Yerda qancha suv borligi haqida hech o‘ylab ko‘rganmisiz? Tadqiqotlarga ko‘ra, Yer yuzasining taxminan 71% qismi suv bilan qoplangan. Suv okeanlar, ko‘llar, daryolar va irmoqlarda uchraydi, shuningdek, yer ostida yer osti suvlari (groundwater) ko‘rinishida saqlanadi. Suvning ma’lum bir qismi muz (ice) holatida “qamalanib” qolgan bo‘ladi. Suv atmosfera (atmosphere)da ham suv bug‘i (water vapour) ko‘rinishida mavjud. Yerda mavjud bo‘lgan barcha suvlarning yig‘indisi gidrosfera (Hydrosphere) deb ataladi. Boshqacha aytganda, gidrosfera — Yerning suv tarkibiy qismidir. Shunday ekan, gidrosferani quyidagicha ta’riflashimiz mumkin:
Sayyoradagi suvning umumiy miqdori. U sayyora yuzasidagi, yer ostidagi va havodagi suvni ham o‘z ichiga oladi. Sayyoraning gidrosferasi suyuq, bug‘ (vapour) yoki muz (ice) holatida bo‘lishi mumkin.
Gidrosfera doimo harakatda bo‘ladi. Daryo va irmoqlarning oqimini ko‘rish mumkin, biroq hovuz va ko‘llardagi suv harakati unchalik yaqqol sezilmaydi. Dengizlar va okeanlarda ham ayrim harakatlarni oson ko‘rish mumkin: masalan, suvni juda uzoq masofalarga — qutb (poles) va tropiklar (tropics) tomon yoki qit’alar (continents) oralig‘ida ko‘chirishga xizmat qiladigan yirik ko‘lamli harakatlar. Bunday harakatlar oqimlar (currents) ko‘rinishida bo‘lib, tropiklardan qutblar tomon iliq suvni, qutblardan tropiklar tomon esa sovuq suvni olib boradi. Ushbu oqimlar okean yuzasida ham, okean chuqurliklarida ham mavjud bo‘ladi.
Nega gidrosfera muhim?
Bizni tirik saqlab turgan sayyora tizimining rolini ko‘pincha o‘ylab ko‘rmaymiz va gidrosferani tabiiy narsa deb qabul qilamiz. Gidrosferaning eng asosiy ahamiyati shundaki, suv turli hayot shakllarini saqlab turadi, ekotizimlarda muhim rol o‘ynaydi va atmosferani tartibga solishga xizmat qiladi. Gidrosfera Yer yuzasida mavjud bo‘lgan barcha suvni qamrab oladi. Unga sho‘r suv (saltwater), chuchuk suv (freshwater) va muzlagan suv (frozen water), shuningdek yer osti suvlari (groundwater) hamda atmosferaning quyi qatlamlaridagi suv ham kiradi. Quyidagilar gidrosferaning vazifalaridan (functions) hisoblanadi.
- Suv tirik hujayralarning eng muhim qismidir
Tirik organizmdagi har bir hujayra taxminan 75% suvdan tashkil topgan bo‘lib, aynan shu tufayli hujayra o‘z vazifasini to‘g‘ri bajara oladi. Hujayralar suvsiz normal funksiyalarni bajara olmaydi va suv bo‘lmasa hayot ham mavjud bo‘lolmaydi.
- Inson ehtiyojlari
Insonlar suvdan juda ko‘p yo‘llar bilan foydalanadi. Ichimlik suvi eng ko‘zga tashlanadigan ehtiyoj bo‘lsa-da, suv uy-ro‘zg‘or ishlarida — yuvish va tozalashda hamda sanoatda (industries) keng ishlatiladi. Suv gidroenergetika (hydropower) orqali elektr energiyasi ishlab chiqarishda ham qo‘llaniladi.
- Suv yashash muhitini ta’minlaydi
Gidrosfera ko‘plab o‘simlik va hayvonlar yashashi uchun joy (habitat) yaratadi. Suvda CO2, O2 kabi ko‘plab gazlar, ammoniy (ammonium) va nitrit (nitrite) kabi oziqlantiruvchi moddalar, shuningdek nitrit ioni (NO–2) va boshqa ionlar erigan holda bo‘ladi. Ushbu moddalarning mavjudligi suv muhitida hayot bo‘lishi uchun zarur.
- Iqlimni tartibga soladi
Suvning solishtirma issiqlik sig‘imi (specific heat) — uning o‘ziga xos xususiyatidir. Bu shuni bildiradiki, suvning qizishi uchun ko‘p vaqt kerak bo‘ladi va sovishi ham ko‘p vaqt oladi. Natijada Yer yuzasidagi haroratlar hayot mavjud bo‘lishi mumkin bo‘lgan maqbul oraliqda saqlanishiga yordam beradi.
Bu — suvning sayyoradagi vazifalaridan faqat bir nechtasi, xolos. Ko‘plab funksiyalar kimyo (chemistry) bilan bog‘liq bo‘lib, suvning moddalarni eritish (dissolve) xususiyatlariga taqaladi.
Biosferaning ahamiyati va litosferaning (lithosphere) ahamiyati haqida ko‘proq bilish uchun BYJU’S sahifasiga tashrif buyurishingiz mumkin.
Tez-tez so‘raladigan savollar — FAQ
S1
Gidrosfera nima?
Gidrosfera — sayyoradagi suvning umumiy miqdori. U sayyora yuzasidagi, yer ostidagi va atmosferadagi suvni o‘z ichiga oladi. Sayyoraning gidrosferasi suyuq, bug‘ yoki muz holatida bo‘lishi mumkin.
S2
Litosfera (lithosphere) nima?
Sayyoradagi suvning butun hajmi gidrosfera deb ataladi. Bunga sayyora yuzasidagi, yer ostidagi va atmosferadagi suv ham kiradi. Sayyoraning gidrosferasi suyuq, bug‘ yoki muz holatida bo‘lishi mumkin.
S3
Litosferaning nechta turi bor?
Litosferaning ikki turi mavjud:
- Okeanik (Oceanic): okean po‘stlog‘i (oceanic crust) bilan bog‘liq bo‘lib, okean havzalarida (ocean basins) mavjud.
- Kontinental (Continental): materik po‘stlog‘i (continental crust) bilan bog‘liq.
S4
Gidrologik aylanish (hydrological cycle) nima?
Gidrologik aylanish jarayonida suv bir holatdan yoki rezervuardan boshqasiga ko‘chadi. Irmoqlar, dengizlar, daryolar, ko‘llar, yer osti suvlari, yer osti akviferlari, qutbiy muz qalpoqlari va suvga to‘yingan tuproq — bularning barchasi rezervuarlarga misoldir. Shuningdek, rezervuarlar tarkibiga qor, yomg‘ir va bulutlar kabi atmosferadagi namlik ham kiradi.
S5
Atmosferaga ta’rif bering.
Atmosfera — Yerdagi barcha hayotni himoya qiluvchi gazsimon moddalar qatlami bo‘lib, haroratni tor oraliqda tartibga soladi va Quyoshning xavfli nurlanishini (dangerous solar radiation) qaytarib yuboradi.
