Energiya, sodda qilib aytganda, ish bajarish qobiliyati deb ta’riflanadi. U kinetik, potensial, elektr, kimyoviy, yadro, issiqlik va boshqa shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Energiya qayta tiklanuvchi energiya va qayta tiklanmaydigan energiyaga tasniflanadi. Ushbu maqolada energiyaning turli birliklarini ko‘rib chiqamiz.

Energiyaning SI birligi nima?

Quyida SI birliklari jadvali keltirilgan:

SI birligi

joul

Qizig‘i shundaki, bu xalqaro birlik nomi energiya tushunchasining shakllanishiga hissa qo‘shgan britaniyalik fizik Jeyms Preskott Joul sharafiga qo‘yilgan. Agar birlikka asosiy ma’noda qarasak, 1 N·m 1 joulga teng bo‘ladi va SI ning asosiy birliklari ko‘rinishida u quyidagicha ifodalanadi:

Energiyaning CGS birligi nima?

Quyida CGS tizimidagi birlik jadvali keltirilgan:

CGS birligi

erg

Bir erg 10^-7 J ga teng. Erg — bir din kuch bir santimetr masofada bajargan ish miqdori sifatida ta’riflanadi.

MKS tizimida energiya birligi nima?

Quyida MKS tizimidagi birlik jadvali keltirilgan:

MKS birligi

joul

Energiya birliklari ro‘yxati

Energiya birliklari turli ko‘paytuvchilar bilan ifodalanishi mumkin va energiyani o‘lchash uchun odatda turli birliklar qo‘llaniladi. Keng tarqalgan birliklardan ayrimlari quyidagilar:

1. Britaniya issiqlik birligi (British thermal unit, BTU)
2. Kilovatt-soat (kWh)
3. Kaloriya
4. Elektronvolt (eV)
5. Xartri (Hartree) — energiyaning atom birligi
6. Ridberg birliklari
7. Bir barrel neft

Energiya birliklarini aylantirish

Quyida energiya birliklarini aylantirish jadvali keltirilgan:

Birlik	Joul	Kaloriya	BTU	Kilovatt-soat
Joul	00	0.2390	0.000948	2.77778E-07
Kaloriya	4.187	00	0.00397	1.16279E-06
BTU	1055	252	00	0.000293
Kilovatt-soat	3.6E6	8.6E5	3412	00

Energiyaning tijoriy birligi

Kilovatt-soat energiyaning tijoriy birligidir.
Energiya juda katta miqdorlarda ifodalanganda, SI birligi juda kichik bo‘lib qoladi. Shu sababli tijoriy birlik qo‘llaniladi.

Tez-tez beriladigan savollar – FAQ

Q1

Quvvat va energiya o‘rtasidagi bog‘lanish qanday?

Quvvat va energiya o‘rtasidagi bog‘lanish shundan iboratki, quvvat — vaqtga bo‘lingan energiyadir.
Quvvat birligi — vatt.
Energiya birligi — joul.
1 vatt = 1 joul / 1 soniya

Q2

Agar kuch va masofa ikki baravar oshirilsa, energiya bilan nima sodir bo‘ladi?

Agar kuch va masofa ikki baravar oshirilsa, energiya 4 marta ortadi.
Energiya, kuch va masofa orasidagi bog‘lanish quyidagicha ifodalanadi:
Energiya = kuch × masofa

Demak,
E = f × d
Berilganiga ko‘ra,
E = 2f × 2d
Shunday qilib, E = 4fd.

Q3

Energiyaning tijoriy birligi bilan SI birligi o‘rtasidagi bog‘lanish qanday?

Energiyaning tijoriy birligi 1 kWh hisoblanadi. Bir kilovatt-soat — quvvati doimiy ravishda bir kilovatt bo‘lgan qurilmaning bir ish soati davomida sarflagan energiyasi sifatida ta’riflanadi.
Energiyaning SI birligi — joul.
Shunday ekan, energiyaning tijoriy birligi bilan SI birligi orasidagi bog‘lanish quyidagicha:
1 kWh = 1 kW × 1 h = 1000 W × 1 h = 1000 (J/s) × 3600 s = 3.6 × 10⁶ J

Q4

Elektr energiyasining bir birligi nechta joulga teng?

Elektr energiyasining bir birligi 3.6 × 10⁶ joulga teng.

Q5

Prujina qachon maksimal potensial energiyaga ega bo‘ladi?

Prujina cho‘zilganida yoki siqilganida maksimal energiyaga ega bo‘ladi.

Q6

1 joul nechta ergga teng?

1 joul 10⁷ ergga teng.

Q7

Potensial energiyaga misollar keltiring.

Quyidagilar potensial energiyaga misol bo‘ladi:

• Gravitatsion potensial energiya
• Elastik potensial energiya

Q8

Kinetik energiyaning turli shakllarini sanab bering.

Quyidagilar kinetik energiyaning turli shakllaridir:

• Ilgarilanma kinetik energiya
• Tebranma kinetik energiya
• Aylanma kinetik energiya