Nikola Tesla haqida

“Tesla” so‘zi boshqa ma’nolarga ham ega; qarang: Tesla.
Nikola Tesla
serb. Nikola Tesla
Тесла в 1890 году
Tesla 1890-yilda
Tug‘ilganidagi ismi serb. Nikola Tesla
Tug‘ilgan sanasi 10-iyul 1856(1856-07-10)[…]
Tug‘ilgan joyi Smilyan, Harbiy chegara, Avstriya imperiyasi
Vafot etgan sanasi 7-yanvar 1943(1943-01-07)[…] (86 yosh)
Vafot etgan joyi Manxetten, Nyu-York, AQSH
Mamlakati  Avstriya imperiyasi→
 Avstriya-Vengriya→
 Vengriya qirolligi→
 AQSH
Faoliyat yo‘nalishlari ixtirochi, elektrotexnika muhandisi, fizik, elektromontyor, mexanika muhandisi, futurist
Ilmiy sohasi fizik, muhandis-mexanik, elektrotexnika muhandisi, ixtirochi
Ishlagan joylari Yevropa, AQSH, Tesla kompaniyasi
Ta’lim olgan muassasalari
Shogirdlari Bernard J. Istlund
Quyidagilar bilan tanilgan ixtirochi,
tadqiqotchi, olim
Mukofotlari va sovrinlari
Imzosi Изображение автографа
Логотип Викицитатника Vikiiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викисклада Vikimedia Commons’dagi mediafayllar

Nikola Tesla (ba’zi manbalarda Nikola Tesla, serb. Nikola Tesla, ingl. Nikola Tesla; 10-iyul 1856, Smilyan, Harbiy chegara, Avstriya imperiyasi — 7-yanvar 1943, Manxetten, Nyu-York, AQSH) — amerikalik elektrotexnika muhandisi serb millatiga mansub, ixtirochi bo‘lib, elektrotexnika va radioelektronika sohalarida faoliyat yuritgan hamda bu sohalar rivojiga katta hissa qo‘shgan. Elektrotexnika sohasida u zamonaviy o‘zgaruvchan tok asosidagi elektr ta’minoti tizimini ishlab chiqqani bilan ayniqsa mashhur. «Toklar urushi»dagi g‘alabadan va radioni namoyish qilganidan so‘ng, u ilm-fan tarixidagi XX asrning eng mashhur shaxslaridan biriga aylandi.

Millati bo‘yicha — serb, u Avstriya imperiyasi hududida, hozirgi Xorvatiyada ulg‘aydi, Avstriya-Vengriyada, keyingi yillarda esa asosan Fransiya va AQSHda ishladi. 1891-yilda AQSH fuqaroligini.

O‘zgaruvchan tokda ishlaydigan qurilmalarni yaratishga qo‘shgan hissasi tufayli keng tanilgan. U o‘zgaruvchan tok, ko‘p fazali tizimlar, sinxron generator va asinxron elektr dvigatelni ishlab chiqdi. Bu ixtirolar sanoat inqilobining deb ataluvchi ikkinchi bosqichini amalga oshirish imkonini berdisanoat inqilobi. Shuningdek, u efir — texnikada foydalanish mumkin bo‘lgan materiyaning alohida shakli sifatida efir mavjudligini ko‘rsatishga qaratilgan ko‘plab tajribalari bilan ham tanilgan.

Ixtirochi sharafiga magnit oqimi ( zichligining (magnit induksiyasining) o‘lchov birligi ) — tesla deb nomlangan. Shuningdek, ixtirochi sharafiga avtomobil kompaniyasi ham nomlangan: Tesla. Uning ko‘plab mukofotlari orasida Elliott Kresson, Jon Skott, Tomas Edison.

Tesla’ning dastlabki ishlari zamonaviy elektrotexnikaga yo‘l ochdi, ilk davrdagi kashfiyotlari esa katta yangilik bo‘ldi. AQSHda Tesla mashhurligi jihatidan tarixdagi istalgan ixtirochi yoki olim bilan raqobatlasha olardi. U, shuningdek, ommaviy madaniyatda. Ba’zi zamondosh biograflar Teslani «XX asr»ni ixtiro qilgan inson va zamonaviy elektr energiyasining «muqaddas homiysi» deb atashadi.

Tarjimai holi

Tesla tug‘ilgan uy. Hozir bu yerda muzey joylashgan. Maysazorda uning haykali turibdi

Ilk yillari

Tesla oilasi Smilyan qishlog‘ida, undan 6 km uzoqlikdagi Gospich shahri, tarixiy Lika viloyatining asosiy shahri bo‘lib, o‘sha paytda Avstriya imperiyasi tarkibiga kirgan. Hozirda u Lichko-Sen okrugi ning (Xorvatiya Respublikasidagi) ma’muriy markazi hisoblanadi. Otasi — Milutin Tesla (1819—1879), Srem yeparxiyasi tarkibidagi Serb pravoslav cherkovi, serb ruhoniysi edi. Onasi — Georgina (Juka) Tesla[serb.] (1822—1892), qizlik familiyasi Mandich, ruhoniyning qizi edi. 10-iyul 1856-yilda oilada to‘rtinchi farzand — Nikola dunyoga keldi. Oilada jami besh farzand bor edi: uch qiz — Milka, Anjelina va Maritsa hamda ikki o‘g‘il — Nikola va uning akasi Dane. Nikola besh yoshida akasi otdan yiqilib halok bo‘ldi.

Yirik Yevropa imperiyasida yashovchi etnik ozchilik vakillari oilasida tug‘ilgan, qit’adagi bir nechta davlatda uzoq yillar yashagan va keyinchalik AQSHga ko‘chib o‘tgan Tesla sakkiz tilni bilgan: uchtasida erkin (serb tilida, nemis tilida va ingliz tilida) va beshtasida yuqori yoki o‘rta darajada (fransuz tilida, venger tilida, italyan tilida, lotin tilida va chex tilida).

Boshlang‘ich maktabning birinchi sinfini Nikola Smilyanda tamomladi. 1862-yilda, Dane halok bo‘lganidan ko‘p o‘tmay, oilaning otasi ruhoniylik martabasida yuqoriladi va Tesla oilasi Gospichga ko‘chib o‘tdi. Bu yerda Nikola boshlang‘ich maktabning qolgan uch sinfini, so‘ngra uch yillik quyi real gimnaziyani tamomladi. 1870-yil kuzida Nikola oliy real bilim yurtiga — Karlovats shahrida o‘qishga kirdi. U otasining amakivachchasi Stanka Baranovichning uyida yashadi.

1873-yil iyulida Nikola yetuklik attestatini oldi. Otasining taqiqlashiga qaramay, u vabo epidemiyasi avj olgan Gospichdagi oilasi yoniga qaytdi va darhol vaboga chalindi. Bu haqda Tesla keyinchalik shunday hikoya qilgan:

Bolaligimdan menga ruhoniylik yo‘li belgilab qo‘yilgandi. Bu istiqbol qora bulutdek boshim uzra osilib turardi. Yetuklik attestatini olganimdan so‘ng, hayotimdagi muhim tanlov qarshisida qoldim. Otamga qarshi chiqishim, onamning mehrga to‘la tilaklarini e’tiborsiz qoldirishim kerakmidi yoki taqdirga bo‘ysunishim lozim edimi? Bu o‘y meni qiynardi, kelajakka qo‘rquv bilan qarardim. Ota-onamni juda hurmat qilardim, shu bois diniy ilmlarni o‘rganishga qaror qildim. Aynan o‘sha paytda dahshatli vabo epidemiyasi boshlanib, aholining o‘ndan bir qismini hayotdan olib ketdi. Otamning hech qanday e’tirozga yo‘l qo‘ymaydigan buyrug‘iga qaramay, uyga shoshildim va kasallik meni ham yiqitdi. Keyinchalik vabo istisqo (badanda suyuqlik to‘planishi), o‘pka muammolari va boshqa kasalliklarga olib keldi. To‘qqiz oy davomida deyarli qimirlamay yotoqda yotish butun hayotiy kuchimni tugatgandek bo‘ldi, shifokorlar esa mendan umid uzishdi. Bu tajriba jismoniy azob-uqubatlar tufayligina emas, balki yashashga bo‘lgan ulkan istagim sababli ham juda og‘ir kechdi. Xurujlardan birida, hamma meni o‘layapti deb o‘ylagan paytda, otam xonaga shiddat bilan kirib kelib, meni quyidagi so‘zlar bilan yupatmoqchi bo‘ldi: «Sog‘ayib ketasan». Uning o‘sha paytdagi o‘likdek oqarib ketgan yuzini hozir ham ko‘z oldimga keltiraman: u meni ishontirishga urinardi, biroq ovoz ohangi aytayotgan gaplariga zid edi. «Balki, — dedim men, — agar menga muhandislikni o‘rganishga ruxsat bersang, sog‘ayib ketarman». «Yevropadagi eng yaxshi o‘quv yurtiga kirasan», — deb tantanavor javob berdi u. Men otam va’dasini bajarishini angladim. Ko‘nglimdan og‘ir yuk tushgandek bo‘ldi. Ammo loviya qaynatmasi yordamida meni mo‘jizaviy tarzda davolagan bir keksa ayol bo‘lmaganida, bu tasalli juda kech kelishi mumkin edi. Bunda ishontirish kuchi yoki sirli ta’sir yo‘q edi. Kasallikka qarshi vosita haqiqatan ham shifobaxsh, qahramonona, hatto juda tavakkalona edi, biroq u samara berdi.

Avstriya-Vengriya xaritasi. Maqolada tilga olingan aholi punktlari ko‘k rangda belgilangan

Sog‘aygan Nikola Teslani ko‘p o‘tmay harbiy xizmatga chaqirishlari kerak edi: Avstriya-Vengriya armiyasida uch yil xizmat qilishi lozim bo‘lgan. Qarindoshlari uning sog‘lig‘ini yetarlicha yaxshi deb hisoblamay, uni tog‘larda yashirib qo‘yishdi. U faqat 1875-yil yozining boshida qaytib keldi.

O‘sha yili Nikola Gratsdagi oliy texnika bilim yurtiga o‘qishga kirdi (hozirgi Grats texnika universiteti), u yerda elektrotexnikani. Elektrotexnika ma’ruzalarida Gramm mashinasining ishlashini kuzatar ekan, Tesla doimiy tok mashinalarining nomukammalligini anglab yetdi. Biroq professor Yakov Peshl uning g‘oyalarini keskin tanqid qilib, butun kurs oldida o‘zgaruvchan tokni elektr dvigatellarida qo‘llash mumkin emasligi haqida ma’ruza o‘qidi. Uchinchi kursda Tesla qimor o‘yinlariga berilib ketdi va kartada katta miqdordagi pulni yutqazdi. Tesla xotiralarida uni bunga «nafaqat ko‘ngilxushlik istagi, balki ko‘zlagan maqsadiga erisha olmagani» ham undaganini yozgan. Yutgan pullarini u doim yutqazganlarga tarqatib yuborar, shu sababli tez orada g‘alati odam sifatida tanildi. Oxir-oqibat u shu qadar ko‘p pul yutqazdiki, onasi dugonasidan qarz olishga majbur bo‘ldi. Shundan keyin u boshqa hech qachon qimor o‘ynamadi.

17 (29) aprel 1879da Nikolaning otasi vafot etdi.

Tesla Gospichdagi real gimnaziyaga o‘qituvchi bo‘lib ishga kirdi. Bu aynan uning o‘zi ta’lim olgan maktab edi. Gospichdagi ish uni qoniqtirmadi. Oilaning puli kam edi va faqat ikki amakisi Petar hamda Pavel Mandichlarning moddiy yordami tufayli yosh Tesla 1880-yil yanvarida Pragaga jo‘nab ketib, Praga universiteti.

ning falsafa fakultetiga o‘qishga kirdi. U yerda bor-yo‘g‘i bir semestr tahsil oldi, so‘ng ish izlashga majbur bo‘ldi.

Avstriya-Vengriya, Germaniya va Fransiya

23 yoshli Nikola Tesla, taxminan 1879-yil

1882-yilgacha Tesla hukumatga qarashli telegraf kompaniyasida, Budapeshtda elektrotexnika muhandisi bo‘lib ishladi. O‘sha paytda kompaniya telefon liniyalarini o‘tkazish va markaziy telefon stansiyasini qurish bilan shug‘ullanardi. 1882-yil fevralida Tesla elektr dvigatelida keyinchalik aylanuvchi magnit maydoni deb atalgan hodisadan foydalanish usulini o‘ylab topdi.

Telegraf kompaniyasidagi ish Teslaga o‘zgaruvchan tok elektr dvigatelini yaratish rejasini amalga oshirish imkonini bermadi. 1882-yil oxirida u Edisonning (Continental Edison Company) kompaniyasiga Parijdada ishga kirdi. Kompaniyaning eng yirik loyihalaridan biri Strasburg temiryo‘l vokzali uchun elektr stansiyasi qurish edi. 1883-yil boshida kompaniya yangi temiryo‘l stansiyasining yoritish uskunalarini o‘rnatish vaqtida yuzaga kelgan bir qator muammolarni hal qilish uchun Nikolani Strasburgga yubordi. Bo‘sh vaqtida Tesla asinxron elektr dvigatelining modelini yasash ustida ishladi. 1883-yilda dvigatelning ishlashi Strasburg meriyasida namoyish etildi.

1884-yil bahoriga kelib, Strasburg temiryo‘l stansiyasidagi ishlar yakunlandi va Tesla Parijga qaytdi. U kompaniyadan 25 ming dollar miqdoridagi mukofotni kutayotgan edi. O‘ziga tegishli mukofotni olishga uringanida, bu pulni ololmasligini tushundi va haqoratlanganini his qilib, ishdan bo‘shadi.

Ixtirochining sovet davridagi biograflaridan biri B. N. Rjonsnitskiyning ta’kidlashicha, Tesla Rossiyaga ko‘chib o‘tish haqida o‘ylagan, biroq Continental kompaniyasi ma’murlaridan biri Charlz Betchlor[ingl.] Teslani AQSHga borishga ko‘ndirgan. Betlor do‘sti Tomas Edisonga tavsiyanoma yozgan:

«Bunday iste’dod egasining Rossiyaga ketishiga imkon berish kechirilmas xato bo‘lardi. Janob Edison, bu yosh yigitni Peterburgga borish fikridan qaytarishga bir necha soat vaqt ajratganim uchun hali menga minnatdor bo‘lasiz. Men ikki buyuk insonni bilaman — ulardan biri siz, ikkinchisi esa mana shu yosh yigit».

Amerika

Edison qo‘l ostida ishlashi

Tesla, Rujer Boshkovichning «Tabiiy falsafa nazariyasi…» kitobi bilan, Xyuston-stritdagi o‘z laboratoriyasida yuqori chastotali transformator g‘altagi fonida

6-iyul 1884-yilda Tesla Nyu-Yorkka yetib keldi. U Tomas Edison kompaniyasiga (Edison Machine Works) doimiy tok elektr dvigatellari va generatorlarini ta’mirlash muhandisi sifatida ishga kirdi.

Edison Teslaning yangi g‘oyalariga ancha sovuqqon munosabatda bo‘lar, ixtirochining shaxsiy izlanishlari yo‘nalishini tobora ochiqroq ma’qullamasligini bildirardi. 1885-yil bahorida Edison, agar Tesla o‘zi ixtiro qilgan doimiy tok elektr mashinalarini konstruktiv jihatdan takomillashtira olsa, unga 50 ming dollar berishni va’da qildi. Nikola ishga astoydil kirishdi va ko‘p o‘tmay Edison mashinasining 24 xil variantini, yangi kommutator hamda rostlagichni taqdim etdi. Ular mashinaning foydalanish xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilardi. Edison barcha takomillashtirishlarni ma’qulladi, biroq mukofot haqida so‘ralganda Teslaga pul berishdan bosh tortdi va muhojir hali amerikaliklarning hazilini yaxshi tushunmasligini aytdi. Haqoratlangan Tesla darhol ishdan bo‘shadi.

Nyu-Yorkdagi laboratoriya

Edison kompaniyasida atigi bir yil ishlaganidan so‘ng Tesla muhandislar orasida tanildi. Uning ishdan bo‘shaganini eshitgan bir guruh elektrotexniklar Nikolaga elektr yoritish bilan shug‘ullanuvchi o‘z kompaniyasini tashkil etishni taklif qilishdi. Teslaning o‘zgaruvchan tokdan foydalanish loyihalari ularni qiziqtirmadi. Shunda ular dastlabki takliflarini o‘zgartirib, faqat ko‘chalarni yoritish uchun yoy lampasi loyihasini ishlab chiqishni taklif qilishdi. Bir yil o‘tib loyiha tayyor bo‘ldi. Tadbirkorlar pul o‘rniga ixtirochiga yangi lampadan foydalanish uchun tuzilgan kompaniya aksiyalarining bir qismini taklif qilishdi. Bu variant ixtirochini qoniqtirmadi. Kompaniya esa Teslani obro‘sizlantirish va unga tuhmat qilishga urinib, undan qutulishga harakat qildi.

1886-yil kuzidan bahorgacha ixtirochi tirikchilik uchun og‘ir jismoniy mehnat qilishga majbur bo‘ldi. U ariq qazidi, «qayerda joy topsa, o‘sha yerda uxlar, nima topsa, shuni yerdi». Bu davrda u o‘zi kabi qiyin ahvolda bo‘lgan muhandis Braun bilan do‘stlashdi. Braun bir nechta tanishini Teslaga moddiy yordam berishga ko‘ndira oldi. 1887-yil aprelida shu pul hisobiga tashkil etilgan Tesla Electric Company ko‘chalarni yangi yoy lampalari bilan yoritish ishlarini boshladi. Ko‘p o‘tmay, AQSHning ko‘plab shaharlaridan kelgan yirik buyurtmalar kompaniyaning istiqboli borligini ko‘rsatdi. Ixtirochining o‘zi uchun esa kompaniya azaliy maqsadiga erishish vositasi edi.

Nyu-Yorkdagi kompaniyasi ofisi uchun Tesla Beshinchi avenyuda Edison kompaniyasi egallagan binoga yaqin joylashgan uyni ijaraga oldi. Ikki kompaniya o‘rtasida keskin raqobat boshlandi. Bu kurash «Toklar urushi».

1888-yil iyulida taniqli amerikalik sanoatchi Jorj Vestingauz Tesladan 40 dan ortiq patentni har biri uchun o‘rtacha 25 ming dollardan to‘lab sotib oldi. Vestingauz ixtirochini Pittsburgdagi zavodlarga maslahatchi sifatida ham taklif qildi. U yerda o‘zgaruvchan tok mashinalarining sanoat namunalari ishlab chiqilardi. Bu ish ixtirochini qoniqtirmas, yangi g‘oyalar paydo bo‘lishiga xalaqit berardi. Vestingauzning iltimoslariga qaramay, bir yildan so‘ng Tesla Nyu-Yorkdagi laboratoriyasiga qaytdi.

Qaytganidan ko‘p o‘tmay, Pittsburgdan Nikola Tesla Yevropaga safar qildi. U yerda Parijdagi 1889-yilgi Butunjahon ko‘rgazmasiga tashrif buyurdi va onasi hamda singlisi Maritsani ko‘rgani bordi.

1888—1895-yillarda Tesla yuqori chastotali magnit maydonlarni tadqiq qildi. Bu yillar uning eng samarali davri bo‘ldi: u ko‘plab ixtirolariga patent oldi. Amerika elektrotexnika muhandislari instituti[ingl.] uni o‘z ishlari haqida ma’ruza qilishga taklif qildi. 20-may 1892-yilda u o‘sha davrning taniqli elektrotexnika muhandislari oldida ma’ruza qildi va katta muvaffaqiyatga erishdi.

13-mart 1895-yilda Beshinchi avenyudagi laboratoriyada yong‘in sodir bo‘ldi. Bino tamoman yonib ketdi va ixtirochining eng so‘nggi yutuqlari: mexanik tebratgich, elektr yoritish uchun yangi lampalarni sinash qurilmasi, uzoq masofaga xabarlarni simsiz uzatish moslamasi maketi hamda elektr tabiatini o‘rganish qurilmasi yo‘q bo‘ldi. Teslaning o‘zi barcha kashfiyotlarini xotirasiga tayangan holda qayta tiklay olishini aytdi.

Ixtirochiga moliyaviy yordamni «Niagara sharsharalari kompaniyasi[ingl.]» ko‘rsatdi. Edvard Adams[ingl.] tufayli Tesla 100 000 dollar yangi laboratoriya tashkil etish uchun ajratildi. Tadqiqotlar kuzdayoq yangi manzilda — Xyuston-strit, 46-uyda davom ettirildi. 1896-yil oxirida Tesla radio signalini 30 mil (48 км) masofaga uzatishga erishdi.

Kolorado-Springs

Nikola Tesla Kolorado-Springsdagi laboratoriyasida. 1900-yillarning boshi (surat ikki karra ekspozitsiya usulida olingan))
Yerning magnit maydoni xaritasiga ko‘ra, Teslaning Koloradodagi laboratoriyasi geomagnit faollik eng yuqori bo‘lgan hududda joylashgan edi
Teslaning taxminiga ko‘ra, Kolorado-Springsdan tarqalgan turg‘un to‘lqinlar eng katta kuchga Hind okeanidagi Amsterdam oroli yaqinida yetgan.

18-may 1899-yilda mahalliy elektr kompaniyasining taklifiga binoan Tesla kurort shaharchasi — Kolorado-Springsga ko‘chib o‘tdi va u yerda deyarli bir yil yashadi. U Alta Vista mehmonxonasiga joylashdi va o‘z ofisini ham shu yerda tashkil qildi.

2-iyun 1899-yilda Tesla taxminan 50 ga 60 fut (15 ga 18 metr) maydonli, balandligi qariyb 18 fut (5,4 metr) bo‘lgan, ikkita deraza va katta eshikka ega yog‘och angar qurilishini yakunladi.

Iyul oxiriga kelib Tesla hech kimni yordamchilaridan boshqa laboratoriyasiga kiritmay, to‘liq maxfiylik sharoitida turli tajribalar o‘tkaza boshladi. U tajribalarni asosan tunda bajarar edi, chunki elektr energiyasini shahar elektr kompaniyasidan shu paytda olish mumkin edi.

Laboratoriyasida ishlash davomida Tesla uchta tebranish konturiga ega, potensiali 10 million voltgacha yetadigan yirik yuqori chastotali nurlatgich konstruksiyasini ishlab chiqdi; bir yoki ikkita kogerer va maxsus siljitilgan qo‘zg‘atish konturlariga ega qabul qiluvchi qurilmalarning turli variantlarini sinab ko‘rdi; elektromagnit nurlanishni tabiatdagi elektr razryadlari orqali o‘lchadi, radioelektronikada o‘lchash usullarini ishlab chiqdi, modulyator qurilmalari, parallel ta’minlanadigan antennalar va boshqa moslamalar ustida fikr yuritdi. Shuningdek, u sharsimon chaqmoqlar qanday hosil bo‘lishi haqidagi nazariyasini bayon qildi va ularni sun’iy ravishda yaratishga ham muvaffaq bo‘ldi.

Nikola Tesla Kolorado-Springsdagi laboratoriyasida olib borgan ilmiy tadqiqotlari va kuzatuvlarini kundaligiga yozib bordi. Keyinchalik bu kundalik «Colorado Springs Notes, 1899—1900[ingl.]» nomi bilan nashr etildi. Kundalik yozuvlaridan ko‘rinishicha, Tesla vaqtining katta qismini (taxminan 56 %) uzatish qurilmasiga, xususan, katta quvvatli yuqori chastotali tok generatoriga sarflagan. Keyingi o‘rinda kuchsiz signallarni qabul qiluvchi qurilmalar (taxminan 21 %), vertikal monopolli antennaning sig‘imini o‘lchash (qariyb 16 %) va boshqa turli ilmiy izlanishlar hamda tadqiqotlar (taxminan 6 %) turgan.

11-yanvar 1900-yilda Tesla Nyu-Yorkka qaytdi.

Tesla minorasi

Tesla minorasi — tijoriy transatlantik telefon aloqasi, radioeshittirish va elektr energiyasini simsiz uzatishni namoyish qilish uchun Nikola Tesla qurgan birinchi simsiz telekommunikatsiya minorasi. Rezonator-minoraning dastlabki to‘liq ko‘lamli sinovlari 15-iyun 1903-yilda mahalliy vaqt bilan aynan yarim tunda o‘tkazildi.

So‘nggi yillari

1937-yil kuzida Nyu-Yorkda 81 yoshli Tesla odatdagidek sobor va kutubxona yonida kaptarlarni boqish uchun «Nyu-Yorker mehmonxonasidan chiqdi. Mehmonxonadan bir necha kvartal narida ko‘chani kesib o‘tayotganida harakatlanayotgan taksidan qochib qutula olmadi va yiqilib, belidan jarohat oldi hamda uchta qovurg‘asini sindirdi. Tesla avval ham shunday qilganidek, shifokor xizmatidan bosh tortdi va shu tariqa to‘liq sog‘ayib keta olmadi.

Bu hodisa o‘tkir zotiljamni keltirib chiqardi va kasallik surunkali shaklga o‘tdi. Tesla bir necha oy yotoqqa mixlanib qoldi va faqat 1938-yil boshida yana oyoqqa tura oldi.

Tesla xoki solingan idish Belgraddagi Tesla muzeyida

Yevropada urush boshlandi. Tesla bosib olingan vatanining taqdiri uchun qattiq qayg‘urdi va barcha slavyanlarni tinchlikni himoya qilishga bir necha bor da’vat etdi (1943-yilda, uning vafotidan keyin, Birinchi gvardiya diviziyasiga — Yugoslaviya xalq-ozodlik armiyasi tarkibidagi bo‘linmaga — ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun Nikola Tesla nomi berildi).

Vafoti

1-yanvar 1943-yilda Eleonora Ruzvelt, AQSH prezidentining rafiqasi, kasal Teslani yo‘qlash istagini bildirdi. Teslaning jiyani Sava Kosanovich 5-yanvar kuni uning oldiga borib, uchrashuvni kelishib oldi. U Tesla bilan suhbatlashgan oxirgi odam bo‘ldi.

Nikola Tesla 7-yanvardan 8-yanvarga o‘tar kechasi 1943-yilda, hayotining 87-yilida, o‘zi yashab turgan «Nyu-Yorker» mehmonxonasi xonasida vafot etdi. Uning jasadini 8-yanvar kuni xizmatchi ayol Alisa Monaxen (ingl. Alisa Monaxen) topdi. U Teslaning 5-yanvar kuni eshikka osib qo‘ygan «Bezovta qilmang» yozuviga qaramay xonaga kirgan edi. Koroner xulosasiga ko‘ra, o‘lim taxminan soat 22:30 da Sharqiy standart vaqt (EST) bo‘yicha, ehtimol, koronar tromboz tufayli yuz bergan. 12-yanvar kuni jasad krematsiya qilindi va xoki solingan idish Fernkliff qabristoniga, Nyu-Yorkka qo‘yildi. 1957-yilda u Nikola Tesla muzeyiga — Belgrad.

Gipotezalar va afsonalar

Nikola Tesla Time jurnali muqovasida, 1931-yilda

Tesla shaxsi va kashfiyotlari atrofidagi shuhrat turli-tuman da’volarning tarqalishiga sabab bo‘ldi. Ular, odatda, yarim afsonaviy xususiyatga ega. Hujjatlar yo‘qligi sababli bunday da’volarni tekshirish imkonsiz, biroq bu holat Teslaga XX asrning ko‘plab sirli hodisalarida bevosita yoki bilvosita aloqadorlikni nisbat berishga to‘sqinlik qilmaydi.

Hujjatlari va shaxsiy buyumlari

Afsonaga ko‘ra, Tesla vafotidan so‘ng maxsus bo‘lim FQB xorijiy fuqarolarning mol-mulkini saqlash bilan shug‘ullangan (ingl. Chet elliklar mulkini saqlash boshqarmasi — Alien Property Custodian) barcha hujjatlarni olib qo‘yish uchun xodimlarini yubordi. Ular mehmonxona xonasidan topgan barcha qog‘ozlarni musodara qilishdi. FQB Tesla vafotidan bir necha yil oldin ayrim hujjatlar Germaniya razvedkasi tomonidan o‘g‘irlangan va ulardan nemis uchar likopchalarini yaratishda foydalanilgan bo‘lishi mumkin, deb gumon qilgan. Bu hodisa yana takrorlanishining oldini olish maqsadida FQB topilgan barcha hujjatlarni maxfiylashtirdi.

Yozuvchi Tim Shvartsning kitobida Tesla xona ijaraga olgan boshqa mehmonxonalarda ham uning shaxsiy buyumlari qolib ketgani aytiladi. Buyumlarning bir qismi yo‘qolgan, 12 tadan ortiq qutidagi narsalar esa Tesla hisoblarini to‘lash uchun sotilgan. Tim Shvartsning ta’kidlashicha, 1976-yilda Manxettendagi kitob sotuvchisi Maykl Borns (Michael P. Bornes) hujjatlar solingan, ko‘zga tashlanmaydigan to‘rtta qutini auksionga qo‘ygan. Deyl Elfri (Dale Alfrey) ularning qanday hujjatlar ekanini bilmagan holda bu qutilarni 25 dollarga sotib olgan. Kitob muallifining yozishicha, keyinchalik bu hujjatlar Nikola Teslaning laboratoriya jurnallari va qog‘ozlari ekani aniqlangan. Ularda inson miyasini boshqara oladigan, dushmanona munosabatdagi o‘zga sayyoralik mavjudotlar tasvirlangan emish.

Ko‘plab o‘quvchilar Tim Shvartsning da’volariga shubha bilan qarab, kitobni shov-shuv ko‘tarishga urinish deb hisoblashgan.

«Filadelfiya eksperimenti»

Tesla bu taxminiy hodisada bevosita ishtirok etgan, deb aytish qiyin. Chunki Tesla hayotidagi sanalar bilan tajriba o‘tkazilgan deb taxmin qilinayotgan vaqt bir-biriga to‘g‘ri kelmaydi: Tesla tajriba boshlanishidan oldin — 7-yanvar 1943-yilda vafot etgan, tajriba esa faqat 28-oktyabr 1943-yilda o‘tkazilgan, deb hisoblanadi.

Tesla elektromobili

1931-yilda Nikola Tesla go‘yoki ishlaydigan elektromobil prototipini namoyish etgan. U hech qanday an’anaviy elektr toki manbaisiz harakatlangan emish. Biroq bu elektromobil mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi hech qanday moddiy dalil yo‘q.

Nurlanish quroli

Amerikaning DARPA agentligi 1958-yilda go‘yoki Tesla ixtiro qilgan afsonaviy «o‘lim nurlari»ni «Arg‘imchoq» loyihasi ( (ingl. Seesaw), Lourens Livermor milliy laboratoriyasida amalga oshirilgan. 1982-yilda bir qator muvaffaqiyatsizliklar va byudjetdan ortiq xarajatlar sababli loyiha to‘xtatilgan.

«Tunguska meteoriti»

XX asr oxiri — XXI asr boshlarida Nikola Tesla bilan Tunguska meteoriti o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi gipotezaga ko‘ra, Tunguska hodisasi kuzatilgan kuni (30-iyun 1908-yilda) Nikola Tesla energiyani «havo orqali» uzatish tajribasini o‘tkazgan.

Portlashdan bir necha oy oldin Tesla mashhur sayyohning Shimoliy qutbga qiladigan ekspeditsiyasining yo‘lini yoritib bera olishini aytgan edi. Bu sayyoh Robert Piri edi. Bundan tashqari, AQSH Kongress kutubxonasi jurnalida Tesla «Sibirning aholisi eng siyrak joylari» xaritalarini so‘ragani haqidagi yozuvlar saqlanib qolgan. Uning turg‘un to‘lqinlar yaratish bo‘yicha tajribalari, go‘yoki kuchli elektr impulsi Hind okeanida o‘n minglab kilometr uzoqlikda to‘plangan bo‘lsa, bu «gipoteza»ga mos keladi. Agar Tesla impulsni «efir» (faraziy muhit; o‘tgan asrlardagi ilmiy tasavvurlarga ko‘ra, unga elektromagnit o‘zaro ta’sirlarni uzatish vazifasi yuklangan) energiyasi bilan to‘yintirib, rezonans hodisasi yordamida to‘lqinni «tebratishga» muvaffaq bo‘lgan bo‘lsa, ushbu taxminga ko‘ra, yadro portlashiga teng quvvatli elektr razryadi yuzaga kelishi kerak edi.

Meros

Tesla yonib turgan gaz razryadli lampa bilan simsiz elektr uzatishni namoyish qilmoqda

Ixtirolari va ilmiy ishlari

Tesla 700 dan ortiq ixtiro va patentga ega. Ulardan ayrimlari zamonaviy elektr energetikasi tarixidagi eng muhim bosqichlar hisoblanadi. Ehtimol, Tesla radioni Markonidan va Popovdan oldin ixtiro qilgan va rentgen nurlari ustida Vilgelm Rentgen ularni rasman kashf etishidan oldin ham ishlagan..

O‘zgaruvchan tok

Vestingauz qo‘l ostida ishlaganida ko‘p fazali o‘zgaruvchan tok tizimlaridan foydalanishni patentladi. asinxron (induksion) dvigatel ixtiro qilinishidan oldin o‘zgaruvchan tok keng qo‘llanmagan, chunki undan o‘sha paytda mavjud elektr dvigatellarida foydalanib bo‘lmas edi.

1889-yildan Nikola Tesla yuqori chastotali toklar va yuqori kuchlanishlarni tadqiq qila boshladi. U dastlabki elektromexanik yuqori chastotali generatorlarni (jumladan, induktor turidagilarni) va yuqori chastotali transformatorni (Tesla transformatori; 1891) ixtiro qilib, elektrotexnikaning yangi sohasi — yuqori chastotali texnika rivojlanishi uchun zamin yaratdi.

Yuqori chastotali toklarni tadqiq qilish jarayonida Tesla xavfsizlik masalalariga ham e’tibor qaratdi. O‘z tanasida tajribalar o‘tkazib, turli chastota va kuchga ega o‘zgaruvchan toklarning inson organizmiga ta’sirini o‘rgandi. Tesla ilk bor ishlab chiqqan ko‘plab qoidalar bugungi kunda xavfsizlik texnikasining yuqori chastotali toklar bilan ishlashga oid zamonaviy asoslariga kiritilgan. U tok chastotasi 700 Гц dan oshganda elektr toki tana yuzasi bo‘ylab oqishini va organizm to‘qimalariga zarar yetkazmasligini aniqladi. Tesla tibbiy tadqiqotlar uchun ishlab chiqqan elektrotexnika qurilmalari butun dunyoda keng tarqaldi.

Yuqori kuchlanishli yuqori chastotali toklar bilan o‘tkazilgan tajribalar ixtirochini ifloslangan sirtlarni tozalash usulini kashf etishga olib keldi. Toklarning teriga o‘xshash ta’siri mayda toshmalarni yo‘qotish, teri teshiklarini tozalash va mikroblarni o‘ldirish mumkinligini ko‘rsatdi. Bu usul zamonaviy elektroterapiya.

Maydonlar nazariyasi

12-oktyabr 1887-yilda Tesla aylanuvchi magnit maydoni hodisasining mohiyatini qat’iy ilmiy tarzda ta’rifladi. 1-may 1888-yilda Tesla ko‘p fazali elektr mashinalari (jumladan, asinxron elektr dvigateli) va ko‘p fazali o‘zgaruvchan tok yordamida elektr energiyasini uzatish tizimini ixtiro qilgani uchun asosiy patentlarini oldi. U eng tejamkor deb hisoblagan ikki fazali tizimdan foydalanib, AQSHda bir qator sanoat elektr qurilmalari, jumladan, Niagara GESi (1895) ishga tushirildi. O‘sha yillarda bu eng yirik GES edi.

Tesla radioaloqa tamoyillarini namoyish qilmoqda, 1891-yil

Radioaloqa

1891-yilda ommaviy ma’ruzada Tesla radioaloqa tamoyillarini tasvirlab berdi va namoyish qildi.

Tesla radioaloqada foydalanish mumkin bo‘lgan toklarni ishonchli hosil qilish usulini birinchilardan bo‘lib patentladi. Bu toklar radioaloqada ishlatilishi mumkin edi. Patent AQSH patenti 447 920 10-mart 1891-yilda AQSHda berilgan bo‘lib, unda «Yoy lampalarini boshqarish usuli» («Method of Operating Arc-Lamps») tasvirlangan. Ushbu usulda o‘zgaruvchan tok generatori o‘sha davr mezonlariga ko‘ra yuqori bo‘lgan, taxminan 10 000 Гц chastotali tok tebranishlarini hosil qilgan. Patentlangan yangilik yoy lampasidan o‘zgaruvchan yoki pulsatsiyalanuvchi tok ta’sirida chiqadigan tovushni bostirish usuli edi. Buning uchun Tesla inson qulog‘i eshita olmaydigan chastotalardan foydalanishni taklif qilgan. Zamonaviy tasnifga ko‘ra, o‘zgaruvchan tok generatori juda past radiochastotalar diapazonida ishlagan.

1893-yilda olim simsiz aloqa masalalari bilan jiddiy shug‘ullana boshladi va machtali antennani.

Mukofotlari

Nikola Tesla nomidagi Yugoslaviya jamiyati medali. Bu medal bilan B. N. Rjonsnitskiy 1960-yilda taqdirlangan

Xotirani abadiylashtirish

Muzeylar

Pul belgilarida

Tangalar
Yugoslaviya (SFRY, FRY) va Serbiya banknotalari

Ommaviy madaniyatda

Kino

Savdo belgilari

Asarlari

Rus tilida nashr etilgan asarlar

Adabiyotlar

Книги

Статьи

  • Поляков В. Приёмники Теслы
  • Ржонсницкий Б. Н. Выдающийся электротехник Никола Тесла (1856—1943). — Вопросы естествознания и техники. Институт естествознания и техники АН СССР. — Вып. I. — М., 1956. — С. 192.
  • Ржонсницкий Б. Н. Никола Тесла (К 100-летию со дня рождения). — Вестник АН СССР. № 7. Памятные даты. 1956. — С. 90.
  • Kak S. Tesla, wireless energy transmission and Vivekananda (англ.) // Current Science[англ.] : journal. — 2017. — 10 December (vol. 113, no. 10). — P. 2207—2209. — ISSN 0011-3891.

Научно-популярные издания

Havolalar