Neptun haqida - ifazo.uz

Neptun — juda qiziqarli olam va u haqida ko‘p narsa ma’lum emas. Ehtimol, buning sababi Neptun Quyoshdan eng uzoq sayyora ekanidadir. Juda oz sonli tadqiqot missiyalari bunchalik uzoqqa borgan. Shunga qaramay, u hayratlarga boy sayyoradir. U Quyosh tizimidagi empirik kuzatuv (empirical observation) emas, balki matematik bashorat (mathematical prediction) orqali topilgan yagona sayyoradir. Ushbu maqolada Neptunning tabiati va boshqa jihatlari haqida so‘z yuritamiz.

Tarix

Rim mifologiyasida Neptun — dengiz xudosi. Sayyora ko‘kimtir rangi sababli, aftidan, dengiz xudosi nomi bilan atalgan. Neptun kashf etilgach, uning orbitasi Nyuton qonuni (Newton’s law)ga mos kelmasligi kuzatildi. Shu bois Uran orbitasini buzayotgan (perturbing) yana bir uzoq sayyora bo‘lishi kerak, degan taxmin ilgari surildi. Neptun birinchi marta Galle (Galle) va Le Verrye (Le Verrier) tomonidan Yupiter, Saturn va Uranusning kuzatilgan holatlariga asoslangan hisob-kitoblar natijasida aniqlangan.

Bundan bir necha asr avval, 1613-yilda Galiley (Galileo) Neptunni u Yupiterga juda yaqin kelib qolgan paytda kuzatgan. Biroq Galiley uni yulduz deb hisoblab, e’tiborsiz qoldirgan. U ketma-ket ikki kecha davomida uning yaqin atrofdagi yulduzga nisbatan biroz siljishini payqagan. Ammo keyingi kechalarda osmon bulutli bo‘lgani uchun u ko‘rish maydonidan chiqib ketgan. Voyager 2 — Neptunga borgan yagona kosmik apparat (spacecraft). Bugun biladiganlarimizning katta qismi aynan shu yagona uchrashuv (single encounter) natijasidir.

Neptunning xususiyatlari

Neptun qorong‘i, sovuq va shamolli sayyora. U Quyosh tizimimizdagi sayyoralarning eng oxirgisi. Neptunning tarkibi Uran tarkibiga o‘xshaydi — muz va tog‘ jinslari, shuningdek taxminan 15% vodorod va ozroq geliydan iborat. Uning atmosferasi vodorod, geliy va metandan tashkil topgan. Neptunning ko‘k rangi asosan atmosferadagi metan tomonidan qizil nurning yutilishi (absorption) bilan bog‘liq. Neptundagi shamollar Quyosh tizimidagi eng tez shamollar bo‘lib, 2000 km/soat tezlikka yetadi.

Tuzilishi va sirti

Neptunni olti ta halqa o‘rab turadi. U qalin “sho‘rva”ga o‘xshash muhitdan iborat: suv, ammiak va metan qattiq yadro ustidan oqib harakatlanadi. Unda qalin va shamolli atmosfera mavjud.

Neptundagi vaqt

Neptunda bir kun 16 soatga teng. Neptun Quyosh atrofida bir marta aylanib chiqishi uchun taxminan 165 Yer yili kerak bo‘ladi.

Neptunning qo‘shnilari

Neptunning 13 ta yo‘ldoshi (moon) bor. Neptun — Quyoshdan sakkizinchi va eng uzoq sayyora. Demak, Uran uning yagona qo‘shni sayyorasidir.

Neptunni tosh va changdan iborat beshta ma’lum halqa o‘rab turadi — ularning barchasi shamolli bu olam haqidagi tafsilotlarni yoritishga yordam bergan astronomlar nomi bilan atalgan. Neptunda “yoylar” (arcs) deb ataladigan bir necha qisman halqalar ham bor.

Neptun yo‘ldoshlari

Neptunning 14 ta yo‘ldoshi borligi ma’lum; ulardan 7 tasi nomlangan. Quyidagi jadvalda Neptunning yo‘ldoshlari va halqalari ro‘yxati keltirilgan.

Yo‘ldosh	Halqa
Naiad	Diffuz
Thalassa	Ichki
Despina	Plato
Galatea	Asosiy
Larissa
Proteus
Triton
Nereid
Halimede
Sao
Laomedeia
Psamathe
Neso

Neptunga borish uchun yana bir reja (plan) ishlab chiqilmaguncha, tadqiqotchilar o‘z qiziqishlarini uzoqdan turib qondirishga majbur bo‘ladilar: Hubble kosmik teleskopi (Hubble Space Telescope), shuningdek, Yer yuzida o‘rnatilgan teleskoplar orqali olib boriladigan kuzatuvlardan unumli foydalanadilar.

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Neptunning nechta yo‘ldoshi bor?

Neptunning 14 ta yo‘ldoshi borligi ma’lum.

Yulduzlar hayot siklining turli bosqichlari qanday?

Yulduzlar hayot siklining turli bosqichlari:

Gigant gaz buluti (Giant Gas Cloud)
Prot yulduz (protostar)
T-Tauri bosqichi (T-Tauri Phase)
Asosiy ketma-ketlik (Main Sequence)
Qizil gigant (Red Giant)
Og‘irroq elementlarning sintezi (The Fusion of Heavier Elements)
Supernova va sayyora tumanliklari (Supernovae and Planetary Nebulae)

Sayyora nima?

Sayyora — yulduz yoki yulduz qoldig‘i (stellar remnant) atrofida aylanadigan astronomik jism bo‘lib, u o‘z gravitatsiyasi ta’sirida deyarli dumaloq shaklga ega bo‘ladigan darajada massiv, termoyadro sintezi (thermonuclear fusion)ni keltirib chiqaradigan darajada esa yetarlicha massiv emas va o‘z atrofidagi qo‘shni hududni planetesimallardan (planetesimals) “tozalagan” bo‘ladi.

Nega sayyoralar miltillamaydi?

Sayyoralar bizga yulduzlarga qaraganda ancha yaqin. Ular yaqin bo‘lgani uchun kattaroq ko‘rinadi va yorug‘lik bir nechta nuqtadan kelayotgandek tuyuladi..

Asteroidlar nima?

Asteroidlar — asosan Mars va Yupiter oralig‘ida Quyosh atrofida aylanadigan, katta tosh yoki metall bo‘laklaridir. Bu yo‘ldoshlar (moons) dastlab Mars atrofida aylanmagan, balki Asteroid kamarining (Asteroid belt) bir qismi bo‘lgan, deb hisoblanadi.