya, Fransiya va Niderlandiya orqali ular vataniga qaytishdi. 1870-yilda Maksvell Britaniya assotsiatsiyasining matematika va fizika bo‘limi raisi sifatida Liverpul.

Ko‘chish jarayonlari nazariyasi. «Maksvell demoni»

Maksvell kinetik nazariya masalalari bilan shug‘ullanishda davom etdi. U «Gazlarning dinamik nazariyasi haqida» ishida (On the dynamical theory of gases, 1866) ko‘chish jarayonlarining avvalgisidan umumiyroq nazariyasini yaratdi. Gazlar qovushoqligini o‘lchash bo‘yicha tajribalari natijasida u molekulalarni elastik sharchalar deb tasavvur qilishdan voz kechishga qaror qildi. Yangi ishida molekulalarni bir-biridan masofaga bog‘liq kuch bilan itariladigan kichik jismlar sifatida ko‘rib chiqdi (tajribalari asosida bu itarilish masofaning beshinchi darajasiga teskari proporsional ekanini aniqladi). Muhit qovushoqligini hisoblash uchun eng sodda bo‘lgan molekula modeli («Maksvell molekulalari») asosida fenomenologik ko‘rib chiqib, u birinchi marta muvozanat o‘rnatilish vaqtini anglatuvchi relaksatsiya vaqtini kiritdi. Keyin u bir xil yoki turli turdagi ikki molekulaning o‘zaro ta’sir jarayonlarini yagona matematik yondashuv asosida tahlil qildi va keyinchalik Lyudvig Bolsman tomonidan umumlashtirilgan to‘qnashuvlar integralini nazariyaga birinchi marta kiritdi. Ko‘chish jarayonlarini ko‘rib chiqib, diffuziya va issiqlik o‘tkazuvchanligi koeffitsiyentlarini aniqladi hamda ularni tajriba ma’lumotlari bilan bog‘ladi. Maksvellning ayrim fikrlari noto‘g‘ri bo‘lib chiqqan bo‘lsa-da (masalan, molekulalarning o‘zaro ta’sir qonunlari ancha murakkab), u ishlab chiqqan umumiy yondashuv juda samarali bo‘ldi. Jumladan, qovushoq-elastiklik nazariyasining asoslari «Maksvell muhiti[ingl.]» deb ataladigan muhit modeli asosida yaratildi. 1866-yildagi shu ishida u molekulalarning tezliklar bo‘yicha taqsimotini keyinchalik batafsil muvozanat prinsipi.

Maksvell gazlarning kinetik nazariyasi va elektr bo‘yicha monografiyalarini yozishga katta e’tibor berdi. Glenlerda u «Issiqlik nazariyasi» darsligini (Theory of Heat), 1871-yilda nashr etilgan va muallif hayotligidayoq bir necha marta qayta chop qilingan kitobni tugatdi. Kitobning katta qismi issiqlik hodisalarini fenomenologik ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan edi. Oxirgi bobda molekulyar-kinetik nazariyaning asosiy ma’lumotlari Maksvellning statistik g‘oyalari bilan uyg‘unlashtirilgan. Shu bobda u termodinamikaning ikkinchi qonuniga Tomson va Klauzius bergan talqiniga qarshi chiqdi; bu esa «Koinotning issiqlik o‘limi»ga olib kelardi. Bu sof mexanik nuqtayi nazarga qo‘shilmagan Maksvell ikkinchi qonunning statistik tabiatini birinchilardan bo‘lib angladi. Uning fikricha, qonun ayrim molekulalar darajasida buzilishi mumkin, ammo zarrachalarning katta majmualari uchun o‘z kuchini saqlab qoladi. Bu fikrni tasvirlash uchun u «Maksvell demoni» (bu atamani Tomson taklif qilgan, Maksvellning o‘zi esa «klapan» so‘zini afzal ko‘rgan). Paradoks shundan iboratki, qandaydir boshqaruvchi tizim («demon») tizimning entropiyasisini hech qanday ish sarflamasdan kamaytirishi mumkin. Maksvell demoni paradoksi XX asrda Marian Smoluxovskiyning ishlarida hal qilindi; u boshqaruvchi elementning o‘zidagi fluktuatsiyalarning rolini ko‘rsatdi. Shuningdek, Leo Silard esa «demon»ning molekulalar haqida ma’lumot olishi entropiyaning ortishiga olib kelishini ko‘rsatdi. Demak, termodinamikaning ikkinchi qonuni buzilmaydi.

Kvaternionlar

Maksvellning Piter Tetga yuborgan otkritkasi, imzo sifatida dp/dt

1868-yilda Maksvell elektromagnetizm bo‘yicha navbatdagi maqolasini nashr etdi. Bir yil oldin uning natijalarini bayon qilishni sezilarli darajada soddalashtirish imkoniyati paydo bo‘lgan edi. U Piter Tetning «Kvaternionlar bo‘yicha boshlang‘ich risola» asarini (An elementary treatise on quaternions) o‘qib, u kvaternionliyozuvni o‘z nazariyasidagi ko‘plab matematik munosabatlarga tatbiq etishga qaror qildi. Bu ularni yozishni qisqartirish va ravshanlashtirish imkonini berdi. Eng foydali vositalardan biri Gamilton operatori nabla, uning nomini Maksvellning do‘sti Uilyam Robertson Smit qadimgi Ossuriyadagi uchburchak korpusli arfa turiga o‘xshatib taklif qilgan. Maksvell Tetga bag‘ishlab «Nabla chalish bo‘yicha bosh musiqachiga» nomli hazilomuz oda yozdi. Bu she’rning muvaffaqiyati yangi atamaning ilmiy muomalada mustahkam o‘rnashishiga yordam berdi. Elektromagnit maydon tenglamalarini Gamilton operatori orqali invariant vektor shaklida birinchi bo‘lib yozish ham Maksvellga tegishli. Shuni ta’kidlash kerakki, Maksvell o‘z taxallusi uchun Tetdan minnatdor edi: u dp/dt shu taxallus bilan xatlari va she’rlariga imzo chekardi. Gap shundaki, Tomson va Tet o‘zlarining «Tabiiy falsafa traktati»da termodinamikaning ikkinchi qonunini quyidagi ko‘rinishda ifodalagan edi: JCM=dp/dt. Chap tomoni Maksvell ismining bosh harflariga mos kelgani sababli, u keyinchalik imzo uchun o‘ng tomondagi ifodadan foydalanishga qaror qildi. Glenler davrining boshqa yutuqlari qatoriga «Regulyatorlar haqida» maqolasi (On governors, 1868-yilda chop etilgan bo‘lib, unda markazdan qochma regulyatorning barqarorligi kichik tebranishlar nazariyasi usullari bilan tahlil qilingan.

Kavendish laboratoriyasi (1871—1879)

Professor Jeyms Maksvell. Rassom Jemayma Blekbern[ingl.]

Lavozimga taklif

1868-yilda Maksvell Sent-Endryus universiteti rektori lavozimini egallashdan bosh tortdi, chunki mulkdagi tanho hayotini tark etishni istamadi. Biroq uch yil o‘tgach, uzoq ikkilanishlardan so‘ng u Kembrij universitetida endigina tashkil etilgan fizika laboratoriyasiga rahbarlik qilish va eksperimental fizika professori lavozimini egallash taklifini qabul qildi (bundan oldin Uilyam Tomson va German Gelmgolts taklifni rad etgan edi). Laboratoriya olim-zohid Genri Kavendishning sharafiga nomlandi. Uning jiyanining nabirasi — Devonshir gersogi — o‘sha paytda universitet kansleri bo‘lib, laboratoriya qurilishi uchun mablag‘ ajratdi. Kembrijda birinchi laboratoriyaning tashkil etilishi ilm-fan taraqqiyoti uchun tajribaviy tadqiqotlar qanchalik muhim ekanini anglash bilan bog‘liq edi. 8-mart 1871-yilda Maksvell lavozimga tayinlandi va darhol vazifalarini bajarishga kirishdi. U laboratoriya binosini qurish va jihozlash ishlarini yo‘lga qo‘ydi (dastlab o‘zining shaxsiy asboblaridan foydalanildi), eksperimental fizika bo‘yicha ma’ruzalar o‘qidi (issiqlik, elektr va magnetizm kurslari).

«Elektr va magnetizm haqida traktat»

«Traktat»ning titul varag‘i

1873-yilda Maksvellning ikki jilddan iborat yirik asari — «Elektr va magnetizm haqida traktat» (A Treatise on Electricity and Magnetism), elektr haqidagi avvalgi nazariyalar, o‘lchash usullari va tajriba uskunalarining xususiyatlari haqida ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan edi. Biroq asosiy e’tibor elektromagnetizmni Faradey qarashlari asosida yagona yondashuv bilan talqin qilishga qaratilgan. Bunda materialning bayoni hatto Maksvellning o‘z g‘oyalari hisobiga ham qurilgan edi. Buni Edmund Uittaker,

Faqat Maksvellga tegishli bo‘lgan g‘oyalar — siljish toklari va yorug‘lik bilan bir xil tabiatga ega elektromagnit tebranishlarning mavjudligi — na birinchi jildda, na ikkinchi jildning birinchi yarmida bayon qilingan; ularning tavsifi esa dastlabki ilmiy ishlaridagi bayondan to‘liqroq emas, balki ehtimol, undan ham kamroq jozibali edi.

«Traktat»da elektromagnit maydonning asosiy tenglamalari keltirilgan bo‘lib, ular bugungi kunda Maksvell tenglamalari. Biroq ular unchalik qulay bo‘lmagan shaklda (skalyar va vektor potensiallar, buning ustiga kvaternionli yozuvda) berilgan edi. Tenglamalar soni ham ancha ko‘p — o‘n ikkita edi. Keyinchalik Genrix Gers va Oliver Hevisayd ularni elektr va magnit maydon vektorlari orqali qayta yozib, natijada zamonaviy shakldagi to‘rtta tenglamani oldilar. Hevisayd Maksvell tenglamalarining simmetriyasini ham birinchi bo‘lib qayd etdi. Bu tenglamalarning bevosita natijasi elektromagnit to‘lqinlar mavjudligini bashorat qilish bo‘ldi. Ularni Gers 1887—1888-yillarda tajribada kashf etdi. «Traktat»da bayon qilingan boshqa muhim natijalar qatoriga yorug‘likning elektromagnit tabiatini isbotlash va yorug‘lik bosimi (elektromagnit to‘lqinlarning jismga mexanik ta’siri natijasida yuzaga keladigan hodisa), buni Pyotr Lebedevning mashhur tajribalarida tasdiqlandi. Maksvell o‘z nazariyasi asosida magnit maydonning yorug‘lik tarqalishiga ta’sirini ham tushuntirdi: Faradey effekti). Maksvell nazariyasining to‘g‘riligini tasdiqlovchi yana bir dalil — optik (sinish ko‘rsatkichi) va elektr (dielektrik singdiruvchanlik) xususiyatlari orasidagi kvadratik bog‘liqlik — Ludvig Bolsman tomonidan «Traktat» nashr etilganidan ko‘p o‘tmay e’lon qilingan.

Maksvellning fundamental asari o‘sha davr ilm-fanining aksariyat yirik namoyandalari — Stoks, Eyr, Tomson (u do‘stining nazariyasini «qiziqarli va o‘ziga xos, biroq unchalik mantiqli bo‘lmagan gipoteza», faqat Lebedev tajribalaridan keyingina uning bu qat’iy ishonchi biroz susaydi. Gelmgolts yangi qarashlarni masofadan ta’sir qilishga asoslangan eski nazariyalar bilan yarashtirishga urinib, ammo muvaffaqiyatga erisha olmadi. Tet «Traktat»ning asosiy yutug‘i deb faqat masofadan ta’sir qilish nazariyasining uzil-kesil rad etilishini hisobladi. Tushunish uchun ayniqsa qiyin bo‘lgan narsa siljish toki konsepsiyasi edi: u hatto materiya yo‘q bo‘lgan joyda, ya’ni efirda ham mavjud bo‘lishi kerak edi. Gelmgoltsning shogirdi Gers ham Maksvellga murojaat qilishdan qochdi. Maksvellning ishlari Germaniyada nihoyatda ommalashmagan edi. Gers elektromagnit to‘lqinlarni hosil qilish bo‘yicha tajribalari haqida shunday yozgan: «Ular har qanday nazariyadan qat’i nazar ishonchli». Yangi g‘oyalarni tushunishga uslub xususiyatlari ham xalaqit berardi: belgilashlardagi kamchiliklar va bayonning ko‘pincha chalkashligi. Buni, masalan, fransuz olimlari Anri Puankare va Per Dyem. Ikkinchisi shunday yozgan: «Biz deduktiv tafakkurning osoyishta va tartibli maskaniga kiramiz, deb o‘ylagan edik, ammo buning o‘rniga qandaydir zavodga tushib qoldik». Fizika tarixchisi Mario Liozzi Maksvell asari qoldirgan taassurotni quyidagicha umumlashtirgan:

Maksvell o‘z nazariyasini bosqichma-bosqich, Puankare o‘rinli ta’kidlaganidek, «barmoqlar chaqqonligi» yordamida quradi. Bu ibora olimlar yangi nazariyalarni shakllantirishda ba’zan yo‘l qo‘yadigan mantiqiy cho‘zishlarni anglatadi. Tahliliy qurilish davomida Maksvell yaqqol ziddiyatga duch kelsa, ikkilanmasdan uni hayratlanarli erkinliklar bilan bartaraf etadi. Masalan, u biror hadni chiqarib tashlashi, ifodadagi mos kelmaydigan ishorani teskarisiga almashtirishi yoki qandaydir harfning qiymatini o‘zgartirishi mumkin. Amper elektrodinamikasining benuqson mantiqiy tuzilishiga qoyil qolgan kishilarda Maksvell nazariyasi yoqimsiz taassurot uyg‘otishi tabiiy edi.

Maksvell nazariyasiga faqat ayrim olimlar, asosan yosh tadqiqotchilar jiddiy qiziqish bildirdilar: Artur Shuster, u «Traktat» asosida ma’ruzalar kursini birinchi bo‘lib Manchesterda o‘qigan; Oliver Lodj, elektromagnit to‘lqinlarni aniqlashni maqsad qilgan; Jorj Fitsjerald, Tomsonni (o‘sha paytda u allaqachon lord Kelvin edi) Maksvell qarashlarining to‘g‘riligiga ishontirishga muvaffaqiyatsiz uringan; shuningdek, Lyudvig Bolsman va rus olimlari Nikolay Umov va Aleksandr Stoletov. Mashhur golland fizigi Xendrik Anton Lorens, Maksvell nazariyasini o‘z ishida birinchilardan bo‘lib qo‘llagan olim, ko‘p yillar o‘tib shunday yozgan:

«Elektr va magnetizm haqida traktat» hayotimdagi eng kuchli taassurotlardan birini qoldirgan bo‘lsa kerak: yorug‘likni elektromagnit hodisa sifatida talqin qilish o‘zining dadilligi bilan shu paytgacha bilganlarimning barchasidan ustun edi. Biroq Maksvellning kitobi oson o‘qiladigan asar emas edi!

Kavendish merosi. Ilm-fanni ommalashtirish

Muhtaram Genri Kavendish

16-iyun 1874-yilda Kavendish laboratoriyasi. O‘sha kuni Devonshir gersogi Maksvellga Genri Kavendishning qo‘lyozmalari solingan yigirmata to‘plamni topshirdi. Keyingi besh yil davomida Maksvell bu odamovi olimning ilmiy merosi ustida ishladi. Ma’lum bo‘lishicha, Kavendish bir qator yirik kashfiyotlar qilgan: turli moddalarning sig‘imlarini va dielektrik doimiylarini o‘lchagan, elektrolitlar qarshiligini aniqlagan va Om qonunini oldindan kashf etgan, zaryadlarning o‘zaro ta’sir qonunini (Kulon qonuni) belgilagan. Maksvell Kavendish tajribalarining xususiyatlari va sharoitlarini sinchiklab o‘rgandi, ularning ko‘pchiligi laboratoriyada qayta bajarildi. 1879-yil oktabrida uning tahriri ostida «Muhtaram Genri Kavendishning elektr tadqiqotlari» nomli ikki jildli asarlar to‘plami nashr etildi (The Electrical Researches of the Honourable Henry Cavendish).

1870-yillarda Maksvell faol ravishda ilm-fanni ommalashtirish bilan shug‘ullandi. U «Britannika» ensiklopediyasi uchun bir nechta maqola yozdi («Atom», «Tortishish», «Efir» va boshqalar). «Elektr va magnetizm haqida traktat» nashr etilgan 1873-yilning o‘zida «Modda va harakat» nomli kichik kitobi ham chop etildi. U umrining so‘nggi kunlarigacha 1881-yilda nashr etilgan «Elektr haqida sodda bayon» kitobi ustida ishladi. Ommabop asarlarida u o‘z g‘oyalarini, jismlarning atom-molekulyar tuzilishi (hatto efir) va statistik yondashuvlarning roli haqidagi qarashlarini erkinroq bayon qilar, o‘quvchilar bilan o‘z shubhalarini ham baham ko‘rardi (masalan, atomlarning bo‘linmasligi yoki olamning cheksizligi haqida). Shuni aytish kerakki, o‘sha davrda atom g‘oyasining o‘zi ham mutlaqo shubhasiz deb hisoblanmas edi. Atomizm g‘oyalari tarafdori bo‘lgan Maksvell o‘sha paytda hal qilib bo‘lmaydigan bir qator muammolarni ko‘rsatdi: molekula nima va atomlar uni qanday hosil qiladi? Atomlararo kuchlarning tabiati qanday? Muayyan moddaning barcha atomlari yoki molekulalari bir xil va o‘zgarmas ekanini, spektroskopiyadan kelib chiqadigan bu xususiyatni qanday tushunish mumkin? Bu savollarga javoblar faqat kvant nazariyasi paydo bo‘lganidan keyingina topildi..

Termodinamika va molekulyar fizika bo‘yicha so‘nggi ishlar

Kavendish laboratoriyasiga kirishdagi ravoq

Kembrijda Maksvell molekulyar fizika. 1873-yilda Iogann Loshmidt ishlaridagi ma’lumotlarga asoslanib, u bir qator gaz molekulalarining o‘lchamlari va massalarini hisoblab chiqdi hamda Loshmidt doimiysi qiymatini aniqladi. Gazning vertikal ustuni muvozanati haqidagi munozara natijasida u Bolsman ilgari olgan potensial kuch maydonidagi molekulalarning umumlashgan taqsimotini sodda usulda keltirib chiqardi (Maksvell — Bolsman taqsimoti). 1875-yilda Yan Didrik Van-der-Vaalsning ishi paydo bo‘lgach, u gazsimon va suyuq holatlar orasidagi o‘tish egri chizig‘ida o‘tish sohasiga mos keluvchi to‘g‘ri chiziq teng yuzalarni kesib ajratishini isbotladi (Maksvell qoidasi).

So‘nggi yillarda Maksvell Uillard Gibbsning termodinamikaga tatbiq etiladigan geometrik usullarni rivojlantirgan ishlariga katta e’tibor qaratdi. termodinamika sohasidagi bu usullarni Maksvell «Issiqlik nazariyasi»ning qayta nashrlarini tayyorlashda qo‘lladi va maqola hamda ma’ruzalarida keng targ‘ib qildi. Ular asosida entropiya tushunchasini to‘g‘ri talqin qildi (hatto uni tizim haqidagi bilimlarga bog‘liq xususiyat sifatida tushunishga yaqinlashdi) va to‘rtta termodinamik munosabatni — Maksvell munosabatlarini — oldi. U termodinamik sirtlarning bir nechta modelini yasadi va ulardan birini Gibbsga yubordi.

1879-yilda Maksvellning molekulyar fizika bo‘yicha so‘nggi ikkita ishi nashr etildi. Birinchi ishda bir jinsli bo‘lmagan siyrak gazlar nazariyasining asoslari bayon qilindi. Shuningdek, u qattiq jism sirtining gaz bilan o‘zaro ta’sirini yorug‘likning radiometrdagi issiqlik ta’siri bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqdi. Bu asbobni Uilyam Kruks ixtiro qilgan edi (dastlab bu qurilma yorug‘lik bosimini qayd etadi, deb taxmin qilingan). Ikkinchi maqolada — «Moddiy nuqtalar tizimida energiyaning o‘rtacha taqsimlanishi haqidagi Bolsman teoremasi to‘g‘risida» (On Boltzmann’s theorem on the average distributionof energy in a system of material points), Maksvell hozirgacha ishlatiladigan «tizim fazasi» (koordinatalar va impulslar majmuasi uchun) hamda molekulaning «erkinlik darajasi» atamalarini kiritdi. U doimiy energiyali mexanik tizimlar uchun amalda ergodik gipotezani ilgari surdi, gazning markazdan qochma kuchlar ta’siridagi taqsimotini ko‘rib chiqdi, ya’ni sentrifugalash nazariyasining asoslarini yaratdi. Bu ish keyinchalik Gibbs tadqiqotlarida rivojlantirilgan statistik mexanika yaratilishida muhim bosqich bo‘ldi.

Hayotining so‘nggi yillari

Kembrijda Maksvell turli ma’muriy vazifalarni bajardi: universitet senati kengashi a’zosi bo‘ldi, matematika imtihonini isloh qilish komissiyasiga kirdi, yangi tabiiy fanlar imtihonini tashkil etuvchilardan biri bo‘ldi va 1876—1877-yillarda Kembrij falsafa jamiyati prezidenti etib saylandi. Bu davrda uning dastlabki shogirdlari paydo bo‘ldi: Jorj Kristal (ingl. George Chrystal), Richard Gleyzbruk (Maksvell u bilan birgalikda ikki o‘qli kristallarda to‘lqinlar tarqalishini o‘rgangan), Artur Shuster, Ambroz Fleming, , Jon Genri Poynting. Odatda Maksvell tadqiqot mavzusini tanlashni shogirdlarining ixtiyoriga qoldirardi, ammo zarur bo‘lsa foydali maslahat berishga tayyor edi. Hamkasblari uning soddaligi, o‘z tadqiqotlariga berilganligi, muammoning mohiyatiga chuqur kirib borish qobiliyati, ziyrakligi, tanqidni qabul qila olishi, shuhratga intilmasligi va ayni paytda nozik kinoya qilish qobiliyatini ta’kidlashgan.

Kasalligi va vafoti

Maksvellda kasallikning dastlabki alomatlari 1877-yil boshidayoq paydo bo‘ldi. Bora-bora nafas olishi qiyinlashdi, ovqat yutishi mushkullashdi va og‘riqlar paydo bo‘ldi. 1879-yil bahorida u ma’ruzalarni zo‘rg‘a o‘qir, tez charchardi. Iyun oyida xotini bilan Glenlerga qaytdi, ammo ahvoli muntazam yomonlashdi. Shifokorlar unga tashxis qo‘yishdi — qorin bo‘shlig‘i saratoni. Oktabr boshida juda holdan toygan Maksvell mashhur shifokor Jeyms Padjet nazoratida bo‘lish uchun Kembrijga qaytdi. Ko‘p o‘tmay, 5-noyabr 1879-yilda olim vafot etdi. Maksvellning jasadi solingan tobut oilaviy mulkiga olib borildi va ota-onasi yoniga, Parton[ingl.].

Maksvell ishlarining fan tarixidagi ahamiyati

Maksvellning fizika (ayniqsa, elektrodinamika) rivojiga qo‘shgan hissasi hayotligida munosib baholanmagan bo‘lsa-da, keyingi yillarda uning ishlari fan tarixida tutgan haqiqiy o‘rnini anglash kuchaydi. Ko‘plab yirik olimlar o‘z baholarida buni qayd etganlar. Masalan, Maks Plank Maksvellning olim sifatidagi qomusiyligini ta’kidlagan:

Maksvellning buyuk g‘oyalari tasodifiy emas edi: ular uning dahosi boyligidan tabiiy ravishda kelib chiqqan. Buni eng yaxshi isbotlaydigan holat shuki, u fizikaning juda turli sohalarida kashfiyotchi bo‘lgan va uning barcha bo‘limlarida chuqur bilimga ega mutaxassis hamda ustoz edi.

Biroq Plankning fikricha, Maksvell ijodining cho‘qqisi aynan uning elektromagnetizm bo‘yicha ishlari hisoblanadi:

…elektr haqidagi ta’limotda uning dahosi bizga butun ulug‘vorligi bilan namoyon bo‘ladi. Aynan shu sohada, ko‘p yillik sokin tadqiqot ishlaridan so‘ng, Maksvell inson aqlining eng hayratlanarli yutuqlari qatoriga kiritishimiz kerak bo‘lgan muvaffaqiyatga erishdi. U faqat sof tafakkur yordamida tabiat sirlarini ochishga muvaffaq bo‘ldi. Bu sirlarni faqat butun bir avlod o‘tgach, hamda faqat qisman, zukko va mashaqqatli tajribalar orqali ko‘rsatish mumkin bo‘ldi.

Bu haqda Rudolf Peyerls Maksvellning elektromagnit maydon nazariyasiga oid ishlari XX asr fizikasida keng qo‘llanilgan maydon tushunchasini qabul qilishga yordam berganini ta’kidlagan:

Maksvell g‘oyalari o‘zlashtirilganidan keyin fiziklar fazoning muayyan nuqtasida ma’lum turdagi qandaydir maydon mavjudligini asosiy fizik fakt sifatida qabul qilishga odatlangani yaxshi bo‘ldi. Chunki elektromagnit maydon bilan cheklanib qolish allaqachon mumkin emas edi. Fizikada boshqa ko‘plab maydonlar paydo bo‘ldi va, albatta, biz ularni turli xil modellar orqali tushuntirishni istamaymiz ham, kutmaymiz ham.

Maksvell ijodida maydon konsepsiyasining muhimligiga o‘zlarining «Fizika evolyutsiyasi» nomli ommabop kitobida e’tibor qaratganlar: Albert Eynshteyn va Leopold Infeld:

Bu tenglamalarning [ya’ni Maksvell tenglamalarining] ifodalanishi nafaqat mazmunining qimmati, balki yangi turdagi qonunlar namunasini bergani uchun ham Nyuton davridan buyon eng muhim voqeadir. Maksvell tenglamalarining o‘ziga xos xususiyati, zamonaviy fizikaning boshqa barcha tenglamalarida ham namoyon bo‘ladigan jihat, bir jumlada ifodalanishi mumkin: Maksvell tenglamalari maydon tuzilishini ifodalovchi qonunlardir… Yorug‘lik tezligida tarqaladigan elektromagnit to‘lqinning nazariy kashf etilishi fan tarixidagi eng buyuk yutuqlardan biridir.

Eynshteyn shuningdek, «nisbiylik nazariyasi o‘zining paydo bo‘lishi uchun elektromagnit maydonning Maksvell tenglamalaridan qarzdor». Shuni ham qayd etish kerakki, Maksvell nazariyasi birinchi kalibrlash-invariant nazariya edi. U zamonaviy Standart model. Nihoyat, Maksvell elektrodinamikasining ko‘plab amaliy qo‘llanmalari ham e’tiborga loyiq. Bu nazariya Maksvellning kuchlanish tenzori. Uning qo‘llanilishi sanoat qurilmalarini hisoblash va yaratish, radioto‘lqinlardan foydalanish hamda murakkab tizimlardagi elektromagnit maydonni zamonaviy sonli modellashtirishni o‘z ichiga oladi.

Nils Bor Maksvell tavalludining yuz yilligi munosabati bilan qilgan nutqida kvant nazariyasining rivojlanishi britaniyalik olim yutuqlarining ahamiyatini aslo kamaytirmaganini ta’kidladi:

Atom nazariyasining rivojlanishi, ma’lumki, tez orada bizni Maksvell nazariyasini bevosita va izchil qo‘llash chegarasidan tashqariga olib chiqdi. Biroq shuni ta’kidlashim kerakki, aynan yorug‘likning elektromagnit nazariyasi tufayli nurlanish hodisalarini tahlil qilish imkoniyati tabiat qonunlaridagi mutlaqo yangi xususiyatlarni tan olishga olib keldi… Shunga qaramay, bunday sharoitda ham Maksvell nazariyasi yetakchi nazariya bo‘lib qolaverdi… Faqat moddiy zarrachalar va elektromagnit to‘lqinlar haqidagi klassik g‘oyalargina aniq qo‘llanish sohasiga ega ekanini unutmaslik kerak. Foton va elektron to‘lqinlari tushunchalarida esa bunday aniq soha yo‘q… Darhaqiqat, har qanday o‘lchovning bir ma’noli talqini mohiyatan klassik nazariyalar atamalarida ifodalanishi kerakligini anglashimiz lozim. Shu ma’noda Nyuton va Maksvell tili barcha davrlarda fiziklar tili bo‘lib qoladi, deyishimiz mumkin.

Maksvell vafot etgan paytda, avvalo, molekulyar-kinetik nazariyaga qo‘shgan hissasi bilan tanilgan edi. Bu nazariyani ishlab chiqishda u tan olingan yetakchi bo‘lgan. Bu sohadagi ko‘plab muayyan natijalardan tashqari, Maksvellning statistik usullarni ishlab chiqishi fan taraqqiyotida katta ahamiyat kasb etdi. Bu usullar oxir-oqibat statistik mexanikaning rivojlanishiga olib keldi. «statistik mexanika» atamasini Maksvell 1878-yilda kiritgan. Bunday yondashuvning muhimligini tushunishga yorqin misol — termodinamikaning ikkinchi qonunini statistik talqin qilish va «Maksvell demoni» paradoksi bo‘lib, ular XX asrda axborot nazariyasining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi. Maksvellning ko‘chish jarayonlari nazariyasidagi usullari ham zamonaviy fizikada Pol Lanjeven, Sidni Chepmen, David Enskog, Jon Lennard-Jons va boshqa olimlarning ishlarida samarali rivojlantirildi va qo‘llanildi.

Maksvellning ranglar nazariyasi bo‘yicha ishlari ranglarni aralashtirish natijasida hosil bo‘ladigan ranglarni aniq miqdoriy aniqlash usullariga asos bo‘ldi. Bu natijalardan Xalqaro yoritish komissiyasi rang diagrammalarini ishlab chiqishda, ranglarning spektral xususiyatlari bilan bir qatorda ularning to‘yinganlik darajasini. Maksvell olib borgan Saturn halqalari barqarorligi tahlili va kinetik nazariya bo‘yicha ishlari nafaqat halqalarning tuzilish xususiyatlarini tavsiflashga doir zamonaviy yondashuvlarda (ularning ko‘pchiligi hanuzgacha izohlanmagan), balki shunga o‘xshash astrofizik tuzilmalarni, masalan, akkretsion disklarni o‘rganishda ham davom ettirilmoqda. Bundan tashqari, Maksvellning zarrachalar tizimlari barqarorligi haqidagi g‘oyalari mutlaqo boshqa sohalarda — halqasimon tezlatkichlar, plazmada, nochiziqli optik muhitlarda va boshqa yo‘nalishlarda (tizimlar Vlasov — Maksvell tenglamalari, Shredinger — Maksvell va Vigner — Maksvell tizimlari) qo‘llanildi va rivojlantirildi.

Maksvellning ilm-fanga qo‘shgan hissasiga yakuniy baho sifatida lord Releyning (1890):

«Shubha yo‘qki, keyingi avlodlar bu sohadagi [ya’ni elektromagnetizm sohasidagi] eng yuksak yutuq deb uning yorug‘likning elektromagnit nazariyasini biladilar. Bu nazariya tufayli optika elektr fanining bir bo‘limiga aylandi. …Maksvellning elektr bo‘yicha ishlaridan salgina kamroq, agar umuman kam bo‘lsa, uning gazlarning dinamik nazariyasini rivojlantirishga qo‘shgan hissasi ham muhim edi…»

Mukofotlar

Xotirasi

Asosiy asarlari

Asl nashrlar

Rus tiliga tarjimalar

  • J. K. Maksvell. Issiqlik nazariyasi. — Sankt-Peterburg., 1888.
  • J. K. Maksvell. Elektrning sodda bayoni. — Kiyev, 1886.
  • J. K. Maksvell. Nutqlar va maqolalar. — M.—L., 1940.
  • J. K. Maksvell. Elektromagnit maydon nazariyasiga oid tanlangan asarlar. — M.: GITTL, 1952. To‘plamda Maksvellning asosiy maqolalari — «Faradey kuch chiziqlari haqida», «Fizik kuch chiziqlari haqida», «Elektromagnit maydonning dinamik nazariyasi» — tarjimalari keltirilgan.
  • J. K. Maksvell. Maqolalar va nutqlar. — M.: Nauka, 1968.
  • J. K. Maksvell. Jeyms Klerk Maksvellning London Qirollik kollejida o‘qigan kirish ma’ruzasi // UFN. — 1981. — J. 135, 11-son. — 371—380-betlar.
  • J. K. Maksvell. Elektr va magnetizm haqida traktat. — M.: Nauka, 1989. — J. 1.
  • J. K. Maksvell. Elektr va magnetizm haqida traktat. — M.: Nauka, 1989. — J. 2.
  • J. K. Maksvell. Modda va harakat. — M.—Ijevsk: RHD, 2001.

Adabiyotlar

Havolalar