Organizm (kechki lot. organismus — kechki lot. organizo — «tartibli ko‘rinish beraman», qad. yun. ὄργανον — «asbob, qurol») — tirik jism bo‘lib, uni noorganik (jonli bo‘lmagan) moddadan ajratib turadigan xususiyatlar majmui bilan tavsiflanadi. Bular qatoriga moddalar almashinuvi (metabolism), o‘z tuzilishi va tashkilotini (organizatsiyasini) saqlab turish, ko‘payish (reproduction) chog‘ida ularni takror ishlab chiqara olish va irsiy belgilarni saqlash kiradi. Atamani Aristotel kiritgan. U har qanday tirik mavjudot jonli bo‘lmagan narsalardan farqli ravishda aniq va qat’iy tashkil etilganligini ko‘rsatgan.

Organizm alohida individ (shaxs) sifatida, biologik tur va populyatsiya tarkibiy elementi sifatida qaraladi; u populyatsiya–tur darajasidagi hayotning strukturaviy birligi hisoblanadi.

Umumlashtirilgan ma’noda, ma’lum biologik guruhning «tipik individi» sifatida — unga xos asosiy xususiyatlarni mujassam etgan organizm — biologiyaning bosh o‘rganish ob’yektlaridan biridir. Qulaylik uchun barcha organizmlar turli guruh va toifalarga ajratilib, ularning biologik klassifikatsiya tizimini tashkil qiladi. Eng umumiy bo‘linish — yadroli (eukariotlar) va yadrosiz (prokariotlar). Organizmni tashkil etuvchi hujayralar soniga ko‘ra esa bir hujayrali va ko‘p hujayrali (tizimdan tashqari toifalar) ajratiladi. Ularning o‘rtasida bir hujayralilar koloniyalari alohida o‘rin tutadi.

Yaxlit ko‘p hujayrali organizmning shakllanishi — hujayra, to‘qima, a’zolar kabi strukturalar va ularning vazifalarini differensiallash hamda integratsiyalash jarayonlaridan iborat bo‘lib, bu ham ontogenez (ontogenesis), ham filogenez (phylogenesis)da yuz beradi. Ko‘plab organizmlar turlar ichida ichki jamiyatlar (masalan, odamdagi oila yoki mehnat jamoasi)ga uyushadi.

Nobjit tabiatdan farqlari

Tirik organizmlar jonli bo‘lmagan jismlarga nisbatan murakkabroq kimyoviy tarkibga ega (xususan, oqsillar va nuklein kislotalarning majburiy mavjudligi) va jonli tabiat xossalari majmuasini namoyon etadi (bu xossalarning ayrimlari alohida holda ba’zi noorganik obyektlarda ham uchrashi mumkin).

Moddalar almashinuvi

• Oziqlanish — tirik organizmning oziq va ozuqa moddalari­ni o‘zlashtirishi.
• Ajratish (ekskresiya) — organizm uchun keraksiz yoki zararli moddalarni tashqariga chiqarish jarayoni.
• Harakat — individ tanasi yoki uning qismlarining makonda o‘zgarishi.

Irsiyat va o‘zgaruvchanlik

• Irsiyat — belgilarni avlodlarga uzatish xossasi.
• O‘zgaruvchanlik — bir tur individlarida belgilar xilma-xilligi, jumladan irsiy omillar bilan belgilangani.

Axborotni qabul qilish va qayta ishlash

• Qozg‘aluvchanlik va ta’sirchanlik (irritability, excitability) — tashqi axborotni qabul qilib, unga tanlab javob qaytarish qobiliyati.

O‘sish, rivojlanish, ko‘payish

• O‘sish — biosintez jarayonlari hisobiga massa va o‘lchamning ortishi.
• Rivojlanish — hayot davomida organizmda sodir bo‘ladigan nisbatan qaytmas o‘zgarishlar majmui.
• Ko‘payish — o‘xshash individlarni qayta hosil qilish.

Bir hujayrali va ko‘p hujayrali organizmlar

Hujayra — hayotning asosiy birligi, uning xossalarining haqiqiy tashuvchisi; viruslardan tashqari barcha tirik organizmlarning tuzilish va hayot faoliyati­ning elementar birligi. U jonli tabiat xossalarining to‘liq majmui, o‘z metabolik apparati, mustaqil yashash, o‘z-o‘zini ko‘paytirish va rivojlanish qobiliyatiga ega. Barcha tirik mavjudotlar — ko‘p hujayrali hayvonlar, o‘simliklar va zamburug‘lar — ko‘plab hujayralardan tashkil topgan yoki — ko‘pgina sodda­lar va bakteriyalar singari — bir hujayrali bo‘lishi mumkin. Hujayra tuzilishi va hayot faoliyatini o‘rganuvchi bo‘lim sitologiya deb ataladi; hozirda hujayra biologiyasi (cell biology) atamasi ham keng qo‘llanadi.

Prokariot hujayraning tipik tuzilishi: kapsula, hujayra devori, plazmallemma, sitoplazma, ribosomalar, plazmida, piliy (pili), jgut (flagellum), nukleoid.

Bir hujayrali organizm

Bir hujayrali organizmlar — tanasi bitta hujayradan iborat bo‘lgan tirik mavjudotlar (bir hujayralilik). Ularga ham prokariotlar, ham eukariotlar kirishi mumkin. Yerda dastlab paydo bo‘lgan organizmlar bir hujayrali bo‘lgan deb hisoblanadi; eng qadimgilari — bakteriyalar va arxeilar. «Bir hujayralilar» termini ba’zan protistlar (Protista/Protozoa) sinonimi sifatida ham ishlatiladi.

Prokariot hujayrasining tipik tuzilishi:
kapsula (capsule), hujayra devori (cell wall), plazmalemma (plasma membrane), sitoplazma (cytoplasm), ribosomalar (ribosomes), plazmida (plasmid), piliy (pili), qamchi (flagellum), nukleoid (nucleoid)

Ko‘p hujayrali organizm

Ko‘p hujayrali organizmlar — tanasi ko‘plab hujayralardan tashkil topgan mavjudotlar bo‘lib, ularning aksariyati (o‘simliklarda kambiy hujayralari kabi ildiz hujayralari bundan mustasno) differensiallashgan, ya’ni tuzilishi va vazifalari bilan farqlanadi. Ko‘p hujayralilikni koloniallilikdan farqlash zarur: kolonial shakllarda haqiqiy, doimiy differensiallashgan hujayralar va to‘qimalarga bo‘linish yo‘q. Biroq chegaralar noaniq: masalan, volvoks (Volvox) ko‘pincha kolonial organizm sanalsa-da, uning «koloniyalarida» hujayralar generativ va somatik turlarga aniq ajralgan. Ko‘p hujayralilarga hujayralar integratsiyasining yuqori darajasi xos. Ko‘p hujayrali hayvonlar Yerda ehtimol 2,1 milliard yil avval, «kislorod inqilobi»dan sal keyin paydo bo‘lgan.

Hujayra tuzilishiga asoslangan organizmlarni tasnifi

Yer yuzidagi barcha hujayrali hayot shakllari hujayra tuzilishiga ko‘ra ikki domen (nadpodshohlik)ga bo‘linadi:

• Prokariotlar (prokaryotes) — oddiyroq tipdagi, evolyutsion jihatdan dastlabki hujayralar;
• Eukariotlar (eukaryotes) — prokariotlardan kelib chiqqan, yadroga ega yuksakroq tipdagi hujayralar. Ma’lum ko‘p hujayrali organizmlarning mutlaq ko‘pchiligi, jumladan inson, eukariotlardir.

Eukariotlar

Eukariotlar (lot. Eucaryota, yun. εὖ — «yaxshi», κάρυον — «yadro») — hujayralari yadroga ega bo‘lgan tirik mavjudotlar domeni. Bakteriyalar va arxeilardan boshqa barcha hujayrali hayot shakllari — eukariot.

Eukariotlar to‘rt podshohlikka bo‘linadi: hayvonlar, o‘simliklar, zamburug‘lar va protistlar (so‘nggisi uchalasiga ajdod bo‘lgan parafiletik guruh sifatida). Hujayralar soni va ularning ixtisoslashuviga qaramay, barcha eukariotlarda hujayraning printsipial tuzilishida katta o‘xshashlik mavjud. Ularning kelib chiqishi umumiy bo‘lgani uchun eukariotlar monofiletik yuqori darajali takson hisoblanadi. Eng tarqalgan baholashga ko‘ra, eukariotlar 1,5—2 mlrd yil avval paydo bo‘lgan. Eukariotlar evolyutsiyasida simbiogenez (symbiogenesis) muhim rol o‘ynagan: yadroli, fagotsitozga qodir hujayra bilan yutilgan bakteriyalar o‘rtasidagi simbioz natijasida mitoxondriyalar va xloroplastlar kelib chiqqan.

Mezokariotlar

Mezokariotlar — prokariotlar va eukariotlar o‘rtasidagi oraliq tipdagi genetik apparatga ega organizmlar. Ularga, xususan, dinoflagellatlar (dinophyta) — dinofit suv o‘tlari kiradi.

Mezokariotlarda aniq differensiallashgan yadro bor, biroq unda nukleoidga xos ayrim ibtidoiy belgilar saqlangan. Yadrosi — dinokarion — 5 dan 284 tagacha «xromosoma»ni tutadi, DNK miqdori katta (3—200 pg), xususiyatlari ko‘p jihatdan eukariot DNKsiga yaqin, ammo 5-gidroksimetiluratsil bilan boyigan (3—19 mol. %).

«Xromosomalar» doimo kondensiyalashgan holda; molekulyar-genetik jarayonlar morfologik barqaror tuzilmalarda kechadi. Gistonlar va nukleosomali tashkil aniqlanmagan, ammo oz miqdorda giston-o‘xshash oqsillar topilgan (ular na eukariot gistonlariga, na prokariot giston-o‘xshash oqsillariga gomolog emas; oqsil/DNK nisbati ≈ 0,1, eukariotlarda odatda ≈ 1). Hujayra bo‘linishida «xromosomalar»ning taqsimlanishi, ehtimol, butun saqlanib qolgan yadroviy membrana bilan kontaktlar orqali vositachilik qilinadi.

Eukariot interfazasidagi S-fazaga o‘xshash DNK sintezi davri mavjudligi bo‘yicha ma’lumot yo‘q. Transkripsiya faolligi mezokariot «xromosomalari»ning periferik diffuz hududi bilan cheklangan bo‘lishi mumkin. Mezokariotlarning genetik apparati evolyutsion jihatdan prokariotlardan eukariotlarga o‘tish bosqichi sifatida ham, eukariotlar bilan umumiy ajdodlardan (masalan, qadimgi arxebakteriyalar) mustaqil yo‘nalishda rivojlangan alohida shox sifatida ham talqin qilinadi.

Prokariotlar

Prokariotlar (lot. Procaryota, qad. yun. προ — «oldin», κάρυον — «yadro») — yadrosi to‘liq shakllanmagan va boshqa ichki membranali organoidlar (fotosintezlovchi turlarda yassi tsister­nalar bundan mustasno, masalan, siyanobakteriyalar)ga ega bo‘lmagan bir hujayrali organizmlar. Ular yadroviy qobiqsiz; DNK odatda gistonlarsiz qadoqlangan. Oziqlanish turi ko‘pincha osmotrofik.

Asosiy genetik materialni tutuvchi yirik halqasimon (ba’zi turlarda chiziqli) ikki zanjirli DNK molekulasi — nukleoid — gistonlar bilan kompleks (xromatin) hosil qilmaydi. Prokariotlarga bakteriyalar, jumladan siyanobakteriyalar (ko‘k-yashil suv o‘tlari) va arxeilar kiradi. Prokariot hujayralarining avlodlari sifatida eukariot hujayra organellalari — mitoxondriya va plastidalar qaraladi.

Prokariotlar ikki domenga bo‘linadi: Bakteriyalar (Bacteria) va Arxeilar (Archaea).

Bakteriyalarni o‘rganish natijasida gorizontal gen ko‘chishi (horizontal gene transfer) ochildi (1959-yil, Yaponiya). Bu jarayon prokariotlar orasida keng tarqalgan, ayrim eukariotlarda ham uchraydi. Bu kashfiyot hayot evolyutsiyasiga qarashlarni o‘zgartirdi: ilgari turlar irsiy ma’lumot almasha olmaydi degan tasavvur hukmron edi. Prokariotlar esa genlarni bevosita (kon’yugatsiya, transformatsiya) yoki bakteriofaglar yordamida (transduktsiya) almasha oladi.

Prokariotlarga xos belgilar: aniq yadro yo‘qligi, jgutlar, plazmidalar, gaz vakuolalari, fotosintez tuzilmalari, ko‘payish shakllarining o‘ziga xosligi, ribosoma o‘lchami — 70S.

Arxeilar

Arxeilar (lot. Archaea, qad. yun. ἀρχαῖος — «azaliy, qadimiy») — Karl Vyoze (Carl Woese)ning uch-domenli tizimida bakteriya va eukariotlar bilan yonma-yon turuvchi tirik mavjudotlar domeni. Arxeilar — yadro va boshqa membranali organellalarga ega bo‘lmagan bir hujayrali mikroorganizmlar.

Avval arxeilar bakteriyalar bilan birga «prokariotlar» (yoki Monera podshohligi) sifatida birlashtirilib, «arxebakteriyalar» deb atalgan; hozir bu qarash eskirgan: arxeilarning mustaqil evolyutsion tarixga egaligi va boshqa hayot shakllaridan ajratib turuvchi ko‘plab biokimyoviy xususiyatlari aniqlangan.

Hozir arxeilar 5 tipga bo‘linadi; eng ko‘p o‘rganilgani — Crenarchaeota va Euryarchaeota. Klassifikatsiya murakkab, chunki ularning katta qismi laboratoriyada kultivatsiya qilinmagan, yashash muhitidan olingan nuklein kislotalar tahliliga ko‘ra aniqlangan.

Arxeilar ko‘pincha bakteriyalarga o‘xshash o‘lcham va shaklga ega, biroq ayrimlari g‘ayrioddiy: masalan, Haloquadratum walsbyi hujayralari yassi va kvadrat. Tashqi o‘xshashlikka qaramay, ayrim genlar va metabolik yo‘llar arxeilarni eukariotlarga yaqinlashtiradi (xususan, transkripsiya va translyatsiya fermentlari). Arxeilarga xos noyob jihat — membranalarda oddiy efir bog‘lari tutuvchi lipidlar. Ko‘pchilik arxeilar xemoavtotroflar bo‘lib, energiyani juda keng manbalardan oladi: organik birikmalar (shakar)dan tortib ammiak, metall ionlari, hatto vodorodgacha. Galoarxeilar (Haloarchaea) — yuqori sho‘r muhitda yashovchi turlar — quyosh nurini energiya manbai sifatida ishlatadi. Boshqa turlar uglerodni fiksatsiya qiladi, biroq o‘simliklar va siyanobakteriyalardan farqli ravishda, hech bir arxei bu ikki jarayonni bir vaqtda bajarmaydi. Ko‘payish jinsiz: ikkiga bo‘linish, fragmentatsiya va g‘unchalanish; bakteriya va eukariotlardan farqli, arxeilarda sporalar hosil bo‘lmaydi.

Dastlab arxeilar faqat ekstremal muhitlarda (issiq buloqlar, sho‘r ko‘llar) deb o‘ylangan, keyinchalik ular tuproq, okeanlar, botqoqlar, hatto inson yo‘g‘on ichagida ham topildi. Okeanlarda arxeilar juda ko‘p; hatto plankton arxeilari hozirgi kunda eng ko‘p sonli organizm guruhlaridan biri bo‘lishi mumkin. Arxeilar uglerod va azot aylanishida muhim rol o‘ynaydi. Hozircha ma’lum arxeilar orasida parazit yoki patogen turlar aniqlanmagan, biroq ular ko‘pincha mutualist yoki kommensal sifatida yashaydi. Ayrimlari — metanogenlar — inson va jayron-sigir (ru­mi­nant)larning ovqat hazm qilish traktida ko‘p bo‘lib, hazmga yordam beradi. Metanogenlar biogaz ishlab chiqarish va kanalizatsiya oqova suvlarini tozalashda qo‘llanadi; ekstremofil mikroorganizmlar yuqori harorat va organik erituvchilarda ham faol bo‘la oladigan fermentlari bilan biotexnologiyada qadrlanadi.

Boshqa turdagi organizmlar

Mikroorganizmlar

Mikroorganizmlar (mikroblar) — yalang‘och ko‘z bilan ko‘rish uchun haddan tashqari kichik (odatda < 0,1 mm) tirik mavjudotlar guruhi uchun umumiy nom. Ular tarkibiga prokariotlar (bakteriyalar, arxeilar) hamda eukariotlar (ba’zi zamburug‘lar, protistlar) kiradi; viruslar odatda alohida guruhga ajratiladi. Mikroorganizmlarning aksariyati bir hujayrali, biroq ko‘p hujayrali mikroorganizmlar ham bor; xuddi shuningdek, yalang‘och ko‘zga ko‘rinadigan ayrim bir hujayrali makroorganizmlar ham uchraydi (masalan, Thiomargarita namibiensis, Caulerpa urug‘ining vakillari — ulkan polikaryonlar). Ularni o‘rganish bilan mikrobiologiya shug‘ullanadi.

Mikroblarga qarshi kurash. 1900 yildan boshlab frantsuz kartasi

Kolonial organizm

Kolonial organizm atamasi ikki guruhni qamrab oladi:

1. Ko‘p hujayrali, ammo kam differensiallashgan va to‘qimalarga bo‘linmagan organizmlar; ko‘p hollarda har bir hujayra ko‘payish qobiliyatini saqlaydi (masalan, volvoks­simon yashil suv o‘tlari — Pandorina, Eudorina va b., protistlarning ko‘plab guruhlari).
2. Bir nechta individlardan iborat koloniyalar hosil qiladigan ko‘p hujayralilar; ular o‘zaro birikkan, odatda bir xil genotip, umumiy moddalar almashinuvi va boshqaruv tizimlariga ega. Hayvonlar orasida bunga ko‘plab marjon poliplar, mshanlar, gubkalar va b. kiradi. Botanika­da bunday organizmlar uchun «modulyar» (unitar­larga qarshi) termini ishlatiladi (masalan, ildizpoyali g‘alladoshlar, landish va b.).

Haqiqiy ko‘p hujayralilardan farqi — yaxlitlik darajasi pastroq (masalan, ayrim qo‘zg‘atuvchilarga javobni butun koloniya emas, ayrim individlar beradi), kolonial protistlarda esa hujayralar differensiallashuvi ham pastroq. Ba’zi yuqori integratsiyalashgan harakatchan koloniyalarda (masalan, dengiz patlari, sifonoforlar) yaxlitlik yagona organizm darajasiga yetadi, alohida individlar koloniya «organlari» rolini bajaradi. Ko‘plab koloniyalarda umumiy qism (poya, tanacha) bo‘ladi — u hech bir individga alohida tegishli emas.

Transgen organizm

Transgen organizm — genomiga boshqa organizm geni sun’iy kiritilgan tirik mavjudot. Gen odatda «genetik konstruksiya» shaklida kiritiladi: oqsilni kodlovchi uchastka, promotor, enhancer kabi regulyator elementlar va ba’zida genomga xos integratsiyani ta’minlovchi qismlar (masalan, «yopishqoq uchlar»). Konstruksiya bir nechta genni ham tashishi mumkin; ko‘pincha u bakterial plazmida yoki uning frag­menti ko‘rinishida bo‘ladi.

Maqsad — yangi xossalarga ega organizm yaratish. Transgen organizm hujayralari genomga kiritilgan gen kodlaydigan yangi oqsilni sintez qiladi. Bu barcha hujayralarda (nospetsifik ekspressiya) yoki muayyan hujayra turlarida (spetsifik ekspressiya) sodir bo‘lishi mumkin.

Qo‘llanish sohalari:

• Ilmiy tadqiqot — transgen texnologiyalarni rivojlantirish, alohida gen va oqsillarning rolini, ko‘plab biologik jarayonlarni o‘rganish; marker genlar (masalan, yashil ftorlovchi oqsil, GFP) bilan transgen organizmlar hujayra kelib chiqishi va taqdirini vizualizatsiya qilishda bebaho.
• Qishloq xo‘jaligi — yangi o‘simlik navlari va hayvon zotlarini olish.
• Biotexnologiya — plazmidalar va oqsillar ishlab chiqarish.

Viruslar — tirik organizm sifatida

Viruslarni tirik organizmlar safiga qo‘shish masalasi bahsli: ular tirik hujayrasiz mustaqil ravishda ko‘payolmaydi.

Ekologik klassifikatsiyalar

Oziqlanish va energiya olish usullariga ko‘ra

• Avtotroflar (autotrophs) — barcha zarur organik moddalarni o‘zi sintez qiladi; tayyor organik moddalarga muhtoj emas.
• Geterotroflar (heterotrophs) — tayyor organik moddalarga muhtoj.

Muhit omillariga munosabatiga ko‘ra

• Kislotalilik darajasiga ko‘ra: asidofil va asidofob organizmlar.
• Kislorodga ehtiyojga ko‘ra: aerob va anaerob organizmlar.

Moddalar aylanishi va oziq zanjirlaridagi o‘rni bo‘yicha

(ekotizimlarda trofik daraja va aylanishdagi funksional roli bilan belgilanadi)

Organizmlar o‘rtasidagi munosabat turlari

Munosabatlar turlar ichida ham, turlar o‘rtasida ham bo‘lishi mumkin.

Bir organizmning boshqasiga ta’siri quyidagicha bo‘ladi:

• Ijobiy (+) — biri boshqasi hisobiga foyda oladi.
• Salbiy (−) — biri boshqasi tufayli zarar ko‘radi.
• Neytral (0) — ta’sir yo‘q.

Shu bois ikki organizm orasida o‘zaro ta’sir turlari:

Simbioz

Simbioz (yun. συμ — «birga», βίος — «hayot») — turli turlarga mansub ikki yoki undan ko‘p organizm o‘rtasidagi o‘zaro foydali munosabat. Tabiatda mutualizm ko‘rinishidagi juda ko‘p misollar bor: oshqozon-ichak bakteriyalari (hazm uchun zarur), o‘simliklar (ko‘pincha orkidelar) changini faqat bitta aniq hasharot turi tarqata olishi va h.k. Bunday aloqalar ikki hamkorning yashab qolish imkonini oshirsa, barqaror bo‘ladi; simbiozdagi harakatlar yoki moddalar hamkorlar uchun muqim va o‘rnini bosib bo‘lmaydigan ahamiyatga ega. Kengroq ilmiy talqinda simbioz — turli turlar organizmlari o‘rtasidagi har qanday o‘zaro ta’sir (shu jumladan, parazitizm — biriga foydali, boshqasiga zararli). O‘zaro foydali ko‘rinish mutualizm, biriga foydali, ikkinchisiga befarq — kommensalizm, biriga zararli, ikkinchisiga befarq — amensalizm deb yuritiladi.

Yirtqichlik

Yirtqichlik — trofik munosabat bo‘lib, yirtqich o‘ljani hujum qilib, uning tanasining bir qismini yeydi; odatda o‘lja o‘ldiriladi. Keng ma’noda yirtqichlik — bir organizmning boshqasini to‘liq yoki qisman yeb qo‘yishi (masalan, fitofag hayvonlar va ularning oziq o‘simliklari, parazitlar va xo‘jayinlari o‘rtasidagi munosabatlar). Yirtqichlik odatda nekrofagiyadan (o‘lik tanalarni yeyish) va detritofagiyadan (parchalanish mahsulotlarini yeyish) farqlanadi (garchi ko‘p yirtqichlar vaqti-vaqti bilan so‘qmoq ham iste’mol qiladi).

Bufaloni o'ldirgan sherlar

Ba’zida faqat hayvon yeyuvchilar «yirtqich» deb atalib, o‘simlikxo‘rlar alohida ko‘rsatiladi — zamonaviy ekologiyada esa odatda keng ta’rif ishlatiladi. Kanni­balizm — o‘z turidagi individni yeyish — turlar ichidagi yirtqichlik sifatida qaraladi. Yirtqich rolini nafaqat ko‘p hujayrali hayvonlar, balki protistlar, zamburug‘lar, hatto ayrim yuqori o‘simliklar ham bajarishi mumkin. Yirtqichlar zasadachi (poylab hujum qiluvchilar) va quvuvchilarga bo‘linadi; kollektiv ov shakllari (masalan, sherlar, bo‘rilar) ham uchraydi.

Neytralizm

Neytralizm — turlararo o‘zaro ta’sir shakli bo‘lib, ikkala tur ham bir-biriga deyarli ta’sir ko‘rsatmaydi. Tabiatda mutlaq neytralizm juda kam yoki hatto mumkin emas, chunki har qanday turlar o‘rtasida bilvosita aloqalar bo‘lishi mumkin. Shu sabab tushuncha ko‘pincha juda zaif yoki ahamiyatsiz o‘zaro ta’sir holatlariga ham tatbiq etiladi (masalan, kalamush va losning bir hududda yashashi; streptokokk shtammlari va laktobakteriyalarning o‘sishi va h.k.).

Antibioz

Antibioz (qad. yun. ἀντι — «qarshi», βίος — «hayot») — antagonistik turlararo munosabat: bir organizm boshqasining imkoniyatlarini cheklaydi, ularning birga yashashi mumkin bo‘lmaydi (masalan, bir guruh organizmlar antibiotiklar, fitonsidlar orqali boshqalarning muhitini zaharlab qo‘yadi). Bir tomonlama salbiy ta’sir — amensalizm, o‘zaro salbiy ta’sir — raqobat (konkurentsiya) deyiladi. Atama Zel’man Vaksman tomonidan 1942-yilda kiritilgan. Misol: sut kislotali va chirish bakteriyalari orasidagi munosabatlar.