| Poytaxt | |||||
| Ulan-Bator | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| mo‘g‘. Ulaanbaatar?, ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ? | |||||
|
|||||
| 47°55′ sh. k. 106°55′ sh. u.HGYO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Ichki ma’muriy bo‘linishi | 9 ta tuman | ||||
| Mer | Xishgegiyn Nyambaatar | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 1639 | ||||
| Avvalgi nomlari |
gacha 1706 — Urgá (mo‘g‘. O‘rgoo (Өргөө)) gacha 1911 — Ix-xuré (mo‘g‘. Ix xuree (Их хүрээ)) gacha 1924 — Níyslel-xuré (mo‘g‘. Niyslel xuree (Нийслэл хүрээ)) |
||||
| Maydoni | 4704,4 km² | ||||
| Markazining balandligi | 1300—1350 m | ||||
| Iqlim turi | tog‘ iqlimi , keskin kontinental iqlim xususiyatlariga ega | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+8:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 1 405 000 kishi (2017) | ||||
| Zichligi | 297,8 kishi/km² | ||||
| Rasmiy til | mo‘g‘ul tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +976 (0)11 | ||||
| Pochta indeksi | 210 xxx | ||||
| Avtomobil raqam kodi | УА_, УБ_, УН_ | ||||
| Boshqa ma’lumotlar | |||||
|
Oq dakini Osiyoning (mo‘g‘. Osiyoning oq dakini (Азийн цагаан дагина)) |
|||||
|
|
|||||
|
ulaanbaatar.mn (mo‘g‘.) (ingl.) |
|||||
Ulan-Bator (mo‘g‘. Ulaanbaatar [ʊɮɑːŋ.bɑːtʰɑ̆r]
Ulaganbagator «qizil bahodir») — Mo‘g‘ulistonning poytaxti va mamlakat aholi soni bo‘yicha eng yirik shahri — 1 405 000 kishi (2017-yil noyabr). Shahar mustaqil ma’muriy birlik maqomiga ega.
Shahar Tuul daryosi vodiysida, dengiz sathidan 1300—1350 m balandlikda joylashgan. Shahar maydoni — 4704,4 km². U aymoq Tuv (Markaziy) bilan chegaradosh.
Ulan-Bator — Mo‘g‘ulistonning siyosiy, savdo, madaniy va ilmiy markazi hamda Markaziy Osiyoning muhim moliyaviy markazi. U yirik transport tuguni hisoblanadi. Shaharga Chingizxon xalqaro aeroporti va ikkita aerodrom xizmat ko‘rsatadi. Ulan-Bator temiryo‘l vokzali mintaqaviy va xalqaro temiryo‘l qatnovlarining markazidir.
Sayyohlarni Ulan-Batorning tarixiy markazi va shahar hududidagi muqaddas Bogd-Xan-Uul tog‘i jalb etadi. Bu tog‘ YUNESKOning Jahon merosi dastlabki nomzodlar ro‘yxatiga kiritilgan. Ro‘yxat shunday ataladi: Jahon merosi (YUNESKO).

Etimologiyasi
Shaharga 1639-yilda asos solingan va unga «Urga» nomi berilgan. «Urga» so‘zi mo‘g‘ulcha O‘rgoo (Өргөө), ya’ni «saroy, zodagonning qarorgohi» degan ma’noni anglatadi. Mo‘g‘ullar esa shaharni Ix Xuree (Xuree) — «katta monastir» degan ma’noni bildiradi. Bu nom 1778-yilda bosh monastir hozirgi joyiga, ya’ni Tola daryosi bo‘yiga ko‘chirilganda paydo bo‘lgan.
1911-yilda Mo‘g‘uliston mustaqil davlatga aylangach, Ix Xuree poytaxt maqomini oldi. Shundan so‘ng yangi nom — Niyslel Xuree (Xuree) — «poytaxt monastiri» paydo bo‘ldi.
1-marta o‘tkazilgan Buyuk Xalq Qurultoyining 1924-yildagi yig‘ilishida delegatlarning ko‘pchiligi Mo‘g‘uliston poytaxtini Bator-xoto («Bahodir shahri» yoki «Qahramon shahri», bu bilan bilvosita Chingizxon nazarda tutilgan) deb qayta nomlash tarafdori bo‘ldi. Biroq Komintern vakili, sovet siyosiy arbobi T. R. Risqulovning (ilgari Mo‘g‘ulistonga aloqasi bo‘lmagan) talabi bilan shaharga Ulan-Bator-xoto («Qizil qahramon shahri») nomi berildi. Ovoz berishdan so‘ng u quyidagicha nutq so‘zladi:
Chingizxon xalq qahramoni bo‘lgan, ammo u bosqinchi ham edi. Hozirgi Xalq Mo‘g‘ulistoni bosqinchilik maqsadlarini ko‘zlamaydi; u ozod bo‘lishni va inqilobiy yo‘l bilan mustaqil rivojlanishni istaydi. Shu sababli Ulan-Bator-Xoto nomi inqilobiy nom bo‘ladi va barchaga tushunarli bo‘ladi. Ulan («qizil») qo‘shimchasi bu nomga inqilobiy ruh bag‘ishlaydi hamda mo‘g‘ul xalqining o‘z mustaqilligini himoya qilishdagi inqilobiy qat’iyatini anglatadi.
Bu taklif bir ovozdan qabul qilindi.
Shahar nomining kirill yozuvidagi ruscha shakli bundan 20 yil oldin, ya’ni mo‘g‘ul tilida kirill alifbosi qabul qilinishidan avval shakllangan edi. Shu bois asl talaffuzga yaqin ruscha shakl bir qator xorijiy tillarga ham kirib kelgan. Hozir Mo‘g‘ulistonning o‘zida rus tilidagi matnlarda poytaxt nomining zamonaviy mo‘g‘ulcha kirill shaklidan foydalanish tendensiyasi kuzatiladi: Ulaanbaatar.
Tarixi
Shimoliy Yuan: shaharga asos solinishi
Shaharga 1639-yilda buddaviy monastir sifatida Mo‘g‘ulistondaasos solingan. O‘sha paytda bu yerda Yuan sulolasihukmronlik qilgan. Shahar O‘rgoo (Өргөө) [ɵrgoː] (mo‘g‘ulchadan mo‘g‘. — «saroy, qarorgoh») deb atalgan; 1924-yilgacha rus va Yevropa adabiyotlarida ishlatilgan «Urga» nomi shundan kelib chiqqan. 1696-yilda hozirgi Ulan-Bator yaqinida birinchi oyrat-manjur urushining hal qiluvchi jangi — «Terelj jangi» deb atalgan. Unda son jihatidan o‘n baravar ustun bo‘lgan Sin armiyasi g‘alaba qozongan; mag‘lub bo‘lganlar esa g‘arbiy mo‘g‘ullaredi. Jang birinchi oyrat-manjur urushining natijasini belgilab berdi. Urga ustidan nazorat o‘rnatgan davlat Sin imperiyasi.
Sin imperiyasi tarkibidagi Tashqi Mo‘g‘uliston
XVII asrning 2-yarmidan shahar ko‘chma, 1778-yildan esa doimiy ravishda Bogdo-gegen — Mo‘g‘uliston buddaviy cherkovirahbarining qarorgohi bo‘lgan. Ba’zi tadqiqotchilar Urgani faqat Mo‘g‘ulistonning diniy markazi deb hisoblaganlar. Biroq vaqt o‘tishi bilan sobiq ko‘chma qarorgoh mamlakatning asosiy siyosiy hamda madaniy-diniy markaziga aylandi.
1706-yildan shahar Ix xuree (mo‘g‘ulcha «Buyuk monastir») deb atalgan. 1778-yildan boshlab u nafaqat Bogdo-gegenning, balki Sin imperiyasining ikki ambanining ham qarorgohiga aylangan. Shundan keyin shahar Tashqi Mo‘g‘ulistonning ma’muriy markazi hisoblangan. Ko‘p o‘tmay, shahardan bir necha kilometr sharqda Xitoy savdo mahallasi — Maymachen (an’anaviy yozuv: 買賣城, soddalashtirilgan yozuv: 买卖) paydo bo‘ldi. Urganing ko‘plab monastir va ibodatxonalari da 10 mingga yaqin lama va rohib yashagan. 1835-yilda shaharda hozirgacha eng yirik buddaviy monastir — Gandantegchenlin — tashkil etilgan.
XX asr boshiga kelib Urganing mo‘g‘ul aholisi atigi 25 ming kishini tashkil etgan.
Bogdo-xon hukmronligi davridagi Mo‘g‘uliston (1911—1924)
Mo‘g‘uliston mustaqilligi e’lon qilinganidan keyin, 1912-yildan boshlab shahar Niyslel xuree (mo‘g‘ulcha «Poytaxt monastiri») deb atalgan, 1924-yilda esa Ulan-Bator deb qayta nomlangan. 1919-yilda Urga aholisi taxminan 100 ming kishi deb baholangan. Shulardan 30 mingi mo‘g‘ullar (20 ming lama va 10 ming dunyoviy aholi), qariyb 70 mingi esa xitoyliklar edi. Bundan tashqari, Urgada 3 minggacha rus yashagan.
Mamlakatda san’at va me’morchilik rivojlana boshladi. Bugun mashhur bo‘lgan mo‘g‘ul me’moriy yodgorliklarining aksariyati, jumladan, Bogdo-xon saroyi va Choyjin lamin sum aynan shu davrda qurilgan. 1913-yilda Urgada Mo‘g‘ulistondagi birinchi hayvonot bog‘i ochilgan, ammo u 1926-yilga kelib tashlab qo‘yilgan.
1919-yilda Urga bosib olindi — uni o‘n ming kishilik Xitoy qo‘shini boshlig‘i general Syuy Shuchjenegalladi. 1921-yil fevralda shahar yana qo‘lga olindi — bu safar Osiyo diviziyasining qo‘mondoni R. F. Ungern-Shternberg tomonidan; Urgada Mo‘g‘uliston tarixidagi birinchi va so‘nggi yahudiylarga qarshi pogrom sodir etilgan (50 kishigacha, ya’ni taxminan 10 % yahudiylarhalok bo‘lgan). Xitoy garnizoni bilan birga xitoylik aholining bir qismi va kommunistik qarashlarga moyil kishilar ham qochib ketgan. Ungern qizillarga qarshi Buryatiyaga yurish qilish uchun shaharni tark etdi. Bir necha mag‘lubiyatdan so‘ng u diviziyasini Kyaxta yo‘lidanorqaga olib chiqib, Urgaga boradigan yo‘lda faqat kichik to‘siq qo‘shinini qoldirdi. Shahar 6-iyul 1921-yilda qizil qo‘shinlar tomonidan Mo‘g‘uliston operatsiyasi natijasida Mo‘g‘uliston Xalq armiyasi (bosh qo‘mondon Damdin Suxe-Bator), shuningdek RSFSR va Uzoq Sharq Respublikasi qo‘shinlarining birgalikdagi kuchlari tomonidan egallandi.
| Urgadagi ko‘cha, 1913-yil | 1913-yilda shahardagi monastirlardan biri | Gandantegchenlin, 1913-yil | 23-iyun 1913-yil, Urganing umumiy ko‘rinishi | Urgadagi Sariq saroy darvozasi |
Mo‘g‘uliston Xalq Respublikasi
Mo‘g‘uliston Xalq Respublikasi davrida zamonaviy Ulan-Bator rejalashtirildi. Shahar markazi vayron qilingan Sharqiy monastir o‘rnida shakllandi. 11-iyul 1927-yilda monastirning sobiq markaziy maydoni qarshisida xalq teatri ochildi. 1923—1924-yillardan maydon « Suxe-Bator maydoni» nomi bilan tanilib, yangi Ulan-Batorning bosh maydoniga aylandi.
1931-yilda inqilobning o‘n yilligi sharafiga maydonda Suxe-Bator obeliski o‘rnatildi, 11-iyul 1946-yilda esa Suxe-Batorning yangi haykali ochildi; uning ko‘rinishi hozirgacha o‘zgarmagan. 1951-yilda ikki yil avval yong‘inda butunlay vayron bo‘lgan xalq teatri o‘rnida Hukumat saroyi qurildi. Keyingi yili saroy oldida maqbara — Suxe-Bator va Choybalsan maqbarasi barpo etildi. 1957-yilda Ulan-Bator yaqinida Xureltogoot rasadxonasi.
tashkil etildi. 1989—1990-yillarda Ulan-Bator va Mo‘g‘ulistonning boshqa shaharlarida demokratik inqilob voqealari davomida minglab odamlar ishtirokida ommaviy namoyishlar va bo‘ysunmaslik aksiyalari bo‘lib o‘tdi. Natijada MXRP Markaziy qo‘mitasi Siyosiy byurosining barcha a’zolari iste’foga chiqdi va Mo‘g‘uliston Respublikasi tashkil topdi.
| Qor tozalash. Ulan-Batorning bosh ko‘chasi, 1972-yil |
Ulan-Batorning (keyinchalik tugatilgan) Xitoy mahallasidan bir qism, 1972-yil |
Xitoy mahallasi | Suxe-Bator maqbarasi | Eski buyumlar bozori, 1972-yil |
Zamonaviy davr

Mo‘g‘ulistonda demokratik inqilobdan keyin ko‘p yo‘nalishli tashqi iqtisodiy siyosat tanlandi va milliy iqtisodiyot taraqqiyotida ijobiy siljishlarga erishildi. Shu sababli shahar sezilarli darajada o‘zgardi.
6-avgust 1996-yilda Bogd-Xan-Uul tog‘i (ma’muriy jihatdan Ulan-Batorga qarashli) yana ikki muqaddas tog‘ — Burxon-Xaldun va Otgon-Tenger bilan birga Jahon merosi YUNESKO ro‘yxatiga aralash toifa bo‘yicha nomzod bo‘ldi.
2004—2006-yillarda Suxe-Bator maydoni qayta ta’mirlandi; 2005-yilda Suxe-Bator maqbarasi buzib tashlandi; 2006-yilda Hukumat saroyi majmuasining keng ko‘lamli rekonstruksiyasi yakunlandi. Majmua 28-noyabr 2005-yildan 2006-yil iyuligacha qurildi. 2007-yilda Ulan-Bator aholisi bir milliondan oshdi va u Mo‘g‘ulistondagi birinchi million aholili shaharga aylandi.
2008-yil iyul oyida shaharda ommaviy tartibsizliklar boshlandi. Bunga Demokratik partiyaning yaqinda o‘tgan parlament saylovlari natijalari soxtalashtirilgani haqidagi bayonoti sabab bo‘ldi. O‘sha paytda hukmron bo‘lgan Mo‘g‘uliston Xalq inqilobiy partiyasiqarorgohi yoqib yuborildi, 5 kishi halok bo‘ldi. Shaharda favqulodda holat e’lon qilindi. Ayrim OAV voqealarni « o‘tovlar inqilobi» deb atab, Ulan-Batordagi hodisalarni rangli inqiloblar.
2009-yilda Ulan-Bator yaqinida tog‘-chang‘i kurorti «Sky Resort ochildi».
2012-yilda Ulan-Batorning yangi xalqaro aeroporti qurilishi boshlandi. Yiliga 3 million yo‘lovchiga mo‘ljallangan aeroport 2016-yilda ochilgan. O‘sha yili shaharda 100 ga yaqin hayvon mavjud bo‘lgan doimiy mini-hayvonot bog‘i ochildi. 2014-yilda hayvonot bog‘i xalqaro hayvonot bog‘lari ma’lumotlar bazasiga kiritilgan; bazada (2014-yil holatiga ko‘ra) unda 30 dan ortiq hayvon turi borligi va bog‘ faqat yozda ishlashi qayd etilgan.
2013-yilga kelib metropoliten qurish rejasi tasdiqlandi. 11-iyun 2013-yil qurilish ishlarining boshlanish kuni deb belgilandi. Shuningdek, 2013-yilda shahar atrofida «Tuulin xurdni zam» nomli magistral yo‘l qurish loyihasi boshlangan. 8-avgustdan birinchi osmono‘par binolardan iborat Ulan-Batordagi birinchi mavze qurila boshlandi — Hunnu 2222.
2014-yilda shahardagi Transmo‘g‘uliston temiryo‘lining mavjud infratuzilmasidan foydalanib shahar temiryo‘linitashkil etishga qaror qilindi. Ushbu liniya tashabbuskorlari Ulan-Bator meri Erdeniyn Bat-Uul hamda Mo‘g‘uliston transport va yo‘llar vaziri Amarjargal Gansux edi. Ulan-Bator shahar temiryo‘lining rasmiy ochilishi (6-iyun) temiryo‘l tashkilotining 65 yilligiga to‘g‘ri keldi. Bu tashkilot aksiyadorlik jamiyati — «Ulan-Bator temiryo‘li» deb atalgan. 6-iyunda Ulan-Bator shahar temiryo‘li — yerusti metropoliteni ishga tushirildi. 2014-yil boshida (fevral—may oylarida) mavjud stansiyalar ta’mirlandi va yangilari qurildi. 6-iyunda Ulan-Bator shahar temiryo‘li, shuningdek, Ulan-Bator yerusti metropoliteni sifatida tanilgan tizim muvaffaqiyatli ishga tushirildi.
| Markaziy maydondagi muz maydonchasi, 2014-yil yanvar | Ulan-Bator. Zaysan tog‘idan ko‘rinish. 2012-yil kuz | Chingizxon maydoni, 2012-yil | RA2 Ulan-Batorning yerusti metropolitenida qo‘llaniladi |
Turkiya va Yaponiya elchixonalari binolari |
Tabiiy-geografik tavsifi
Geografik o‘rni
Ulan-Bator Tuul daryosi vodiysida joylashgan. Tuul esa Orxon daryosining irmog‘idir. Shahar dengiz sathidan 1300—1350 m balandlikda joylashgan va Tuul bo‘ylab taxminan 25-30 km masofaga cho‘zilgan. Shahar hududidan ko‘plab o‘zan tarmoqlari orqali (sharqdan g‘arbga) Tuul daryosi va uning bir necha o‘ng irmoqlari (Selbe-Gol, Uliastay-Gol, Gachurt-Gol va boshqalar) oqib o‘tadi. Ma’muriy jihatdan Mo‘g‘uliston poytaxtiga Bogd-Xan-Uul tog‘ massivi ham kiradi; uning balandligi 2256,3 m bo‘lib, shaharning eng baland nuqtasidir. Mo‘g‘uliston Xalq Respublikasi davrida shaharning maydoni 7300 km² edi, hozir esa 4704,4 km².
Ulan-Bator vaqt mintaqasida joylashgan: UTC+08:00.
| Shaharning kosmosdan ko‘rinishi, sun’iy yo‘ldosh Sentinel-2, 9.07.2017-yildagi tasvir |
Bogd-Xan-Uul | Tuul daryosi, milliy bog‘ Ulan-Bator yaqinidagi |
Yangi qurilishlar hududidan oqib o‘tuvchi Tuul daryosi | Ulan-Batordan Bogd-Xan-Uul tog‘ining sharqiy, eng baland qismining shimoliy tayga yonbag‘riga Bogd-Xan-Uul qaragan manzara |

Iqlimi
Ulan-Bator tog‘ iqlimiga ega, unda keskin kontinentaliqlim xususiyatlari ham kuzatiladi. Qish uzoq va qattiq, yoz esa salqin. Yog‘in kam, asosan yozda yog‘adi; qishda qor oz tushadi. Dengiz sathidan balandlik shahardagi haroratni sezilarli pasaytiradi; o‘rtacha yillik harorat −0,4 °C. Dunyo poytaxtlari orasida Ulan-Batorning o‘rtacha yillik harorati eng past va qishi eng sovuq (hatto Moskva, Ostona va Xelsinkidan ham sovuq).
Yozda o‘rtacha harorat taxminan 20 °C. Mo‘g‘uliston poytaxtida qish ko‘proq changli, kamroq qorli bo‘ladi. Shunga qaramay, keyingi yillarda Ulan-Batorda qor ko‘paymoqda. Eng sovuq oy — yanvar: harorat −40 °C dan pastga ham tushishi mumkin. Mo‘g‘ulistonda havo quruqligi sabab sovuqqa chidash ancha oson: masalan, Ulan-Batordagi −20 °C harorat markaziy qismida −10 °C kuzatiladigan Rossiyadagi haroratdek seziladi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | −2,6 | 11,3 | 17,8 | 28,0 | 33,5 | 38,3 | 39,0 | 34,9 | 31,5 | 22,5 | 13,0 | 6,1 | 39,0 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | −15,6 | −9,6 | −0,7 | 9,7 | 17,8 | 22,5 | 24,5 | 22,3 | 16,7 | 7,6 | −5 | −13,5 | 6,4 |
| O‘rtacha harorat, °C | −21,6 | −16,6 | −7,4 | 2,0 | 10,1 | 15,7 | 18,2 | 16,0 | 9,6 | 0,5 | −11,9 | −19 | −0,4 |
| O‘rtacha minimal t, °C | −25,9 | −22,2 | −13,6 | −4,3 | 3,3 | 9,6 | 12,9 | 10,6 | 3,6 | −4,8 | −15,7 | −22,9 | −5,8 |
| Mutlaq minimal t, °C | −42,2 | −42,2 | −38,9 | −26,1 | −16,1 | −3,9 | −0,2 | −2,2 | −13,4 | −22 | −35 | −37,8 | −42,2 |
| Yog‘in (me’yor), mm | 2 | 3 | 4 | 10 | 21 | 46 | 64 | 70 | 27 | 10 | 6 | 4 | 267 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
| Quyosh nur sochish davomiyligi, oyiga soat | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Oy | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
| Quyosh nur sochishi, soat | 177 | 206 | 267 | 264 | 301 | 270 | 248 | 257 | 246 | 226 | 177 | 155 | 2794 |
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Ulan-Bator va uning atrofidagi hududlar alohida ma’muriy-hududiy birlikni tashkil etadi (rasmiy nomi: Ulsin niyslel — «Davlat poytaxti»). U 9 ta tumanga (mo‘g‘. düreg (дүүрэг)) bo‘lingan. Tumanlar esa mahalla va kichik mavzelarga (mo‘g‘. xoroo (хороо)) ajratilgan. Ulan-Bator meriyasi tasarrufidagi hududga «shaharning asosiy qismi»dan tashqari, 1990-yildan keyin paydo bo‘lgan, asosan bir qavatli turar joy va xo‘jalik binolari hamda ko‘plab o‘tovlardan iborat yangi mavzelar ham kiradi. Yangi tumanlar shahar markazi bilan avtobus va yo‘nalishli taksilar.
qatnovi orqali bog‘langan. Quyida Ulan-Bator tumanlariga oid statistik ma’lumotlar keltirilgan (2014-yil ma’lumotlari; tumanlar aholi zichligi bo‘yicha tartiblangan).
Jadvalning birinchi ustunidagi ranglar quyidagilarni bildiradi:
20 tadan ortiq kichik mavzeni o‘z ichiga oladigan tuman 10 tadan ortiq kichik mavzeni o‘z ichiga oladigan tuman 10 tadan kam kichik mavzeni o‘z ichiga oladigan tuman
| Rasm | Gerb | düreg (дүүрэг) («tuman») | xoroo (хороо) dona | Aholi soni, kishi (01.01.2015) |
Maydoni, km² |
Aholi zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Bayangol | 23 | 208 898 | 29,5 | 7081 | ||
| Chingeltey | 19 | 159 514 | 89,3 | 1786 | ||
| Suxe-Bator | 20 | 136 424 | 208,4 | 655 | ||
| Xan-Uul | 16 | 138 368 | 484,7 | 286 | ||
| Songinoxayrxan | 32 | 295 827 | 1200,6 | 246 | ||
| Bayanzurx | 28 | 308 672 | 1244,1 | 248 | ||
| Baganuur | 5 | 28 333 | 620,2 | 46 | ||
| Nalayx | 7 | 34 547 | 687,6 | 50 | ||
| Bagaxangay | 2 | 3903 | 140,0 | 28 | ||
| Ulan-Bator bo‘yicha jami | 152 | 1 314 486 | 4704,4 | 279 |
Demografiya
Ulan-Bator poytaxt sifatida urbanizatsiya va qishloqlardan ko‘chib kelish markaziga aylandi. Aholisi 400 ming kishi bo‘lgan 1979-yildan keyingi o‘n yilliklarda shahar tez o‘sdi; 2007-yilda aholi 1 million kishiga yetdi. 2010-yillarda o‘rtacha yillik o‘sish 2,7 % bo‘lib, bu avvalgi o‘n yillikdagidan ikki marta kam. 2020-yilda shahar aholisi 1 466 125 kishi edi.
Iqtisodiyoti
Ulan-Bator Mo‘g‘uliston iqtisodiyotiningmuhim markazidir. Shaharda Ulan-Bator 1-IES, Ulan-Bator 2-IES, Ulan-Bator 3-IES, Ulan-Bator 4-IESjoylashgan. Bu stansiyalar mamlakat elektr energiyasining 85 % dan ortig‘ini ishlab chiqaradi. Mamlakatning elektr energiyasi ta’minotida ularning ulushi katta. Shahar esa mamlakat yalpi sanoat mahsulotining qariyb yarmini ishlab chiqaradi. Shaharda avtomobil tirkamalari zavodi, chorvachilik xomashyosini qayta ishlash sanoat kombinati, go‘sht kombinati, metallga ishlov berish, yog‘ochni qayta ishlash, uy-joy qurilishi, oziq-ovqat va sanoatning boshqa tarmoqlariga oid korxonalar bor. Shaharga keladigan sayyohlar oqimi mamlakat yillik daromadining taxminan 10 % ini ta’minlaydi. Ulan-Batorning Nalayx qazib olinadi qo‘ng‘ir ko‘mir.
Mashinasozlik
2006-yildan Ulan-Batorda mashinasozlik rivojlana boshladi va «Tsaxilgaan teever» kompaniyasi trolleybuslarni, 2009-yildan esa duobuslarni yig‘ishni boshladi. Mo‘g‘ul muhandislari ishlab chiqqan JEA800-E rusumli ushbu transport vositalari Qirg‘izistonga va Qozog‘istongaeksport qilinadi. Bu transport vositasiga Chexiyadan va bir nechta Osiyo mamlakatlaridanham buyurtmalar kelgan. 2018-yilga kelib «Elektrotransport» Mo‘g‘uliston poytaxtida «BRT tizimi» tarkibidagi rezina g‘ildirakli tramvaylarni ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishni rejalashtirgan. Yangi yo‘lovchi transportini ishlab chiqarish uchun 212 mln dollar ajratish rejalashtirilgan. Mablag‘ ajratishga tayyor tashkilot — Osiyo taraqqiyot banki.
| Ulan-Bator 3-IES | Ulan-Bator 4-IES | Mo‘g‘uliston fond birjasi binosi | Nalayx |
Transport
Ulan-Bator — mamlakatdagi eng yirik transport tuguni hisoblanadi. Shahar Transmo‘g‘uliston temiryo‘li va respublika avtomobil yo‘llarining markazida joylashgan. Ulan-Batorda avtomobil, temiryo‘l va havo transporti mavjud.
Temiryo‘l transporti
Shaharda vokzal mavjud — Ulan-Bator temiryo‘liniki. Bundan tashqari, Transsibir magistralining yo‘nalishi Ulan-Udedan tortib Pekingacha cho‘zilgan — Transmo‘g‘uliston magistrali 1949-yilga kelib qurilgan. Mo‘g‘uliston Xalq Respublikasi va SSSR o‘rtasida «Ulan-Bator temiryo‘li» aksiyadorlik jamiyatini 50:50 ulush asosida tashkil etish to‘g‘risida bitim imzolangan. Moskvadan Ulan-Batorga poyezd haftasiga 2 marta qatnaydi. Irkutsk va Ulan-Bator o‘rtasida har kuni poyezd qatnaydi. Ulan-Bator vokzali Mo‘g‘ulistondagi eng katta vokzal va mintaqaviy hamda xalqaro temiryo‘l qatnovlarining markazidir. 2014-yilda shahar hududidan o‘tuvchi Transmo‘g‘uliston temiryo‘lining mavjud infratuzilmasi asosida Ulan-Bator shahar temiryo‘li. Shahar temiryo‘lida 8 ta stansiya bor. Shahar ichidagi yo‘nalish 6-iyun 2014-yilda, shaharlararo yo‘nalish 20-oktabr 2014-yilda ochilgan. Shaharlararo liniya Ulan-Batorni Darxon shahri bilan bog‘laydi va yo‘lda Zuunexaraa. Mo‘g‘uliston temiryo‘llarining elektrlashtirilish darajasi 2017-yil holatiga ko‘ra 0 % ni tashkil etadi; lokomotiv tortish kuchi esa butunlay teplovozlar yordamida ta’minlanadi.
Aeroportlar
Shaharda zaxira Buyant-Uxaa xalqaro aeroporti, Nalayxdagi sobiq harbiy aerodrommavjud bo‘lib, ular mavsumiy charter reyslari uchun ishlatiladi. Asosiy aeroport esa «Chingizxon» xalqaro aeroporti. «Buyant-Uxaa» xalqaro aeroporti (mo‘g‘. Buyant Uxaa (Буянт Ухаа)) 21-dekabr 2005-yildan 7-iyul 2020-yilgacha «Chingizxon» (mo‘g‘. Chingis xaan (Чингис хаан)) deb atalgan. 2013-yil mayida Ulan-Batorning yangi xalqaro aeroporti qurilishi boshlandi. «Chingizxon» deb nomlangan aeroport 4-iyul 2021-yilda ochildi.
Shahar yerusti transporti
Shaharda jamoat transportining rivojlangan tarmog‘i mavjud, jumladan, trolleybus (1987-yildan, 4 ta faol va 4 ta yopilgan yo‘nalish) va duobus qatnovlari.
ham bor. Shaharda transport muammosi qattiq iqlim tufayli kuchayadi: yilning yarmidan ko‘prog‘ida harorat manfiy bo‘ladi. Tirbandliklar harakatni qiyinlashtiradi, havo chiqindi gazlar bilan kuchli ifloslangan.
2013-yildan boshlab shahardagi tirbandliklarni kamaytirishga qaratilgan muvofiqlashtirilgan choralar (shahar merining A/724-son farmoyishi hamda Ulan-Bator shahri Jamoat palatasining #02/08-sonli, 22-avgust 2012-yildagi qarori) natijasida yo‘llardagi holat yaxshilandi. Masalan, markaziy yo‘llarning birinchi qatnov bo‘lagidan faqat jamoat transporti avtobuslari va maxsus ruxsatnomaga ega transport vositalari foydalanishi mumkin. Shahardagi barcha transport vositalari davlat raqam belgisiga qarab ish kunlari soat 08:00 dan 20:00 gacha shahar markazida harakatlana olmaydi. Raqami 1 yoki 6 bilan tugagan avtomobillar dushanba, 2 yoki 7 bilan tugaganlar seshanba, 3 yoki 8 bilan tugaganlar chorshanba, 4 yoki 9 bilan tugaganlar payshanba, 5 yoki 0 bilan tugaganlar juma kuni markazga kira olmaydi. Dam olish kunlari bu cheklov amal qilmaydi. Yirik bayramlar va o‘quv yili boshlanishi arafasida juft va toq raqamli avtomobillar navbat bilan cheklanib, haftaning yarmida harakatlana olmaydi.
Metropoliten
Metropoliten qurish loyihasi Ulan-Batorda 2012-yildan beri mavjud. Loyiha Ulan-Bator temiryo‘lining Tolgoyt stansiyasidan Birlik shahar bog‘igacha uzunligi 19,4 km bo‘lgan liniya, 15 ta stansiya (ulardan 14 tasi yerosti) va ta’mirlash hamda texnik xizmat ko‘rsatish deposini qurishni nazarda tutadi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, tig‘iz soatlarda liniya bir yo‘nalishda soatiga 17,2 ming yo‘lovchini tashiydi.
Asosiy qurilish ishlari pudratchisini tanlash tenderining birinchi bosqichi 2025-yil aprel oyi oxirida e’lon qilindi. Unda Janubiy Koreya, Buyuk Britaniya, Rossiya, Fransiya, Hindiston, Xitoy va Mo‘g‘ulistondan 27 kompaniya ishtirok etish uchun ariza topshirdi. 31-iyulda tenderning ikkinchi bosqichi e’lon qilindi.
Shartnoma shartlariga ko‘ra, ishlar 2026-yilda boshlanishi kerak. Metropoliten 2030-yilda foydalanishga topshirilishi kutilmoqda.
Fan, madaniyat va ta’lim
Ulan-Bator Mo‘g‘uliston madaniy va ilmiy hayotining markazidir. Shaharda Mo‘g‘uliston Fanlar akademiyasi, ko‘plab universitetlar, jumladan, Zanabazar nomidagi Buddaviy universiteti, Mo‘g‘uliston xalqaro universiteti, Mo‘g‘uliston milliy tibbiyot fanlari universiteti, Milliy mudofaa universiteti va boshqa oliy o‘quv yurtlari joylashgan. Shaharda o‘ndan ortiq teatr va o‘ttizdan ortiq muzey bor, 20 dan ziyod badiiy galereya faoliyat ko‘rsatadi.
| Davlat opera teatri | Drama teatri | Milliy galereya |
Muzeylar
Shaharda 4 ta teatr va ko‘plab muzeylar bor. Mo‘g‘uliston poytaxtidagi birinchi muzey Bogdo-gegen davrida, ya’ni XX asr boshida ochilgan. 1924-yilda Bogdo-gegen vafot etganidan so‘ng muzeyning barcha mulki auksionda sotib yuborilgan. Bugungi kunda eng mashhur muzeylar qatoriga quyidagilar kiradi: Choyjin-lama ibodatxona-muzeyi, Zanabazar nomidagi tasviriy san’at muzeyi, Mo‘g‘uliston milliy tarix muzeyi va Milliy tarix galereyasi. Eng diqqatga sazovor muzeylardan biri — Mo‘g‘uliston davlat markaziy muzeyi (Tabiat tarixi muzeyi) bo‘lib, unda keng ko‘lamli eksponatlar to‘plami, jumladan, Gobi cho‘lida.
topilgan dinozavr skeletlari saqlanadi. Ulan-Batorning muhim diqqatga sazovor joylaridan biri — Mo‘g‘uliston mustaqilligini e’lon qilgan oliy ruhoniy saroyi , ya’ni Bogdo-gegenning saroyi. Unga so‘nggi Rossiya imperatori Nikolay II sovg‘a qilgan chizmalar asosida qurilgan. Shaharda ko‘plab buddaviy ibodatxonalar va monastirlar bor; ularning eng yirigi — mamlakatning markaziy Gandantegchenlin monastiri.
- «Zaysan» — mo‘g‘ul-sovet harbiy birodarligi yodgorlik majmuasi
- 800 yilligi sharafiga konsert — Xubilayxon ning Suxe-Bator maydonida
- Aryaabalin-xiyd — meditatsiya markazi joylashgan bog‘: Gorxi-Terelj
- Ko‘cha san’ati
Diqqatga sazovor joylar
- Mo‘g‘uliston davlatchiligi tarixi muzeyi
Shaharning eng yangi muzeylaridan biri bo‘lib, Mo‘g‘uliston parlamenti binosida joylashgan. Unda 2000 dan ortiq eksponat namoyish etiladi. Jumladan, Chingizxon va Xubilay qarorgohlarining boshqa davlatlar rahbarlari bilan yozishmalari, geografik xaritalar va davlat arboblarining rasmiy ramzlari saqlanadi.

Choyjin tibet tilida «bashoratchi» degan ma’noni anglatadi. So‘nggi Bogdo-gegenning ukasi Lubsanxaydav Mo‘g‘uliston davlatining nihoyatda qudratli bashoratchisi deb hisoblangan. Shu ibodatxona 1900-yillarning boshida uning shaxsiy qarorgohi sifatida qurilgan. Hatto mo‘g‘ul kommunistlari ham uning shaxsidan cho‘chiganligi sabab ibodatxona 1930-yillardagi qatag‘onlarda ham zarar ko‘rmagan. Hozir bu yerda ajoyib buddaviy san’at asarlari to‘plamiga ega muzey joylashgan.
Ulan-Batordan 40 km sharqda joylashgan ushbu haykalning o‘zi alohida sayyohlik maskanidir: bitta tom ostida 2 ta muzey, restoran, fotostudiya va haykalning o‘zi joylashgan. Muzeylardan birida mamlakatning turli hududlaridan topilgan qadimiy bronza buyumlar, ikkinchisida esa Buyuk Mo‘g‘ul davlati mavjud bo‘lgan XIII—XIV asrlarga oid topilmalar saqlanadi.
- «Narantuul» bozori
Ilgari, 1990-yilgacha bu bozor «Qora bozor» nomi bilan ko‘proq tanilgan. Xususiylashtirilib, yangi joyga ko‘chirilgach, «Narantuul» deb atala boshlandi. U bir vaqtning o‘zida eski buyumlar bozori va katta universal do‘konga o‘xshaydi. Ochiq hamda yopiq savdo pavilyonlari mavjud. Bu yerdan eski «Jiguli» mashinalari uchun ehtiyot qismlar va ishlatilgan buyumlarni ham, yangi elektronika yoki idish-tovoqlarni ham topish mumkin. Xitoydan va mahalliy ishlab chiqaruvchilardan keltirilgan kundalik turmush mahsulotlari ko‘p. Shu hududda «Dunjingarav», «Tungi» va «Mo‘g‘ulistonda ishlab chiqarilgan» kabi boshqa o‘xshash bozorlar ham to‘plangan.
Sport
Ulan-Batorda ko‘plab sport inshootlari mavjud. Sport tadbirlarining aksariyati, jumladan, Naadam bayrami Markaziy stadionda o‘tkaziladi. Mo‘g‘ulistonning bosh sport arenasi 1958-yilda qurilgan va 20 000 o‘ringa ega. Naadam kunlarida stadionga yana 15 000 tagacha qo‘shimcha o‘rin o‘rnatiladi va tomoshabinlar soni 30 000 kishidan oshadi. Mo‘g‘uliston futbol terma jamoasining uy stadioni — MFF futbol markazi. Faqat futbolga mo‘ljallangan bu stadion 5000 o‘ringa ega bo‘lib, 24-oktabr 2002-yilda ochilgan. Yana bir yirik futbol inshooti — «Erchim» futbol klubi stadioni. 2-dekabr 2010-yilda shaharda ko‘p maqsadli yopiq sport majmuasi Buyant-Uxaa Arena ochildi. Stadion sig‘imi — 5045 kishi.
Turli musobaqalarni o‘tkazish imkonini beradigan inshootlardan tashqari, shaharda juda ko‘p sport tashkilotlari mavjud. Futbol klublari orasida «Erchim», «Ulan-Bator», «Selenge Press», «Xoromxon» va «Ulan-Bator universiteti».
» alohida ajralib turadi. Ulan-Bator qator yirik sport tadbirlariga mezbonlik qilgan. Masalan, 2012-yilda shaharda yoshlar o‘rtasida Osiyo basketbol chempionati , 2013-yilda esa kurash bo‘yicha jahon chempionati bo‘lib o‘tgan. 2016-yilda shahar FISU otish bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qilishni rejalashtirgan.
| Buyant-Uxaa Arena | Mo‘g‘uliston milliy stadioni | Ulan-Batordagi kurash saroyi | Naadam Ulan-Batorda | Markaziy stadionga kirish |
Qardosh shaharlar
Ulan-Batorning ko‘plab qardosh shaharlaribor. Ularning aksariyati XX asrning 90-yillarida paydo bo‘lgan. Birinchi qardosh shaharlar Xux-Xoto va Tyanszin mos ravishda 1991 va 1992-yillarda paydo bo‘lgan.
Panoramalar
| Zaysan yodgorligidan 2005-yildagi manzara Zaysan yodgorligidan 2009-yildagi manzara Zaysan yodgorligidan 2010-yildagi manzara |
Adabiyotlar
- Lomakina I. I. Mo‘g‘uliston poytaxti: eskisi va yangisi (hamda uning taqdirida Rossiyaning ishtiroki). — M., 2006. — 293 bet. — ISBN 5-87317-302-8
- Urga shahri // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.































